Huế là một trong những địa phương đi đầu cả nước trong công tác nghiên cứu, đề xuất đặt mới và điều chỉnh tên đường phố cũng như các công trình công cộng. Trải qua hơn 50 năm kể từ ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, công tác đặt tên đường tại Huế đã đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận, góp phần tôn vinh các giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Qua 37 đợt đặt mới và điều chỉnh tên đường phố, công trình công cộng, đến nay thành phố Huế đã có 1.146 tên đường được chính thức sử dụng, trong đó có 1.067 tuyến đường đô thị. Đáng chú ý, nhóm tên đường mang tên các nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa chiếm tới 784 trường hợp, tương đương gần 70% tổng số tên đường hiện có. Hệ thống tên gọi này trải dài từ thời kỳ dựng nước, giữ nước của các Vua Hùng, các triều đại phong kiến độc lập, đến thời đại Hồ Chí Minh, tạo nên một bức tranh lịch sử tương đối đầy đủ về tiến trình phát triển của dân tộc Việt Nam.
Không chỉ phản ánh lịch sử chung của đất nước, hệ thống tên đường ở Huế còn thể hiện đậm nét vai trò và những đóng góp của vùng đất Thuận Hóa – Phú Xuân – Huế trong dòng chảy lịch sử dân tộc. Nhiều nhân vật gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất này đã được tôn vinh, góp phần khẳng định vị thế của Huế như một trung tâm văn hóa, chính trị và giáo dục quan trọng trong nhiều giai đoạn lịch sử.
Đi trên những con đường mang tên Nguyễn Trãi, Nguyễn Huệ, Trần Hưng Đạo, Đặng Thái Thân, Phan Bội Châu, Đoàn Thị Điểm, Đinh Tiên Hoàng, Hùng Vương hay Hà Nội, người dân và du khách không chỉ di chuyển trong không gian đô thị mà còn đang đi qua những lớp trầm tích lịch sử của dân tộc. Mỗi tên đường là một dấu mốc ký ức, một câu chuyện về nhân vật, sự kiện hoặc địa danh đã góp phần làm nên bản sắc Việt Nam. Theo nghĩa đó, hệ thống tên đường ở Huế có thể được xem như một “bảo tàng lịch sử ngoài trời” đặc biệt, nơi lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng được lưu giữ bằng những tấm biển tên giản dị nhưng bền bỉ với thời gian.
Những kết quả đạt được trong hơn nửa thế kỷ qua đã khẳng định Huế là một trong những địa phương đi đầu cả nước trong công tác nghiên cứu, lựa chọn và đặt tên đường phố. Tuy nhiên, chính những thành công ấy cũng đang đặt ra những yêu cầu và thách thức mới trong giai đoạn phát triển hiện nay.
Huế hôm nay không còn là đô thị trung tâm của một tỉnh như trước đây. Từ ngày 1/1/2025, Huế chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, đánh dấu một bước ngoặt có ý nghĩa lịch sử trong tiến trình phát triển của địa phương. Với diện tích tự nhiên gần 5.000 km² và hệ thống 40 đơn vị hành chính cấp xã sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, không gian đô thị và quản lý hành chính của Huế đã được mở rộng đáng kể. Cùng với định hướng xây dựng đô thị di sản, văn hóa, sinh thái, cảnh quan và thân thiện với môi trường, Huế đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhất kể từ sau ngày đất nước thống nhất.
Trong bối cảnh đó, nhu cầu đặt tên cho các tuyến đường mới, các khu đô thị mới và các công trình công cộng sẽ tiếp tục gia tăng. Điều này không chỉ đặt ra yêu cầu về số lượng mà còn đòi hỏi tầm nhìn chiến lược trong việc lựa chọn, bảo tồn và phát huy giá trị của hệ thống địa danh đô thị, bảo đảm sự hài hòa giữa truyền thống lịch sử, bản sắc văn hóa địa phương và yêu cầu phát triển của một thành phố trực thuộc Trung ương trong thời kỳ mới.
Đoạn cuối đã được mở sang vấn đề “thách thức đặt tên đường trong tương lai”, tạo cầu nối logic cho phần tiếp theo nếu bài viết chuyển sang phân tích quỹ tên đường, tiêu chí lựa chọn danh nhân hoặc những bất cập hiện nay trong công tác đặt tên đường ở Huế.
Trước yêu cầu mở rộng không gian đô thị, hàng loạt khu vực động lực như Phú Bài, Thuận An, Chân Mây – Lăng Cô, Hương Thủy, Hương Trà, Phong Điền cùng các trung tâm xã mới hình thành sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính sẽ tiếp tục xuất hiện nhiều khu dân cư, khu đô thị và các tuyến giao thông mới. Điều đó đồng nghĩa với việc Huế sẽ phải bổ sung hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tên đường trong những thập niên tới.
Đây không chỉ là bài toán về số lượng mà còn là vấn đề quy hoạch văn hóa đô thị mang tính lâu dài. Nếu tiếp tục áp dụng phương thức truyền thống, tức là phát sinh nhu cầu đến đâu mới tìm kiếm, đề xuất và thẩm định tên gọi đến đó, nguồn dữ liệu phục vụ công tác đặt tên đường sẽ dần thu hẹp. Về lâu dài, nguy cơ mất cân đối giữa các nhóm tên gọi, thiếu tính hệ thống hoặc lựa chọn những tên gọi chưa thật sự tiêu biểu, thiếu chiều sâu lịch sử – văn hóa là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Chính vì vậy, việc xây dựng một ngân hàng dữ liệu tên đường cùng với một cơ chế quản lý mang tính chiến lược không còn là sự chuẩn bị cho tương lai mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết của hiện tại. Một cơ sở dữ liệu được xây dựng bài bản sẽ giúp địa phương chủ động nguồn tên gọi, bảo đảm tính kế thừa, cân đối và khoa học trong quá trình phát triển đô thị.
Xa hơn, câu chuyện đặt tên và đổi tên đường phố không đơn thuần là một thủ tục hành chính. Mỗi tên đường được lựa chọn đều góp phần định hình bản sắc của không gian đô thị, phản ánh hệ giá trị mà cộng đồng mong muốn tôn vinh và lưu giữ. Đó cũng là cách một thành phố kể câu chuyện lịch sử của mình, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ và truyền tải ký ức văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Điều đáng ghi nhận là dự thảo Quy chế đặt tên, đổi tên đường phố và công trình công cộng do Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế nghiên cứu, xây dựng đã cho thấy một cách tiếp cận mang tính hệ thống và hiện đại hơn. Lần đầu tiên, ngân hàng dữ liệu tên đường được đề xuất xây dựng trên cơ sở phân loại khoa học theo các nhóm như nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa, địa danh, di tích, sự kiện lịch sử, phong trào cách mạng và các danh từ tiêu biểu có giá trị giáo dục, văn hóa. Đồng thời, dự thảo cũng xác lập nguyên tắc ưu tiên sử dụng các nhân vật, địa danh và sự kiện có mối liên hệ mật thiết với từng địa phương, qua đó góp phần làm nổi bật đặc trưng lịch sử, văn hóa riêng của mỗi vùng đất trong tổng thể không gian phát triển chung của thành phố Huế.
Cách tiếp cận này không chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt về nguồn tên đường mà còn tạo nền tảng để xây dựng một hệ thống địa danh đô thị có chiều sâu văn hóa, tính liên kết lịch sử và tầm nhìn phát triển bền vững trong nhiều thập niên tới.
Tư duy xây dựng ngân hàng dữ liệu tên đường và gắn việc đặt tên với bảo tồn bản sắc địa phương hoàn toàn phù hợp với xu hướng quản trị đô thị hiện đại trên thế giới. Ở nhiều quốc gia, tên đường không chỉ là một công cụ hành chính phục vụ định vị không gian mà còn được xem như một phần của di sản văn hóa đô thị.
Tại Kyoto, nhiều tuyến phố được đặt tên theo các ngành nghề thủ công truyền thống, các ngôi chùa, khu phố cổ và những yếu tố gắn liền với lịch sử hình thành của cố đô. Tại Paris, hệ thống đại lộ, quảng trường và đường phố lưu giữ dấu ấn của các nhân vật, sự kiện và địa danh đã làm nên lịch sử nước Pháp. Trong khi đó, ở Bắc Kinh hay Nam Kinh, nhiều tên đường phản ánh trực tiếp quá trình mở rộng đô thị, các dấu mốc lịch sử và đặc điểm văn hóa của từng khu vực. Điểm chung của các thành phố này là đều xem hệ thống địa danh đô thị như một phương tiện lưu giữ ký ức tập thể và củng cố bản sắc cộng đồng.
Tên đường vì thế không chỉ giúp xác định địa chỉ hay chỉ dẫn giao thông. Đó còn là một dạng “văn bản lịch sử” hiện diện trong đời sống hằng ngày, nơi mỗi biển tên đường đều chứa đựng những thông điệp về quá khứ, về những con người, sự kiện và giá trị mà xã hội lựa chọn để tôn vinh và truyền lại cho các thế hệ tương lai.
Đối với Huế, một đô thị di sản có chiều sâu lịch sử hơn 700 năm và từng là kinh đô của đất nước trong gần một thế kỷ rưỡi, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết. Việc xây dựng một ngân hàng dữ liệu tên đường có tính hệ thống, khoa học và giàu bản sắc không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển đô thị trong tương lai mà còn là cơ hội để tiếp tục kể câu chuyện về vùng đất Thuận Hóa – Phú Xuân – Huế bằng chính không gian đô thị của mình.
Nếu làm tốt điều đó, mỗi con đường mới được mở ra sẽ không chỉ kết nối các khu dân cư hay các trung tâm phát triển kinh tế, mà còn góp thêm một mắt xích vào hệ thống ký ức văn hóa của thành phố. Đó cũng chính là cách Huế gìn giữ bản sắc trong quá trình mở rộng và hiện đại hóa, để dù đô thị có phát triển đến đâu, những giá trị làm nên cốt cách của vùng đất Cố đô vẫn tiếp tục được nhận diện và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Quy hoạch tên đường chính là quy hoạch ký ức đô thị.
Mỗi vùng đất đều có một lịch sử riêng, một hệ giá trị riêng và một câu chuyện riêng cần được kể lại qua không gian sống của cộng đồng. Hóa Châu gợi nhớ vùng đất biên viễn từng giữ vai trò tiền tiêu của Đại Việt trong hành trình mở cõi về phương Nam. Kim Long là nơi các chúa Nguyễn đặt nền móng cho thủ phủ Đàng Trong trước khi hình thành kinh đô Phú Xuân. Thuận Hóa – Phú Xuân gắn với lịch sử kinh đô và những dấu mốc quan trọng của quốc gia. Thuận An mang đậm dấu ấn của một cửa biển chiến lược trong giao thương và phòng thủ. Thủy Xuân là không gian của lăng tẩm, cảnh quan và các làng nghề truyền thống. Phong Điền lại lưu giữ những giá trị đặc sắc của hệ sinh thái đầm phá, rừng ngập nước cùng nhiều lớp trầm tích văn hóa – lịch sử của vùng đất phía bắc thành phố.
Mỗi địa phương cần có khả năng kể câu chuyện của chính mình thông qua hệ thống địa danh đô thị. Một người dân sống ở Hóa Châu có thể nhận diện lịch sử quê hương qua những tên đường gắn với vùng đất ấy. Một đứa trẻ lớn lên ở Kim Long có thể hiểu vì sao nơi mình sinh sống từng là trung tâm quyền lực của các chúa Nguyễn. Một du khách đến Thuận An có thể cảm nhận được chiều sâu lịch sử của vùng cửa biển thông qua những địa danh, nhân vật và sự kiện được lưu dấu trên các tuyến phố. Đó mới là giá trị bền vững và mục tiêu sâu xa của công tác đặt tên đường trong đô thị hiện đại.
Tuy nhiên, nhìn vào hệ thống tên đường hiện nay có thể thấy cơ cấu các nhóm tên gọi vẫn chưa thực sự cân đối. Các nhân vật chính trị, quân sự, lãnh tụ và những nhân vật gắn với các cuộc kháng chiến đã được tôn vinh tương đối đầy đủ. Trong khi đó, nhiều lĩnh vực khác của đời sống văn hóa, khoa học, giáo dục và nghệ thuật vẫn chưa được phản ánh tương xứng với vai trò và đóng góp của họ đối với lịch sử dân tộc cũng như sự phát triển của Huế.
Là trung tâm văn hóa đặc sắc của cả nước, Huế hiện sở hữu tám danh hiệu được UNESCO ghi danh, đồng thời là nơi hội tụ và sản sinh nhiều thế hệ học giả, nhà giáo dục, nhà khoa học, danh y, nghệ sĩ, nghệ nhân và những người có công lớn trong việc gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa dân tộc. Thế nhưng dấu ấn của các lĩnh vực này trên bản đồ địa danh đô thị vẫn còn khá khiêm tốn.
Vì vậy, việc xây dựng ngân hàng dữ liệu tên đường trong giai đoạn mới cần hướng tới một cơ cấu toàn diện hơn, phản ánh đầy đủ hơn bản sắc của một thành phố văn hóa. Bên cạnh các anh hùng dân tộc và danh nhân lịch sử, cần dành sự quan tâm thích đáng cho các nhà nghiên cứu Huế học, học giả Hán Nôm, nghệ nhân dân gian, nghệ nhân ca Huế, nghệ nhân tuồng cung đình, nghệ nhân các nghề truyền thống, các nhà giáo dục, nhà khoa học, danh y, kiến trúc sư, văn nghệ sĩ và những cá nhân đã có những đóng góp nổi bật cho sự phát triển của vùng đất Cố đô qua nhiều thế hệ.
Đặc biệt, Huế cần nghiên cứu xây dựng một nhóm dữ liệu chuyên biệt về di sản văn hóa. Đối với một đô thị sở hữu tới tám danh hiệu UNESCO, hệ thống tên đường không thể đứng ngoài câu chuyện bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Những địa danh, thiết chế văn hóa, không gian di sản cùng các cá nhân có công trong sự nghiệp bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di sản cần được xem xét đưa vào ngân hàng tên đường của tương lai. Đây cũng là một cách cụ thể hóa chủ trương xây dựng Huế trở thành trung tâm lớn về văn hóa của cả nước, đồng thời hiện thực hóa tinh thần của các nghị quyết về phát triển văn hóa trong giai đoạn mới.
Cùng với đó, dự thảo quy chế mới cần bổ sung mạnh mẽ hơn tư duy quy hoạch theo “hệ sinh thái tên đường”. Thay vì đặt tên theo từng nhu cầu phát sinh riêng lẻ, mỗi khu vực đô thị nên được tổ chức theo các chủ đề có tính liên kết về lịch sử, văn hóa và không gian. Có thể hình thành những cụm đường phố gắn với các chúa Nguyễn và tiến trình mở cõi phương Nam; cụm danh nhân văn hóa; cụm địa danh lịch sử của Huế; cụm làng nghề truyền thống; cụm di sản đầm phá, biển đảo; hoặc cụm gắn với hệ thống sông ngòi và cảnh quan đặc trưng của vùng đất Cố đô.
Cách tiếp cận này không chỉ tạo nên tính khoa học và đồng bộ trong quy hoạch địa danh đô thị mà còn giúp người dân, du khách dễ dàng nhận diện đặc trưng của từng không gian, đồng thời góp phần gia tăng chiều sâu văn hóa cho các khu vực phát triển mới.
Quan trọng hơn cả, Huế cần nhìn nhận công tác đặt tên đường như một bộ phận của chiến lược phát triển văn hóa đô thị. Bởi mỗi tên đường được lựa chọn hôm nay không chỉ phục vụ nhu cầu quản lý hành chính của hiện tại mà còn là một quyết định liên quan đến ký ức tập thể, bản sắc cộng đồng và những giá trị mà thành phố muốn lưu giữ cho tương lai. Một đô thị di sản muốn phát triển bền vững không chỉ cần quy hoạch hạ tầng, quy hoạch không gian hay quy hoạch kinh tế; mà còn cần quy hoạch cả những ký ức sẽ tồn tại cùng thành phố trong nhiều thế hệ mai sau.
Trong kỷ nguyên phát triển mới, khi nhiều đô thị đứng trước nguy cơ trở nên tương đồng bởi những khu nhà cao tầng, các trung tâm thương mại hay những tuyến phố hiện đại, thì chính văn hóa mới là yếu tố tạo nên bản sắc và sức hấp dẫn riêng. Tên đường, xét đến cùng, là một phần của bản sắc ấy.
Một thành phố có thể xây dựng thêm hàng trăm tuyến đường mới, nhưng không thể tạo ra thêm lịch sử. Không gian đô thị có thể tiếp tục mở rộng, song ký ức đô thị chỉ được bồi đắp khi quá khứ được gìn giữ, được tôn vinh và được kể lại bằng những hình thức gần gũi nhất trong đời sống cộng đồng.
Vì vậy, việc xây dựng một quy chế mới về đặt tên, đổi tên đường phố và công trình công cộng không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý của một thành phố trực thuộc Trung ương đang phát triển nhanh chóng. Xa hơn, đó là một chiến lược gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của Huế trong tương lai; là sự chuẩn bị để lịch sử, di sản và những giá trị đặc sắc của vùng đất Cố đô tiếp tục hiện diện trong đời sống đô thị hiện đại.
Mỗi tên đường được lựa chọn hôm nay sẽ trở thành một phần ký ức của ngày mai. Mỗi tấm biển tên đường không chỉ xác định một địa chỉ, mà còn lưu giữ một câu chuyện, một con người, một giá trị lịch sử được cộng đồng lựa chọn để trao truyền cho các thế hệ tiếp nối.
Trên hành trình xây dựng Huế trở thành thành phố trực thuộc Trung ương mang đậm bản sắc văn hóa, quy hoạch tên đường vì thế không đơn thuần là quy hoạch không gian, mà còn là quy hoạch ký ức. Và khi những con đường mới tiếp tục được mở ra, Huế sẽ không chỉ mở rộng địa giới phát triển của mình, mà còn tiếp tục kể câu chuyện hơn bảy thế kỷ lịch sử bằng ngôn ngữ bền vững nhất của một đô thị di sản: ngôn ngữ của văn hóa, ký ức và bản sắc.
TS. Phan Thanh Hải