Ngày 15/3/2026, sẽ diễn ra cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 đến 2031. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã lần đầu giữ vai trò trung tâm trong tổ chức bầu cử, từ lập danh sách cử tri đến bảo đảm điều kiện bỏ phiếu đúng quy định. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nơi địa bàn rộng và dân cư phân tán, công tác chuẩn bị tại xã phường được xem là thước đo năng lực điều hành và hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở.
Vai trò then chốt của cấp xã trong tổ chức bầu cử
Điểm đáng chú ý của kỳ bầu cử lần này không nằm ở hình thức tuyên truyền, mà ở việc toàn bộ quy trình tổ chức phải vận hành theo khuôn khổ pháp lý mới. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 cùng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân đã xác định rõ vai trò của cấp xã trong nhiều khâu tổ chức bầu cử. Theo hướng dẫn của Hội đồng Bầu cử quốc gia, danh sách cử tri do Ủy ban nhân dân cấp xã lập theo từng khu vực bỏ phiếu. Vì vậy, độ chính xác của dữ liệu bầu cử bắt đầu từ cơ sở; nếu khâu này thiếu chặt chẽ, các bước tiếp theo rất khó bảo đảm đúng quy định.
Ở góc độ tổ chức bộ máy, đây là thay đổi đáng kể. Trước đây, nhiều khâu còn có sự điều phối của cấp huyện. Nay trong mô hình chính quyền hai cấp, xã phường trở thành nơi trực tiếp triển khai nhiều nhiệm vụ tại địa bàn. Trong công tác bầu cử, cán bộ cơ sở phải nắm vững quy định pháp luật, đồng thời hiểu rõ tình hình dân cư để xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh. Chỉ một sai sót trong lập danh sách cử tri, chậm niêm yết hoặc thiếu thông tin đến khu dân cư xa trung tâm cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền bầu cử của công dân.
Nhìn từ góc độ quản lý nhà nước, cấp xã hiện không chỉ thực hiện công việc hành chính thông thường mà còn trực tiếp bảo đảm việc thực thi quyền chính trị của người dân ngay tại cơ sở. Bầu cử không chỉ là việc tổ chức ngày bỏ phiếu, mà là cả quá trình chuẩn bị để cử tri được thông tin đầy đủ và thực hiện quyền của mình đúng quy định pháp luật. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, yêu cầu này càng đặt ra rõ hơn khi địa bàn rộng, dân cư thường xuyên dịch chuyển theo mùa vụ và việc làm. Vì vậy, năng lực tổ chức của chính quyền xã phường có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và sự tin cậy của công tác bầu cử ở địa phương.
Thực tế tại thành phố Cần Thơ cho thấy áp lực tổ chức bầu cử ở cấp cơ sở đã hiện rõ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, thành phố có 103 đơn vị cấp xã, gồm 31 phường và 72 xã. Để chuẩn bị cho cuộc bầu cử, thành phố tổ chức hội nghị triển khai công tác vận động bầu cử trực tiếp tại trung tâm và kết nối trực tuyến đến toàn bộ xã phường. Đồng thời, địa phương khai thác Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, ứng dụng VNeID trong lập danh sách cử tri, in thẻ cử tri; các đoàn công tác cũng trực tiếp kiểm tra việc chuẩn bị tại nhiều địa bàn như phường Ninh Kiều, phường Cái Khế, xã Tân Thạnh; Long Phú; Trần Đề. Những bước đi này cho thấy công tác bầu cử trong điều kiện tổ chức hành chính mới phải dựa nhiều hơn vào dữ liệu dân cư, kiểm tra thực tế và kỷ luật tổ chức ở cấp cơ sở.
Một điểm đáng chú ý là không gian bầu cử của Cần Thơ hiện không còn mang tính đô thị thuần túy. Hoạt động tiếp xúc cử tri của người ứng cử đại biểu Quốc hội diễn ra tại các phường trung tâm như phường Ninh Kiều; Cái Khế; Tân An, đồng thời mở rộng đến nhiều xã như Trần Đề; Lịch Hội Thượng; Liêu Tú;Tài Văn; An Thạnh; Cù Lao Dung. Điều này cho thấy chính quyền cấp xã ở Cần Thơ đang phải tổ chức công tác bầu cử trong bối cảnh địa bàn đa dạng, từ khu vực đô thị đến nông thôn, ven biển và cù lao, đòi hỏi cách tổ chức phù hợp với đặc điểm dân cư từng địa bàn.
Cà Mau cũng cho thấy rất rõ vai trò “gốc rễ” của cấp xã trong bầu cử. Sau sắp xếp, tỉnh có 64 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 55 xã và 9 phường. Ủy ban bầu cử tỉnh đã ấn định 5 đơn vị bầu cử đại biểu Quốc hội và 18 đơn vị bầu cử đại biểu HĐND tỉnh; đồng thời công bố danh sách 127 người ứng cử để bầu 73 đại biểu HĐND tỉnh nhiệm kỳ mới. Nhưng điều đáng nói hơn không phải chỉ là con số, mà là cách hệ thống cơ sở được huy động: cử tri đã tiếp xúc với người ứng cử tại phường Lý Văn Lâm; các hội nghị tiếp xúc khác diễn ra ở xã Sông Đốc, xã Khánh Hưng, xã Cái Đôi Vàm; trên hệ thống của HĐND tỉnh cũng đã xuất hiện yêu cầu “chủ động xây dựng các phương án linh hoạt, bảo đảm quyền và nghĩa vụ bầu cử của cử tri”. Trong bối cảnh địa bàn Cà Mau kéo dài từ đô thị trung tâm đến vùng ven biển, vùng nuôi trồng thủy sản, yêu cầu “linh hoạt” thực chất là yêu cầu tổ chức bầu cử sát thực tế đời sống dân cư.
Từ góc nhìn kinh tế, đây là vấn đề không nhỏ. Những địa phương như Cà Mau hay Cần Thơ sau sắp xếp đều có lực lượng lao động dịch chuyển cao giữa các vùng sản xuất, dịch vụ và đô thị. Bởi vậy, chất lượng lập danh sách cử tri, cập nhật biến động cư trú, in phát thẻ cử tri đúng đối tượng không đơn thuần là công việc văn thư. Nó là hạ tầng của quyền công dân. Làm đúng, người dân thấy mình được nhận diện và được bảo đảm quyền. Làm chậm hoặc sai, chi phí xã hội sẽ tăng: phải điều chỉnh, xác minh, giải thích, thậm chí ảnh hưởng niềm tin vào tính nghiêm túc của cuộc bầu cử. Đó là lý do bầu cử năm nay, ở cấp xã, không còn là nhiệm vụ thời vụ; nó là bài kiểm tra năng lực quản trị cơ sở bằng dữ liệu, bằng tổ chức và bằng trách nhiệm giải trình.
Bầu cử và yêu cầu vận hành hiệu quả của bộ máy cơ sở
Nếu Cần Thơ và Cà Mau cho thấy sức ép tổ chức bầu cử trên địa bàn rộng và đa dạng, thì tại An Giang lại đặt ra một yêu cầu khác: bảo đảm tính đại diện thực chất của cơ quan dân cử trên không gian hành chính lớn và phức tạp hơn sau sắp xếp. Hiện tỉnh An Giang có 102 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 85 xã, 14 phường và 3 đặc khu. Ủy ban bầu cử tỉnh đã công bố 27 đơn vị bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh với 143 người ứng cử để bầu 85 đại biểu; đối với bầu cử đại biểu Quốc hội, tỉnh có 7 đơn vị bầu cử với 35 người ứng cử để bầu 21 đại biểu.
Thực tế cho thấy công tác vận động bầu cử đang được triển khai rộng khắp tại nhiều địa bàn khác nhau. Các ứng cử viên đã tiếp xúc cử tri tại các xã biên giới như An Cư, Ba Chúc, Ô Lâm, Vĩnh Gia; đồng thời tổ chức gặp gỡ cử tri ở các địa phương như xã An Châu, Bình Hòa, Cần Đăng, Vĩnh Hanh, Vĩnh An, cũng như tại xã Giồng Riềng, phường Thới Sơn, phường Châu Đốc. Việc mở rộng các điểm tiếp xúc cử tri đến những địa bàn xa trung tâm cho thấy nỗ lực đưa hoạt động vận động bầu cử đến gần người dân hơn, tạo điều kiện để cử tri trực tiếp lắng nghe, trao đổi và đánh giá chương trình hành động của người ứng cử ngay tại nơi mình sinh sống.
Ở đây, vai trò của cấp xã đặc biệt quan trọng. Không có xã, phường chuẩn bị kỹ, hội nghị tiếp xúc cử tri khó diễn ra nề nếp, đúng thành phần, đúng trình tự. Không có xã, phường nắm chắc dân cư, các thông tin tuyên truyền khó chạm đến nhóm cử tri ở địa bàn xa, dân tộc, tôn giáo, vùng đặc thù. An Giang đã phải tổ chức tuyên truyền bầu cử cho chức sắc, chức việc, nhà tu hành các tôn giáo trên địa bàn tỉnh; đó là ví dụ cho thấy bầu cử thành công không phụ thuộc riêng vào ủy ban bầu cử cấp tỉnh, mà phụ thuộc vào việc cấp cơ sở có “đi tới nơi, nói tới đối tượng” hay không.
Về kinh tế – xã hội, chất lượng bầu cử ở Đồng bằng sông Cửu Long nhiệm kỳ nay còn mang một ý nghĩa khác. Vùng này đang đồng thời đối mặt với nhiều áp lực: tái cơ cấu không gian hành chính, yêu cầu tăng hiệu quả đầu tư công, sức ép sinh kế ở nông thôn, nhu cầu hạ tầng giao thông – thủy lợi – logistics, cùng bài toán thích ứng biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh ấy, cử tri sẽ không dễ chấp nhận những chương trình hành động chung chung. Họ sẽ nhìn vào những câu hỏi rất cụ thể: giao thông nông thôn kết nối ra sao, dữ liệu dân cư có phục vụ dịch vụ công tốt hơn không, vùng biên – vùng biển – vùng cù lao có được ưu tiên đúng mức không, cán bộ cơ sở có đủ năng lực để xử lý công việc ngay tại xã hay người dân vẫn phải đi nhiều vòng. Một kỳ bầu cử được tổ chức tốt ở cấp xã vì thế không chỉ bảo đảm quyền chính trị, mà còn tạo nền cho niềm tin vào các quyết định phát triển trong cả nhiệm kỳ.
Thước đo của kỳ bầu cử lần này không chỉ nằm ở tỷ lệ cử tri đi bầu, mà ở việc chính quyền cấp xã có thực hiện tròn vai trò gần dân nhất hay không. Từ việc ứng dụng dữ liệu dân cư ở Cần Thơ, tổ chức tiếp xúc cử tri tại các địa bàn ven biển của Cà Mau đến việc đưa hoạt động vận động bầu cử về vùng biên giới ở An Giang, tất cả cho thấy khi chính quyền cơ sở làm đúng trách nhiệm, bầu cử mới thực sự đi vào đời sống. Khi đó, lá phiếu của cử tri không chỉ mang ý nghĩa thủ tục, mà trở thành lựa chọn có trách nhiệm cho một nhiệm kỳ quản trị mới.
Trọng Nguyễn