Phát triển và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống được xem là một trong những giải pháp quan trọng, góp phần thực hiện hiệu quả mục tiêu “Xây dựng và phát triển Cần Thơ trở thành thành phố trung tâm vùng, sinh thái, văn minh, hiện đại, mang đậm bản sắc sông nước vùng Đồng bằng sông Cửu Long” theo tinh thần Nghị quyết số 59-NQ/TW của Bộ Chính trị về “Xây dựng và phát triển thành phố Cần Thơ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”.
Nhiều nỗ lực từ các cấp, các ngành
Với đặc thù của một đô thị sông nước, Cần Thơ đã trở thành nơi hội tụ những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Có thể khái quát bản sắc văn hóa truyền thống của Cần Thơ qua cụm từ “văn hóa sông nước – miệt vườn”, gắn liền với những hình thức cư trú và canh tác đặc trưng. Đây chính là nét độc đáo trong cảnh quan tự nhiên và văn hóa của vùng đất này, được hình thành từ mạng lưới sông ngòi, kênh rạch chằng chịt, bao quanh là các cộng đồng dân cư sinh sống bằng nghề buôn bán, trồng lúa, làm vườn, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản.
Hiện nay, thành phố Cần Thơ có hơn 1,3 triệu dân, trong đó người Kinh chiếm trên 97%, người Khmer khoảng 1,6%, người Hoa gần 0,9%, cùng một tỷ lệ nhỏ các dân tộc khác như Chăm, Tày, Nùng, Thái, Ê Đê… Nhìn chung, các dân tộc Kinh, Khmer, Hoa… sinh sống đoàn kết, cùng chung tay xây dựng thành phố ngày càng giàu đẹp.
Trong quá trình hình thành và phát triển, Cần Thơ luôn là nơi giao hòa giữa văn hóa – văn minh đô thị và văn hóa – văn minh sông nước, miệt vườn, tạo nên một tổng thể văn hóa đặc trưng của đất và người nơi đây. Văn hóa người Kinh có sự giao thoa, tiếp biến với văn hóa Khmer, Hoa, Chăm…, hình thành nên bản sắc chung phong phú, đa dạng, đậm đà mà vẫn giữ được những nét riêng của từng dân tộc.
Xác định di sản và bản sắc văn hóa truyền thống là nền tảng tinh thần của xã hội, là tài sản vô giá mà các thế hệ cha ông để lại cho hôm nay và mai sau, thời gian qua, thành phố Cần Thơ đã triển khai thực hiện nhiều nghị quyết, đề án, chương trình và dự án về văn hóa, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.
Tiêu biểu như: Nghị quyết số 14-NQ/TU ngày 02/5/2019 của Thành ủy về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong việc nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân đồng bộ, hài hòa với phát triển kinh tế và đô thị”; Đề án Phát triển văn hóa thành phố Cần Thơ giai đoạn 2021–2030; công tác kiểm kê, rà soát và bổ sung di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn; xây dựng hồ sơ khoa học đề nghị đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; triển khai các dự án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể; xây dựng kế hoạch bảo tồn sau khi được công nhận; xuất bản tài liệu về các di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của thành phố; cũng như tổ chức tập huấn công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản cho cán bộ văn hóa cơ sở.
Đến nay, thành phố Cần Thơ có 38 di tích lịch sử – văn hóa được xếp hạng, gồm 14 di tích cấp quốc gia và 24 di tích cấp thành phố. Hoạt động kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn đã ghi nhận 112 loại hình, trong đó có 01 di sản được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại – Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ, cùng 05 di sản được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, gồm: Văn hóa Chợ nổi Cái Răng (2016), Lễ hội Kỳ yên đình Bình Thủy (2018), Hò Cần Thơ (2019), Hát ru của người Việt ở Cần Thơ (2020) và Nghề làm bánh tráng truyền thống ở Thuận Hưng (2023).
Những di sản văn hóa này đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, lưu giữ những thông điệp sâu sắc về quá khứ, kết tinh tinh hoa văn hóa phong phú, đặc sắc của vùng đất và con người Cần Thơ. Đây cũng là minh chứng sinh động cho bản sắc văn hóa, tinh thần yêu nước, lòng yêu lao động và sự cống hiến của các thế hệ cha ông trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Bên cạnh đó, công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích văn hóa – lịch sử thời gian qua luôn được lãnh đạo thành phố và các ngành chức năng quan tâm thực hiện, đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Các hoạt động này không chỉ góp phần gìn giữ và quảng bá giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học của di sản, mà còn giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, phục vụ nhu cầu tham quan, trải nghiệm của du khách trong và ngoài nước, đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của thành phố Cần Thơ trong giai đoạn mới.
Điểm nổi bật trong công tác phát huy giá trị di tích văn hóa – lịch sử của Cần Thơ là sự gắn kết giữa giáo dục truyền thống và giáo dục di sản văn hóa cho thế hệ trẻ. Nhằm tiếp tục nâng cao hiệu quả hoạt động này, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố ký kết kế hoạch liên ngành về giáo dục truyền thống và di sản trong học đường qua các năm học. Đây là bước đi quan trọng, tạo sự đồng thuận giữa hai ngành, góp phần nâng cao nhận thức, vai trò và trách nhiệm của nhà trường trong công tác tuyên truyền về lịch sử, văn hóa, di sản cho học sinh, sinh viên – thế hệ tương lai của quê hương, đất nước.
Trong nhiều năm qua, hoạt động này đã mang lại hiệu quả rõ nét: số lượng học sinh, sinh viên tham gia các chương trình về nguồn, tham quan, học tập và chăm sóc di tích tăng đều hàng năm. Thực tế cho thấy, việc lồng ghép giáo dục truyền thống và di sản văn hóa vào học đường đã làm cho hoạt động dạy và học trở nên sinh động, phong phú hơn; giúp học sinh, sinh viên bổ sung kiến thức thực tế về lịch sử địa phương, nhận thức sâu sắc hơn về giá trị di sản văn hóa, từ đó hình thành ý thức chủ động trong việc bảo vệ và phát huy văn hóa dân tộc.
Văn hóa truyền thống có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng hệ giá trị, chuẩn mực và bản sắc của dân tộc. Trong định hướng bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống đặc trưng của thành phố, Đảng bộ và chính quyền các cấp ở Cần Thơ luôn chú trọng tuyên truyền, đề ra các giải pháp trọng tâm nhằm bồi đắp lòng tự hào dân tộc, giúp mỗi người ý thức được trách nhiệm của bản thân đối với việc gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa. Qua đó, góp phần thắt chặt khối đoàn kết cộng đồng, làm phong phú thêm bản sắc văn hóa Cần Thơ, đồng thời gắn kết hài hòa với tổng thể các giá trị văn hóa của dân tộc Việt Nam.
Tấn Phong