Trước khi vội vàng phán xét một thế hệ (đặc biệt là Gen Z), có lẽ chúng ta cần chậm lại để nhìn họ công bằng hơn. Bởi khác biệt giữa các thế hệ chưa bao giờ là điều bất thường; đó là kết quả của những bối cảnh, trải nghiệm và thử thách khác nhau, mang theo những cách nhìn khác nhau về cuộc sống. Vấn đề chỉ bắt đầu khi sự khác biệt bị phủ lên bởi định kiến. Khi đó, thay vì trở thành cơ hội để thấu hiểu, nó lại biến thành khoảng cách và khoảng cách ấy, nếu thiếu đi đối thoại, rất dễ trở thành một bức tường ngăn cách giữa các thế hệ.
Những ngày qua, giữa những vụ việc gây xôn xao dư luận, không khó để bắt gặp trên các diễn đàn mạng xã hội những lời phẫn nộ, chỉ trích và cả những cái nhìn gay gắt hướng về người trẻ. Từ một vài bình luận, vài đoạn video hay những phản ứng bị cắt khỏi toàn bộ bối cảnh, những “nhãn dán” quen thuộc nhanh chóng được đưa ra: bồng bột, nông nổi, dễ bị dẫn dắt, sống theo cảm xúc; thậm chí, từ hành vi của một vài cá nhân, người ta vội vàng đi đến một kết luận lớn hơn: đó là biểu hiện của một thế hệ “lệch chuẩn”.
Điều đáng nói là những phán xét ấy đôi khi xuất hiện nhanh hơn cả sự thật. Một cá nhân có thể trở thành đại diện cho cả một nhóm người; một hiện tượng đơn lẻ có thể bị nâng lên thành đặc điểm của cả một thế hệ. Trong dòng chảy chóng mặt của mạng xã hội, sự phức tạp của một câu chuyện dễ bị rút gọn thành vài giây hình ảnh, vài câu bình luận, rồi từ đó biến thành những kết luận tưởng chừng chắc chắn.
Và cũng bằng cách ấy, không ít khi, những lo âu, bất an hay cả sự khó chịu trước những thay đổi của thời đại được trút lên vai người trẻ, những người đang lớn lên trong một bối cảnh hoàn toàn khác, với những áp lực, lựa chọn và hệ quy chiếu mà các thế hệ đi trước chưa từng trải qua.
Đừng để khác biệt trở thành định kiến
Mỗi thế hệ đều sinh ra trong một hoàn cảnh lịch sử riêng và phải đối diện với những câu hỏi mà thế hệ đi trước chưa từng phải trả lời. Thế hệ cha ông đi qua chiến tranh, được tôi luyện bằng sự hy sinh, mất mát và lòng kiên định. Thế hệ tiếp theo trưởng thành trong gian khó của những năm tháng hậu chiến, coi trọng sự tích lũy, đức tính chịu thương chịu khó và nỗ lực mưu sinh. Còn người trẻ hôm nay lớn lên giữa kỷ nguyên số, nơi một chiếc điện thoại có thể mở ra trước mắt họ cả thế giới, thông tin vượt qua mọi biên giới chỉ trong vài giây và một sự kiện ở rất xa cũng có thể lập tức trở thành một phần trong đời sống cảm xúc. Đó là một thế giới rộng mở hơn, nhưng cũng phức tạp hơn.
Người trẻ không chỉ học cách sống, học tập và làm việc trong một xã hội thay đổi rất nhanh; họ còn phải học cách phân biệt đúng – sai giữa vô vàn luồng thông tin, giữ mình trước những tác động liên tục của mạng xã hội, bày tỏ chính kiến mà không để cảm xúc cuốn đi quá xa. Vì thế, khi người trẻ biểu đạt cảm xúc theo những cách mới mẻ, sôi nổi và trực diện hơn, xã hội đôi khi dễ lầm tưởng đó là sự quay lưng với những giá trị truyền thống.
Nhưng hãy nhìn những đêm dài người trẻ kiên nhẫn đứng dọc các tuyến phố để đón các đoàn diễu binh; nhìn cách họ tự hào khoác lên mình màu cờ đỏ sao vàng trong những ngày hội lớn của non sông; nhìn những ánh mắt rưng rưng trước câu chuyện về sự hy sinh của các thế hệ đi trước, hay sự xúc động trước mất mát của đồng bào.
Có thể cách thể hiện đã khác. Ngôn ngữ đã khác. Không gian biểu đạt cũng đã khác. Nhưng những tình cảm căn bản của con người không dễ dàng thay đổi đến thế. Lòng yêu nước, sự gắn bó với cộng đồng, niềm tự hào dân tộc hay lòng trắc ẩn trước nỗi đau của người khác ở người trẻ hôm nay có thể mang những hình thức biểu đạt khác, nhưng không vì thế mà có thể vội vàng kết luận rằng những giá trị ấy đã phai nhạt.
Đôi khi, điều chúng ta cần thay đổi không phải là đòi hỏi người trẻ phải thể hiện tình cảm giống mình, mà là học cách nhận ra những giá trị quen thuộc đang được họ biểu đạt bằng ngôn ngữ của một thời đại mới. Một thế hệ có thể khác thế hệ trước về cách nói, cách nghĩ và cách tiếp cận thế giới, nhưng sự khác biệt ấy không nhất thiết đồng nghĩa với sự đứt gãy về giá trị. Điều quan trọng là đừng lấy sự khác biệt làm bằng chứng cho sự lệch chuẩn, cũng đừng lấy một vài biểu hiện cá biệt để phán xét cả một thế hệ.
Thấu hiểu để tôn trọng, nhưng cũng phải đặt ra trách nhiệm với người trẻ hôm nay
Công bằng với một thế hệ không có nghĩa là dung túng hay bênh vực mọi hành vi. Sự trân trọng chân thành nhất dành cho người trẻ không phải là luôn mặc định họ đúng, mà là trao cho họ niềm tin đi cùng trách nhiệm; trao cho họ quyền được nói, đồng thời giúp họ hiểu rằng mỗi lời nói đều có hệ quả; khuyến khích họ đặt câu hỏi, nhưng cũng yêu cầu họ tôn trọng sự thật.
Có thể hiểu vì sao người trẻ dễ xúc động và phẫn nộ trước những điều họ cho là bất công. Tuổi trẻ vốn là quãng đời của những rung động mạnh mẽ, của khát vọng về một thế giới tốt đẹp hơn và mong muốn được nhìn thấy điều đúng đắn được bảo vệ. Khi một sự việc đau lòng xảy ra, khi một người còn rất trẻ phải rời khỏi cuộc đời trong hoàn cảnh đáng tiếc, sự xót xa của những người đồng trang lứa là điều hoàn toàn tự nhiên. Phía sau một bình luận có thể là một trái tim đang rung động trước nỗi đau của đồng loại. Phía sau sự phẫn nộ có thể là mong muốn giản dị rằng những điều tương tự đừng xảy ra thêm một lần nữa.
Đừng vội coi tất cả những cảm xúc ấy là sự bồng bột. Một thế hệ biết đau trước nỗi đau của người khác chưa bao giờ là một thế hệ đáng lo. Điều cần làm là giúp lòng trắc ẩn ấy được soi sáng bằng lý trí, sự phẫn nộ ấy được dẫn dắt bởi trách nhiệm, để những rung động rất đẹp của tuổi trẻ không trở thành những phán xét vội vàng. Bởi trong một thế giới mà cảm xúc có thể lan truyền nhanh hơn sự thật, bản lĩnh của mỗi người không chỉ nằm ở việc biết nhiều, mà còn ở khả năng biết dừng lại.
Dừng lại để kiểm chứng một thông tin trước khi chia sẻ; dừng lại để nhìn thêm một chiều khác trước khi phán xét; dừng lại để tự hỏi liệu điều mình đang tin có phải là sự thật đầy đủ, hay chỉ là một phần của câu chuyện được lựa chọn và sắp đặt để đánh thức cảm xúc.
Khác biệt không phải là một tấm khiên miễn trừ trách nhiệm. Người trẻ có quyền phản biện, đặt câu hỏi và bày tỏ chính kiến. Nhưng chính vì được trao những quyền ấy, họ càng phải học cách chịu trách nhiệm với tiếng nói của mình. Không thể lấy cảm xúc nhất thời thay thế cho sự thật khách quan; càng không thể để lòng trắc ẩn vốn rất đáng quý bị biến thành công cụ cho những toan tính dẫn dắt, thao túng cảm xúc mà bản thân không nhận ra.
Hãy tỉnh táo trước những ý đồ thao túng trên không gian mạng
Thấu hiểu và trân trọng người trẻ bao nhiêu, càng mong họ giữ cho mình một cái đầu lạnh bấy nhiêu. Bởi tuổi trẻ giàu nhiệt huyết, giàu cảm xúc và luôn mong muốn được góp tiếng nói vào những vấn đề của đời sống. Chính điều đó tạo nên sức sống của một thế hệ. Nhưng trong môi trường mạng xã hội, nếu thiếu khả năng kiểm chứng và sự tự chủ, những phẩm chất ấy cũng có thể trở thành điểm yếu để bị tác động, dẫn dắt.
Thực tế quốc tế những năm gần đây cho thấy, sức mạnh huy động của thanh niên trên không gian mạng có thể tạo ra những biến động xã hội rất nhanh, thậm chí đẩy một đất nước vào vòng xoáy bất ổn. Đơn cử như Bangladesh năm 2024, các cuộc biểu tình với sinh viên đóng vai trò nòng cốt, khởi phát từ vấn đề hạn ngạch việc làm, sau đó lan rộng thành bất ổn chính trị trên phạm vi toàn quốc và cuối cùng dẫn tới sự ra đi của Thủ tướng Sheikh Hasina.
Tại Nepal vào tháng 9/2025, một làn sóng biểu tình được truyền thông quốc tế gọi là “Gen Z protests” bùng phát sau quyết định hạn chế nhiều nền tảng mạng xã hội, trong bối cảnh những bất bình liên quan đến tham nhũng, quản trị và cơ hội kinh tế. Các cuộc đụng độ sau đó diễn biến nghiêm trọng, gây thương vong và xuất hiện tình trạng quá khích, đốt phá, tấn công các cơ quan công quyền, buộc chính quyền phải áp dụng những biện pháp khẩn cấp.
Nhìn từ những diễn biến ấy, điều cần suy ngẫm không phải là quy kết rằng “Gen Z gây bất ổn”, càng không phải đánh đồng mọi phong trào của người trẻ với âm mưu hay ý đồ của các thế lực thù địch, phản động. Một cách công bằng, những bất bình xã hội, các vấn đề về quản trị hay những đòi hỏi chính đáng của người dân luôn cần được xem xét trong bối cảnh cụ thể.
Nhưng cũng không thể phủ nhận một thực tế: khi cảm xúc xã hội được cộng hưởng với tốc độ lan truyền của mạng xã hội, khi tâm lý đám đông được kích hoạt và những thông tin chưa được kiểm chứng liên tục bị khuếch đại, một sự việc ban đầu có thể nhanh chóng vượt khỏi phạm vi của một vấn đề cụ thể để trở thành điểm bùng phát của bất ổn xã hội. Những diễn biến ấy cho thấy không gian mạng không chỉ là nơi trao đổi thông tin. Nó còn có khả năng tác động trực tiếp đến nhận thức, tâm lý và hành vi xã hội.
Trong bối cảnh đó, các thế lực thù địch, phản động, cơ hội luôn có thể tìm cách khai thác những vấn đề xã hội, những mâu thuẫn và bức xúc trong đời sống để xuyên tạc, kích động và chia rẽ; từ quan hệ giữa Nhà nước với nhân dân, giữa các tầng lớp xã hội đến khoảng cách giữa các thế hệ.
Điều đáng lưu ý là những ý đồ ấy không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới dạng một lời kêu gọi trực diện. Đôi khi, chúng bắt đầu bằng việc khai thác một sự việc có thật, đặt nó trong một cách diễn giải có chủ đích, thêm vào những thông tin thiếu căn cứ, đẩy cảm xúc lên cao và lặp lại đủ nhiều lần để biến một nghi vấn thành một “sự thật” trong nhận thức của đám đông.
Đáng lo hơn, người tham gia vào quá trình lan truyền đôi khi hoàn toàn không nhận ra mình đang bị dẫn dắt. Một dòng trạng thái được chia sẻ trong lúc nóng giận. Một đoạn video được phát tán khi chưa rõ đầy đủ bối cảnh. Một lời bình luận tưởng như chỉ để bày tỏ cảm xúc. Tất cả đều có thể trở thành những mắt xích nhỏ trong một dòng chảy thông tin lớn hơn rất nhiều.
Vì vậy, tỉnh táo trước thông tin không có nghĩa là vô cảm trước những vấn đề của xã hội. Ngược lại, đó chính là một biểu hiện của trách nhiệm xã hội. Trong thời đại mà chỉ một cú chạm có thể đưa thông tin đến hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người, biết dừng lại đôi khi cũng là một cách bảo vệ sự thật.
Không phải điều gì khiến mình xúc động cũng là toàn bộ sự thật. Không phải điều gì khiến mình phẫn nộ cũng cần được phản ứng ngay lập tức. Và không phải tiếng nói nào mang dáng vẻ của sự chính nghĩa cũng thực sự hướng đến những điều tốt đẹp.
Bởi vậy, cảnh giác trước những âm mưu và thủ đoạn lợi dụng người trẻ không có nghĩa là nhìn họ bằng ánh mắt nghi ngờ. Ngược lại, chính vì trân trọng sức sống, trí tuệ và khả năng lan tỏa của thế hệ trẻ, càng cần trang bị cho họ khả năng tự nhận diện, tự kiểm chứng và tự bảo vệ mình trước những tác động tiêu cực.
Người trẻ không nên bị nhìn nhận như một “đối tượng dễ bị lợi dụng”, mà cần được xem là một lực lượng xã hội quan trọng, có đủ khả năng và trách nhiệm để làm chủ nhận thức, cảm xúc và tiếng nói của mình.
Trân quý sự bình yên để cùng nhau dựng xây đất nước thịnh vượng, hùng cường.
Khoảng cách giữa các thế hệ sẽ không thể được thu hẹp nếu chỉ một phía được yêu cầu thay đổi. Người lớn cần mở lòng và lắng nghe người trẻ nhiều hơn, không phải để đồng tình với mọi suy nghĩ của họ, mà để hiểu vì sao họ suy nghĩ như vậy.
Có những điều người trẻ nói ra có thể chưa thật chín chắn, nhưng đằng sau đó đôi khi là những câu hỏi rất nghiêm túc về cuộc sống. Có những phản ứng tưởng như bồng bột, nhưng lại bắt nguồn từ một mong muốn chân thành về công bằng, tử tế và trách nhiệm.
Sự từng trải của người đi trước vì thế nên trở thành điểm tựa để định hướng, chứ không phải chiếc thước duy nhất để đo lường thế hệ sau.
Nhưng người trẻ cũng cần hiểu rằng, được lắng nghe không có nghĩa là mọi điều mình nói đều đúng; được tôn trọng cũng không đồng nghĩa với việc được miễn trừ trách nhiệm.
Trưởng thành không phải là đánh mất sự nhạy cảm của tuổi trẻ, mà là biết đặt sự nhạy cảm ấy bên cạnh lý trí. Không phải là thôi phẫn nộ trước điều xấu, mà là biết biến sự phẫn nộ thành những lựa chọn và hành động đúng đắn. Không phải là thôi đặt câu hỏi, mà là biết tìm kiếm câu trả lời bằng sự trung thực với sự thật.
Và cũng không phải là từ bỏ những khác biệt của thế hệ mình, mà là biết trân trọng những giá trị tốt đẹp đã được trao truyền từ thế hệ trước.
Bởi không một thế hệ nào có thể tự mình tạo ra tất cả những gì mình đang có. Mỗi thế hệ chỉ là một mắt xích trong hành trình dài của dân tộc. Những người đi trước trao lại cho người đi sau những thành quả được tạo nên bằng lao động, hy sinh và cả những bài học được đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt.
Người trẻ tiếp nhận những giá trị ấy, nhưng đồng thời cũng có trách nhiệm làm cho chúng tiếp tục sống trong một hoàn cảnh mới, bằng trí tuệ, sức sáng tạo và bản lĩnh của thời đại mình.
Điều cần thiết không phải là các thế hệ phải giống nhau, mà là biết nhìn nhận sự khác biệt bằng tinh thần đối thoại và trách nhiệm. Người đi trước trao truyền kinh nghiệm, người trẻ mang đến những cách nghĩ mới. Khi sự từng trải gặp gỡ sức sáng tạo, khi nhiệt huyết được dẫn dắt bởi lý trí và trách nhiệm, khoảng cách giữa các thế hệ sẽ không còn là một bức tường, mà có thể trở thành cây cầu để cùng hướng về một mục tiêu chung: gìn giữ sự bình yên và dựng xây một đất nước ngày càng thịnh vượng, hùng cường.
Nhìn ra thế giới, vẫn còn biết bao quốc gia chìm trong chia rẽ, bất ổn và xung đột. Những điều tưởng như bình thường trong đời sống: một gia đình quây quần, một con đường bình yên, một giảng đường đầy tiếng nói cười, những đứa trẻ được đến trường thực chất là những giá trị không thể xem là hiển nhiên. Hòa bình và ổn định chưa bao giờ là món quà tự nhiên. Đó là thành quả được đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và biết bao hy sinh của các thế hệ đi trước.
Vì vậy, gìn giữ bình yên không chỉ là trách nhiệm của những người trực tiếp bảo vệ an ninh, trật tự. Nó còn bắt đầu từ cách mỗi người tiếp nhận một thông tin, lựa chọn một lời nói, kiểm soát một cảm xúc và ứng xử trước một khác biệt. Một xã hội bình yên không phải là xã hội không có tranh luận, mà là nơi khác biệt không tất yếu biến thành thù ghét, tiếng nói khác nhau không trở thành đối đầu, và các thế hệ có thể bất đồng mà vẫn tôn trọng giá trị của nhau.
Ở tầng sâu hơn, bình yên được giữ bằng sự tỉnh táo và tự chủ của mỗi con người; bằng sự tôn trọng sự thật và niềm tin rằng khác biệt có thể được giải quyết bằng đối thoại thay vì định kiến.
Từ góc nhìn ấy, công bằng với người trẻ không có nghĩa là người lớn phải im lặng trước những điều chưa đúng, cũng không có nghĩa người trẻ phải trở nên giống thế hệ đi trước. Công bằng là để các thế hệ cùng bước chậm lại: người lớn chậm lại để lắng nghe những khát vọng và cách nhìn mới; người trẻ chậm lại để hiểu những giá trị mà thế hệ trước đã phải đánh đổi rất nhiều mới có được.
Khi đó, khoảng cách giữa các thế hệ không nhất thiết phải là một bức tường. Nó có thể trở thành một cây cầu; nơi kinh nghiệm của quá khứ gặp sức sống của hiện tại, nơi những giá trị được trao truyền tìm được những cách thức mới để tiếp tục sống và phát triển. Một đất nước không chỉ được truyền lại qua những giá trị, mà còn qua cách các thế hệ lựa chọn đối xử với nhau.
Bởi vậy, công bằng hơn với Gen Z không chỉ là công bằng với một thế hệ đang lớn. Đó còn là cách chúng ta chuẩn bị cho những người sẽ tiếp nhận, gìn giữ và viết tiếp câu chuyện của đất nước. Tin tưởng họ, nhưng không nuông chiều. Lắng nghe họ, nhưng không buông lỏng chuẩn mực. Định hướng họ, nhưng không áp đặt. Và trên hết, hãy giữ cho giữa các thế hệ một cây cầu của sự thấu hiểu.
Để người trẻ không lớn lên trong cảm giác luôn bị phán xét; để người lớn không bước vào tương lai với cảm giác những giá trị mình từng gìn giữ đã bị phủ nhận. Và để những khác biệt vốn là quy luật tự nhiên của mỗi thời đại không trở thành lý do khiến những con người cùng chung quê hương, cùng chung một đất nước xa nhau hơn mức cần thiết.
Công bằng với Gen Z, sau cùng, không chỉ là cách chúng ta đối xử với người trẻ hôm nay. Đó là cách chúng ta lựa chọn tương lai của chính mình. Công bằng với Gen Z cũng là công bằng với tương lai.
Đại úy, ThS. Phạm Ngọc Thủy.