Có những vùng đất không chỉ được gọi tên trên bản đồ, mà còn sống trong ký ức của cả một dân tộc. Có những không gian không chỉ là di tích, mà là nơi thời gian lắng đọng qua từng lớp trầm tích lịch sử. Côn Sơn – Kiếp Bạc là một vùng đất như thế, nơi từng gắn với những trang sử hào hùng thời Trần, với dấu ấn của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi. Ở đó, mỗi tấc đất thấm đẫm dấu chân cha ông, mỗi dòng suối, triền núi đều vọng lại âm hưởng của những chiến công và tư tưởng lớn đã làm nên hồn cốt dân tộc. Và hôm nay, những giá trị ấy không còn chỉ thuộc về ký ức Việt Nam, mà đã chính thức ghi danh trên bản đồ văn hóa nhân loại.
Ngày 12/7/2025, UNESCO chính thức ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn – Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa Thế giới, trở thành di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam. Đây không chỉ là sự công nhận về một quần thể liên hoàn độc đáo, nơi hội tụ và kết tinh tư tưởng, lịch sử, văn hóa Việt Nam qua nhiều thế kỷ, mà còn là dấu mốc khẳng định giá trị bền vững của một không gian văn hóa sống. Bởi vượt lên trên danh hiệu, điều làm nên sức sống của di sản chính là cách những giá trị ấy vẫn đang được gìn giữ, tiếp nối và hiện hữu trong đời sống đương đại.
Kiếp Bạc – điểm khởi đầu của hành trình, nơi khí phách còn lưu
Chúng tôi đến Côn Sơn – Kiếp Bạc vào một ngày cuối tuần đầu tháng Hai âm lịch, khi miền Bắc vừa chạm ngõ mùa xuân. Ánh nắng buổi chiều trải nhẹ trên triền núi, gió xuân mơn man qua tán lá, mang theo một cảm giác thanh tân và yên ả. Nhưng ẩn dưới vẻ dịu dàng ấy là một không gian văn hóa – lịch sử đặc biệt, nơi quá khứ chưa từng khép lại, mà vẫn đang tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
Đền Kiếp Bạc nằm giữa thung lũng rộng lớn, nơi hợp lưu Lục Đầu Giang, vùng đất từng giữ vị trí chiến lược trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông thế kỷ XIII. Thế núi sông “rồng chầu hổ phục” không chỉ tạo nên một không gian linh thiêng, mà còn phản ánh tư duy quân sự và tầm nhìn của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn khi chọn nơi đây làm đại bản doanh. Chính từ vùng đất này, những quyết sách lịch sử đã được hình thành, góp phần làm nên những chiến thắng vang dội của dân tộc.
Trong không gian tĩnh tại của đền, đoàn chúng tôi được đón tiếp bằng chén trà sen ấm và bánh đậu xanh Chí Linh, những thức quà giản dị nhưng hàm chứa tinh thần hiếu khách và chiều sâu văn hóa địa phương. Những trải nghiệm ấy không đơn thuần là nghi thức, mà là minh chứng rõ ràng cho cách di sản đang “sống”: không bị đóng khung trong quá khứ, mà hiện diện tự nhiên trong sinh hoạt, trong nếp nghĩ, trong cách con người hôm nay gìn giữ và tiếp nối truyền thống.
Dâng hương tại đền Kiếp Bạc, lắng nghe những câu chuyện về Đức Thánh Trần Hưng Đạo, về các danh tướng và những trận chiến chống Nguyên – Mông, người ta nhận ra rằng giá trị của di sản không chỉ nằm ở những gì được ghi chép trong sử sách. Ở đây, lịch sử trở thành một trải nghiệm có thể cảm nhận qua không gian, qua ký ức cộng đồng, qua những nghi lễ, tín ngưỡng vẫn được duy trì qua nhiều thế hệ.
Chính điều đó lý giải vì sao Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn – Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh không chỉ như một hệ thống di tích, mà là một không gian văn hóa liên hoàn, nơi hội tụ và tiếp diễn các giá trị tư tưởng, lịch sử và tinh thần của dân tộc Việt Nam. Kiếp Bạc, vì thế, không chỉ là điểm đến của quá khứ, mà là một phần của dòng chảy hiện tại – nơi di sản không ngừng được “sống”, được kể lại và được tiếp nối.
Và cũng từ không gian ấy, những câu chuyện chuyên môn dần mở ra không tách rời thực địa, mà bắt nguồn từ chính một di sản đang hiện hữu, đang vận động và đang đối thoại với thời đại hôm nay.
Côn Sơn – tĩnh lặng để nhìn sâu, và để đối diện với tương lai
Rời Kiếp Bạc, chúng tôi đến Côn Sơn khi ánh chiều đã dịu xuống. Con đường len qua những rặng thông cổ thụ, gió thổi rì rào khe khẽ, như một bản nhạc nền của thời gian. Không gian ấy khiến bước chân tự nhiên chậm lại, và cũng khiến những suy nghĩ trở nên sâu hơn.
Trong không gian trầm mặc của Côn Sơn, nơi gắn với tư tưởng, nhân cách của Nguyễn Trãi và dòng thiền Trúc Lâm, những câu hỏi ấy dường như lắng sâu hơn. Bởi đây không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, mà còn là nơi buộc người ta phải suy nghĩ về cách ứng xử với ký ức: gìn giữ ra sao, phát huy thế nào, để di sản không chỉ được tôn vinh, mà thực sự tiếp tục sống và có ý nghĩa trong hiện tại.
Tại chùa Côn Sơn, chúng tôi được mời dùng trà cúc. Vị trà thanh nhẹ, tinh khiết, gợi nhớ tinh thần của thiền phái Trúc Lâm, nơi con người tìm về sự cân bằng giữa đời và đạo, giữa hành động và chiêm nghiệm. Nhưng chính trong sự tĩnh tại ấy, những câu chuyện về tương lai của di sản lại hiện lên rõ nét hơn bao giờ hết.
Côn Sơn – Kiếp Bạc: nơi lắng lại, nhưng cũng là nơi đặt ra những câu hỏi lớn
Tôi chia sẻ với các đồng nghiệp, những người đang ngày ngày gắn bó với di sản về một bài toán không hề đơn giản: làm thế nào để vừa bảo tồn nguyên vẹn những giá trị chân xác của di sản, vừa phát huy để di sản thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển.
Đó cũng chính là tinh thần cốt lõi mà Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị đã đặt ra: đưa văn hóa vượt ra khỏi vai trò “nền tảng tinh thần” để trở thành “động lực phát triển”. Với các di sản đã được UNESCO ghi danh, yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết hơn, bởi di sản không chỉ thuộc về một địa phương hay một quốc gia, mà còn mang trách nhiệm với cộng đồng quốc tế.
Tuy nhiên, giữa định hướng chính sách và thực tiễn triển khai luôn tồn tại một khoảng cách. Bảo tồn không thể đồng nghĩa với “đóng băng”, nhưng phát huy cũng không thể đánh đổi bằng việc làm phai nhạt giá trị gốc. Làm sao để di sản vừa được gìn giữ đúng nghĩa, vừa “sống” trong đời sống đương đại, trở thành nguồn lực bền vững cho kinh tế – xã hội, là câu hỏi không dễ có lời giải trọn vẹn.
Một dự án quy mô đang được triển khai nhằm đầu tư nâng cấp hạ tầng, hoàn thiện hệ thống thiết chế bổ trợ, phát triển dịch vụ và từng bước tái tạo cảnh quan khu di sản. Đây là một cơ hội lớn để Côn Sơn – Kiếp Bạc phát huy giá trị, trở thành điểm đến văn hóa – du lịch xứng tầm với danh hiệu Di sản Văn hóa Thế giới.
Nhưng cũng từ đây, những thách thức cốt lõi bắt đầu hiện rõ. Làm thế nào để việc trùng tu các công trình di tích tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc bảo tồn, không làm sai lệch yếu tố gốc? Làm thế nào để gìn giữ hệ thống rừng thông, những “chứng nhân sống” của thời gian trước áp lực của phát triển? Và làm thế nào để bảo vệ nguồn nước trong lành của Côn Sơn, yếu tố cấu thành nên cả cảnh quan lẫn không gian tâm linh đặc trưng của vùng đất này?
Những câu hỏi ấy không dễ có lời giải. Bởi di sản, đặc biệt là di sản được UNESCO ghi danh, không chỉ là những công trình hữu hình, mà là một hệ sinh thái tổng thể, nơi văn hóa, tự nhiên và đời sống tinh thần đan xen, tương tác và nâng đỡ lẫn nhau. Chỉ cần một mắt xích bị tác động sai lệch, toàn bộ cấu trúc giá trị có thể bị ảnh hưởng. Và vì thế, phát triển di sản không chỉ là câu chuyện đầu tư hay khai thác, mà là bài toán cân bằng tinh tế, nơi mỗi quyết định hôm nay đều sẽ để lại dấu ấn lâu dài lên chính tương lai của di sản.
Di sản thế giới – một cam kết, không chỉ là danh hiệu
Cần nhận thức một cách đầy đủ rằng, việc UNESCO ghi danh một di sản không phải là điểm kết thúc, mà là điểm khởi đầu của một cam kết lâu dài.
Đó là cam kết bảo tồn tính chân xác và toàn vẹn của di sản. Cam kết duy trì mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên và không gian văn hóa. Và quan trọng hơn cả, là cam kết trao truyền những giá trị ấy cho các thế hệ tương lai không bị mai một, không bị biến dạng.
Trong trường hợp của Côn Sơn – Kiếp Bạc, ý nghĩa này càng trở nên sâu sắc. Bởi nơi đây không chỉ là một quần thể di tích lịch sử, mà còn là không gian kết tinh của một hệ tư tưởng lớn, Thiền phái Trúc Lâm. Một hệ tư tưởng mang giá trị phổ quát: đề cao sự hòa hợp, tinh thần khoan dung và triết lý nhập thế tích cực, những yếu tố làm nên “giá trị nổi bật toàn cầu” của di sản.
Hai không gian – một triết lý, và một trách nhiệm
Hành trình từ Kiếp Bạc đến Côn Sơn không chỉ là sự dịch chuyển địa lý. Đó còn là hành trình đi qua hai trạng thái căn bản của con người.
Kiếp Bạc – nơi của hành động, của trách nhiệm và khí phách, gắn với những quyết định làm nên lịch sử.
Côn Sơn – nơi của suy tư, lắng đọng và trí tuệ, nơi con người đối diện với chính mình và tìm kiếm sự hài hòa.
Hai không gian ấy, tưởng chừng đối lập, nhưng lại bổ sung cho nhau, tạo thành một triết lý hoàn chỉnh: hành động phải được soi chiếu bởi trí tuệ, và suy tư phải hướng tới trách nhiệm với cuộc đời.
Trong bối cảnh hôm nay, triết lý ấy không chỉ mang ý nghĩa lịch sử hay tinh thần, mà còn đặt ra một yêu cầu rất cụ thể: trách nhiệm của chúng ta đối với di sản.
Phát triển, nhưng không đánh đổi.
Khai thác, nhưng không làm tổn hại.
Hiện đại, nhưng không làm mất bản sắc.
Đó là một con đường không dễ đi, đòi hỏi tri thức, sự kiên định và cả tầm nhìn dài hạn. Nhưng với một di sản đã mang tầm vóc thế giới, đó không chỉ là lựa chọn, mà là trách nhiệm tất yếu.
Một chiều xuân và một suy ngẫm dài
Chiều xuân hôm ấy, khi rời Côn Sơn, ánh nắng đã nhạt dần. Gió vẫn thổi qua rừng thông, những tán lá vẫn thì thầm, như đã từng thì thầm suốt hàng trăm năm qua. Chuyến đi không dài, nhưng để lại nhiều suy nghĩ.
Về quá khứ đã được gìn giữ như thế nào.
Về hiện tại đang được chăm sóc ra sao.
Và về tương lai sẽ được tiếp nối bằng cách nào.
Có lẽ, giá trị lớn nhất của Côn Sơn – Kiếp Bạc không chỉ nằm ở những gì đã có, mà nằm ở cách chúng ta lựa chọn để gìn giữ và phát huy những giá trị ấy.
Với riêng tôi, hành trình này không chỉ là một chuyến khảo sát, mà còn là một lời nhắc nhở: rằng di sản, khi đã được đặt vào tầm vóc thế giới, đồng nghĩa với việc mỗi quyết định hôm nay đều mang theo trách nhiệm dài lâu.
Và rộng hơn, đó cũng là tầm nhìn mà những người làm văn hóa Việt Nam đang từng bước hướng tới một cách tiếp cận di sản không chỉ dừng ở bảo tồn, mà là bảo tồn trong phát triển, phát triển trên nền tảng tôn trọng giá trị gốc. Để di sản không bị “đóng khung” trong quá khứ, mà thực sự trở thành nguồn lực sống, góp phần định hình bản sắc và sức mạnh mềm của quốc gia trong tương lai.
Để một ngày nào đó, khi ai đó ngồi bên chén trà sen ở Kiếp Bạc, hay chén trà cúc ở Côn Sơn, giữa tiếng thông reo và gió xuân nhẹ, họ không chỉ cảm nhận được vẻ đẹp của một di sản thế giới, mà còn nhận ra rằng: đằng sau vẻ đẹp ấy là cả một hành trình gìn giữ đầy trách nhiệm lặng lẽ, bền bỉ và đáng trân trọng.
TS. Phan Thanh Hải