Nằm lặng lẽ trên đỉnh núi Thúy Vân, giữa không gian mênh mang của đầm phá Tam Giang – Cầu Hai, chùa Thánh Duyên từ lâu đã được nhìn nhận không chỉ như một danh lam cổ tự, mà là một “tọa độ văn hóa” đặc biệt của xứ Huế, nơi hội tụ tinh tế giữa thiên nhiên, lịch sử và tâm linh. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc ca ngợi vẻ đẹp “sơn thủy hữu tình” thì vẫn chưa đủ để nhận diện hết chiều sâu giá trị của không gian này, cũng như những khả năng phát huy trong bối cảnh phát triển mới của Huế.
Một “thiền cảnh” được kiến tạo từ địa lý và lịch sử
Không phải ngẫu nhiên mà trong “Thần kinh nhị thập cảnh”, vua Thiệu Trị đã xếp núi Thúy Vân, chùa Thánh Duyên vào hàng danh thắng tiêu biểu của kinh đô. Về phương diện địa lý, đây là một cấu trúc cảnh quan hiếm có: một ngọn núi không cao nhưng nổi lên giữa vùng đầm nước lợ rộng lớn, phía xa mở ra cửa biển Tư Hiền, tạo nên thế “tiền thủy – hậu sơn” mang tính biểu tượng trong tư duy phong thủy phương Đông.
Chính cấu trúc này đã tạo nên một “thiền cảnh” đặc trưng của Huế, nơi con người không chỉ chiêm ngưỡng mà còn “tĩnh tâm” trong sự bao bọc của thiên nhiên. Nếu so với chùa Thiên Mụ, biểu tượng của trục sông Hương, thì Thánh Duyên đại diện cho một không gian khác: không gian ven phá, ven biển, mở rộng hơn, khoáng đạt hơn nhưng cũng sâu lắng không kém.
Lịch sử hình thành chùa gắn với quá trình Nam tiến và định hình không gian văn hóa Thuận Hóa. Từ một am nhỏ được ghi nhận từ thế kỷ XVII, đến thời các chúa Nguyễn và đặc biệt là triều triều Nguyễn, chùa được trùng tu, mở rộng và nâng lên hàng “quốc tự”. Điều này không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo, mà còn phản ánh một chủ trương chính trị – văn hóa: sử dụng Phật giáo như một nền tảng tinh thần để ổn định xã hội và củng cố quyền lực.
Không gian giao thoa: từ Phật giáo đến vương quyền
Một trong những điểm đáng chú ý nhất của Thánh Duyên là sự hiện diện của các yếu tố gắn với vương quyền, tiêu biểu là tháp Điều Ngự và hệ thống công trình được xây dựng quy củ dưới thời Hoàng đế Minh Mạng. Không gian chùa vì thế không thuần túy là nơi tu hành, mà còn là điểm dừng chân trong các chuyến tuần du của hoàng gia.
Đặc biệt, dấu tích của Hành cung Thúy Vân dưới chân núi cho thấy rõ hơn vai trò kép của khu vực này. Hành cung hoành tráng một thời, dù nay chỉ còn dấu vết, từng là nơi nghỉ ngơi, tổ chức nghi lễ và thưởng ngoạn của các vua Nguyễn. Điều này đặt Thánh Duyên vào một hệ quy chiếu rộng hơn: không gian “thiền – cảnh – chính trị” đan xen, nơi quyền lực thế tục và đời sống tâm linh cùng tồn tại.
Ở một bình diện sâu hơn, có thể xem Thánh Duyên như một “trạm trung gian” trong mạng lưới không gian văn hóa của triều đình: từ kinh đô Huế ra biển, từ trung tâm quyền lực đến vùng biên viễn. Vị trí nhìn ra cửa biển Tư Hiền, một cửa ngõ giao thương quan trọng, càng làm nổi bật vai trò này.
Thúy Vân Sơn – “con mắt” nhìn ra biển và ký ức mở cõi
Không gian Thánh Duyên sẽ không trọn vẹn nếu tách rời khỏi hệ đầm phá và cửa biển. Từ đỉnh núi, toàn bộ đầm Cầu Hai hiện ra như một bức tranh thủy mặc sống động, nơi đời sống ngư dân, hệ sinh thái nước lợ và các biến đổi tự nhiên diễn ra từng ngày.
Cửa biển Tư Hiền, trong sử liệu xưa gọi là Tư Dung, không chỉ là một địa điểm địa lý mà còn gắn với những ký ức lịch sử sâu xa, đặc biệt là câu chuyện Huyền Trân Công Chúa trong tiến trình mở rộng lãnh thổ Đại Việt đã từng dừng chân tại đây để bái vọng về Đại Việt trước khi qua Champa làm dâu xứ người. Dù mang màu sắc truyền thuyết, những câu chuyện này đã góp phần tạo nên “lớp trầm tích văn hóa” cho không gian Thúy Vân – Thánh Duyên.
Nhìn từ góc độ này, chùa Thánh Duyên không chỉ là một di tích tôn giáo, mà còn là một “điểm nhìn lịch sử”, là nơi có thể kể lại những câu chuyện lớn của dân tộc thông qua một không gian cụ thể.
Giá trị nổi bật: một “di sản tổng hợp” hiếm có
Điều làm nên sự khác biệt của Thánh Duyên không nằm ở quy mô kiến trúc, mà ở tính “tổng hợp” của di sản. Đó là di sản thiên nhiên với hệ núi, đầm phá, biển tạo thành một hệ sinh thái cảnh quan liên hoàn. Đó là di sản văn hóa – tôn giáo với chùa quốc tự, gắn với truyền thống Phật giáo triều đình. Đó là di sản lịch sử với dấu tích hành cung, tuyến tuần du, cửa ngõ giao thương. Đó còn là di sản ký ức với các truyền thuyết, câu chuyện dân gian và lịch sử mở cõi.
Chính sự chồng lớp này khiến Thánh Duyên không chỉ là một “điểm đến”, mà là một “không gian trải nghiệm đa chiều”, điều rất phù hợp với xu hướng du lịch văn hóa hiện đại.
Từ “ẩn mình” đến “đánh thức”: những hướng phát huy trong bối cảnh mới
Trong bối cảnh Huế đang chuyển mình theo mô hình đô thị di sản – xanh – thông minh – bền vững, chùa Thánh Duyên – núi Thuý Vân và khu vực lân cận có thể đóng vai trò như một “cực phát triển mới” ở không gian ven phá – ven biển. Tuy nhiên, để làm được điều đó, cần một cách tiếp cận khác: không khai thác đơn lẻ, mà phát huy theo tư duy hệ thống.
Thứ nhất, cần định vị lại giá trị, từ một ngôi chùa thành một “cụm di sản”. Cần nhìn Thánh Duyên cùng với Thúy Vân, Cầu Hai, Tư Hiền và Hành cung như một chỉnh thể. Việc lập quy hoạch bảo tồn tổng thể là điều kiện tiên quyết, trong đó ưu tiên phục hồi, tái hiện hành cung Thuý Vân ở mức độ phù hợp để phát huy giá trị, phục vụ du lịch, kể cả kết hợp diễn giải bằng công nghệ số.
Thứ hai, phát triển sản phẩm du lịch theo chiều sâu. Thay vì chỉ tham quan chùa, có thể xây dựng các trải nghiệm liên hoàn, để tạo ra một chuỗi sản phẩm, như: Hành trình “leo núi – thiền – ngắm phá”; du lịch cộng đồng gắn với ngư dân vùng Cầu Hai; trải nghiệm văn hóa biển và đầm phá; hay các chương trình nghệ thuật nhỏ mang tính “thiền – cảnh”..vv.
Đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế di sản mà không phá vỡ không gian.
Thứ ba, kết nối thành “vành đai di sản ven biển – đầm phá”. Từ chùa Thánh Duyên – núi Thuý Vân có thể liên kết với các điểm như Lăng Cô, Bạch Mã, phá Tam Giang… tạo thành một tuyến du lịch khác biệt với trục di sản trung tâm. Điều này không chỉ giúp phân bổ dòng khách mà còn mở rộng không gian phát triển của Huế.
Thứ tư, gắn với chuyển đổi số và diễn giải di sản. Với những không gian “ít hiện vật” như Hành cung Thúy Vân và các sản phẩm đầm phá, biển, công nghệ số (AR/VR, bản đồ số, thuyết minh thông minh) sẽ giúp tái hiện lịch sử một cách sinh động, nâng cao giá trị trải nghiệm.
Một cách nhìn mới cho một không gian cũ.
Trong nhiều năm, Thánh Duyên vẫn “ẩn mình” như một góc tĩnh lặng của Huế, điều này tạo nên giá trị riêng, nhưng cũng khiến tiềm năng chưa được khai thác tương xứng. Vấn đề đặt ra hôm nay không phải là “đánh thức” theo nghĩa ồn ào, mà là làm cho không gian này “sống” đúng với giá trị của nó.
Một khi được nhìn nhận như một di sản tổng hợp, được bảo tồn bằng tư duy tích hợp và được khai thác bằng những sản phẩm tinh tế, Thánh Duyên hoàn toàn có thể trở thành một điểm nhấn mới của Huế, không phải bằng sự hoành tráng, mà bằng chiều sâu văn hóa và trải nghiệm.
Ở đó, từ đỉnh núi Thúy Vân, con người không chỉ nhìn thấy đầm phá và biển, mà còn nhìn thấy chính mình trong mối quan hệ với thiên nhiên, lịch sử và ký ức. Và có lẽ, đó chính là giá trị bền vững nhất mà một di sản có thể mang lại./.
Hương Bình