Trong không gian văn hóa đặc thù của Huế, nơi mỗi cảnh quan đều mang dấu ấn lịch sử, chùa Thiên Mụ cũng vậy, không chỉ là ngôi cổ tự nổi tiếng mà còn là biểu tượng văn hóa đặc biệt. Trải hơn bốn thế kỷ, ngôi chùa gắn bó không chỉ với Phật giáo mà còn với cấu trúc chính trị, tư tưởng và mỹ học của cả một vương triều. Ngày nay, khi Huế phát triển theo định hướng đô thị di sản, việc nhìn lại và phát huy giá trị “di sản sống” của chùa Thiên Mụ trở thành một yêu cầu mang tính chiến lược.
Từ Quốc tự của vương triều đến trục tâm linh của đô thị
Ngay từ khi chúa Nguyễn Hoàng cho trùng kiến vào năm 1601, chùa Thiên Mụ đã được đặt vào một vị trí đặc biệt trong không gian quyền lực của Đàng Trong. Việc lựa chọn đồi Hà Khê bên bờ sông Hương không chỉ mang ý nghĩa phong thủy mà còn hàm chứa tính biểu tượng sâu sắc. Dưới góc nhìn quy hoạch, đây có thể xem là một trong những điểm định vị sớm, góp phần hình thành trục trung tâm của đô thị Huế về sau.
Trong suốt thời kỳ các chúa Nguyễn và triều Nguyễn, chùa Thiên Mụ được xác lập vị thế như một “Quốc tự”, không chỉ đơn thuần là nơi tu hành, mà còn là một thiết chế gắn bó mật thiết với quyền lực nhà nước. Những lần trùng tu quy mô lớn dưới các triều Nguyễn Hoàng, Nguyễn Phúc Chu, Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị… cho thấy sự đầu tư liên tục, có hệ thống và mang đậm dấu ấn chính trị.
Chính bối cảnh đó đã định hình nên một đặc trưng riêng biệt: chùa Thiên Mụ mang phong cách kiến trúc và mỹ thuật cung đình rõ nét. Từ quy mô, bố cục không gian đến màu sắc và họa tiết trang trí, tất cả đều tuân theo những chuẩn mực thẩm mỹ cao cấp, gần như tiệm cận với kiến trúc hoàng cung. Vì vậy, có thể nhìn nhận chùa Thiên Mụ không chỉ là một trung tâm Phật giáo, mà còn là một thiết chế văn hóa – chính trị tiêu biểu của nhà Nguyễn.
Biến chuyển sau 1945: từ cung đình hóa đến dân gian hóa
Sau năm 1945, khi triều Nguyễn khép lại vai trò lịch sử, chùa Thiên Mụ bước vào một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng. Việc không còn sự bảo trợ trực tiếp từ vương triều kéo theo những thay đổi đáng kể trong công tác quản lý, trùng tu cũng như quan niệm thẩm mỹ đối với ngôi chùa.
Trong các đợt tu sửa giữa thế kỷ XX, đặc biệt vào năm 1957, nhiều yếu tố kiến trúc mang dấu ấn cung đình đã bị thay đổi hoặc giản lược. Xu hướng “thiền hóa” – hướng tới sự giản dị, tĩnh tại – khiến diện mạo chùa dần chuyển từ phong cách cung đình sang gần với tinh thần dân gian, mộc mạc hơn.
Đây là một biến chuyển mang tính lịch sử, phản ánh không chỉ điều kiện vật chất mà còn cả sự thay đổi trong tư duy tôn giáo và xã hội của thời kỳ mới. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra một vấn đề đáng suy ngẫm: liệu việc giản lược các yếu tố cung đình có làm suy giảm phần nào giá trị đặc sắc vốn làm nên bản sắc “Quốc tự” của chùa Thiên Mụ?
Bảo tồn trong thời hiện đại: giữa nguyên gốc và thích ứng
Đợt trùng tu tổng thể giai đoạn 2003–2006 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong nhận thức và phương pháp bảo tồn chùa Thiên Mụ. Lần đầu tiên, các nguyên tắc bảo tồn hiện đại – kết hợp giữa cơ sở khoa học, khung pháp lý và tham vấn cộng đồng – được áp dụng một cách tương đối bài bản.
Hai định hướng lớn được đặt ra: một là khôi phục và tái khẳng định tính trang nghiêm, yếu tố cung đình của di tích; hai là đảm bảo sự phù hợp với chức năng “di sản sống”, tức vẫn đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng đương đại.
Cách tiếp cận này cho thấy sự chuyển biến rõ rệt trong tư duy bảo tồn: không cực đoan phục dựng quá khứ một cách cơ học, nhưng cũng không buông lỏng để di sản bị biến dạng theo thời gian. Thay vào đó là một sự cân bằng giữa gìn giữ và thích ứng.
Trong bối cảnh mới: chùa Thiên Mụ và bài toán “kinh tế di sản” của Huế
Từ năm 2025, khi Huế chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, một yêu cầu mới được đặt ra: phát triển kinh tế dựa trên nền tảng văn hóa và di sản. Trong mô hình “đô thị di sản” mà Huế hướng tới, các di tích không chỉ là đối tượng bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực phát triển.
Trong tổng thể đó, chùa Thiên Mụ giữ một vị trí đặc biệt. Không chỉ là điểm đến du lịch nổi tiếng, ngôi chùa còn là một biểu tượng nhận diện của Huế trên trường quốc tế, tương tự như Kinh thành, sông Hương hay núi Ngự. Tuy nhiên, khác với nhiều di tích cung đình, chùa Thiên Mụ vẫn là một không gian sống, nơi các hoạt động tôn giáo diễn ra thường nhật.
Chính đặc điểm này mở ra một hướng tiếp cận mới: phát triển “kinh tế di sản” gắn với chùa Thiên Mụ phải dựa trên nguyên tắc tôn trọng không gian tâm linh, đồng thời khai thác giá trị văn hóa một cách tinh tế và bền vững.
Thay vì phát triển du lịch đại trà, có thể hướng đến các mô hình trải nghiệm chiều sâu như du lịch thiền và tĩnh tâm, xây dựng không gian diễn giải văn hóa Phật giáo Huế, hay ứng dụng công nghệ số – như thuyết minh tự động, thực tế ảo – để kể lại câu chuyện lịch sử của ngôi chùa.
Đây chính là cách chuyển hóa giá trị di sản thành nguồn lực kinh tế mà vẫn giữ được bản chất, chiều sâu và sự tôn nghiêm của di sản.
Chùa Thiên Mụ trong chiến lược định vị Huế
Trong chiến lược phát triển Huế theo tinh thần Nghị quyết 54 và Nghị quyết 80, văn hóa được xác định vừa là nền tảng, vừa là động lực, đồng thời cũng là mục tiêu của phát triển. Trong bối cảnh đó, các biểu tượng văn hóa như chùa Thiên Mụ cần được đặt ở vị trí trung tâm trong tư duy quy hoạch và định vị đô thị.
Không gian sông Hương với chùa Thiên Mụ là một điểm nhấn tiêu biểu – có thể được nhìn nhận như một “trục cảnh quan – văn hóa” cốt lõi của Huế. Việc tổ chức các hoạt động văn hóa, du lịch, chiếu sáng hay kinh tế đêm trong khu vực này vì thế cần được tính toán thận trọng, nhằm vừa khai thác giá trị, vừa không làm phá vỡ sự tĩnh tại và chiều sâu tâm linh vốn có.
Ở một chiều cạnh khác, chùa Thiên Mụ có thể đóng vai trò như một “điểm kết nối” trong hệ sinh thái di sản của Huế. Từ đây, có thể hình thành các liên kết không gian và trải nghiệm với hệ thống chùa quốc tự, chùa sắc tứ như Thiên Mụ – Diệu Đế – Báo Quốc – Từ Đàm – Thiền Lâm – Từ Hiếu; đồng thời kết nối với hệ thống lăng tẩm, cung điện và các không gian nhà vườn, làng cổ. Những liên kết này góp phần tạo nên một mạng lưới trải nghiệm văn hóa đa tầng, phản ánh đúng bản chất của một đô thị di sản
Từ di sản quá khứ đến nguồn lực tương lai
Chùa Thiên Mụ, xét trên nhiều phương diện, là một trường hợp tiêu biểu cho tính đa tầng của di sản: vừa mang giá trị tôn giáo, vừa gắn với quyền lực chính trị, vừa thể hiện chuẩn mực thẩm mỹ, đồng thời là một biểu tượng văn hóa đặc sắc.
Trong quá khứ, đây là Quốc tự của vương triều Nguyễn; trong hiện tại, là biểu tượng nhận diện của Huế; và trong tương lai, hoàn toàn có thể trở thành một “trục giá trị” quan trọng trong mô hình phát triển đô thị di sản.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc “đóng băng” chùa Thiên Mụ như một bảo tàng tĩnh, mà là làm thế nào để di sản này tiếp tục sống – sống trong đời sống tín ngưỡng, trong ký ức cộng đồng và trong các chiến lược phát triển đương đại của Huế.
Bởi suy cho cùng, giá trị đích thực của một di sản không chỉ nằm ở quá khứ mà nó lưu giữ, mà còn ở khả năng tham gia và định hình tương lai.
TS. Phan Thanh Hải