Giữa vùng đất Cổ Trai giàu trầm tích lịch sử, nơi phát tích của một vương triều từng ghi dấu ấn sâu đậm trong tiến trình dân tộc. Đền thờ các vua triều Mạc hôm nay hiện lên như một không gian linh thiêng, uy nghi và giàu sức hấp dẫn. Không chỉ là chốn tưởng niệm tiên tổ của con cháu họ Mạc và nhân dân, di tích quốc gia đặc biệt này còn trở thành điểm đến văn hóa, lịch sử, tâm linh tiêu biểu của Hải Phòng, nơi quá khứ được khơi dậy sống động qua kiến trúc, ký ức và niềm tự hào dân tộc .
Đền thờ các vua triều Mạc tọa lạc trên vùng đất xưa thuộc làng Cổ Trai, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương, (nay là xã Kiến Hưng, thành phố Hải Phòng) vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi hun đúc và sản sinh ra Mạc Đăng Dung, người khai sáng vương triều Mạc. Đây không chỉ là quê hương của một cá nhân kiệt xuất, mà còn là điểm khởi nguồn của một triều đại tồn tại suốt khoảng 150 năm trong lịch sử dân tộc, với 65 năm định đô và trị vì tại Thăng Long, cùng 85 năm tiếp tục duy trì thế tồn tại nơi vùng biên viễn Cao Bằng trong bối cảnh đầy biến động. Từ chính mảnh đất Cổ Trai này, một dòng chảy lịch sử đã mở ra, không chỉ gắn với sự hưng thịnh, suy vi của một vương triều, mà còn phản ánh những chuyển động lớn lao của Đại Việt trong một giai đoạn đặc biệt.
Giá trị đặc biệt của di tích không chỉ được thể hiện qua quy mô kiến trúc bề thế, không gian thờ tự uy nghi, mà còn nằm ở chiều sâu lịch sử và văn hóa mà nơi đây lưu giữ. Tại đền hiện phụng thờ tượng của 12 đời vua triều Mạc, cùng hệ thống phối thờ các hoàng hậu, hoàng phi, hoàng tử, công chúa và nhiều nhân vật hoàng tộc khác. Sự hiện diện đầy đủ, có hệ thống và trang trọng này tạo nên một không gian tưởng niệm hiếm có, nơi toàn bộ vương triều được tái hiện trong một chỉnh thể thống nhất. Không đơn thuần là nơi thờ tự, đền thờ các vua Mạc còn có thể xem như một “ký ức sống”, nơi lịch sử không nằm yên trong sách vở mà được hiện diện qua tượng thờ, nghi lễ, kiến trúc và không gian văn hóa đặc trưng, góp phần khơi dậy niềm tự hào và ý thức về cội nguồn trong đời sống đương đại.
Nhìn lại lịch sử, dù tồn tại trong bối cảnh chính trị – xã hội nhiều biến động và không ít tranh luận, nhà Mạc vẫn để lại những dấu ấn đáng kể trên nhiều phương diện. Triều đại này duy trì hoạt động sản xuất nông nghiệp ổn định, phát triển thủ công nghiệp, thúc đẩy giao thương và từng bước mở rộng quan hệ buôn bán, đặc biệt ở khu vực ven biển phía Đông Bắc. Trong lĩnh vực giáo dục và khoa cử, nhà Mạc tiếp tục tổ chức thi cử đều đặn, trọng dụng nhân tài, tạo điều kiện cho nhiều trí thức bước vào con đường phụng sự đất nước. Những chính sách đó cho thấy một tư duy quản trị có tính thực tiễn và cải cách, không chỉ nhằm ổn định triều chính mà còn hướng đến sự phát triển lâu dài của quốc gia.
Đặc biệt, việc xây dựng Dương Kinh tại Cổ Trai như một kinh đô thứ hai, bên cạnh Thăng Long, đã mở ra một mô hình đô thị ven biển hiếm thấy trong lịch sử Đại Việt thời bấy giờ. Dương Kinh không chỉ mang ý nghĩa quân sự – chính trị, mà còn là trung tâm kinh tế, giao thương và kết nối vùng duyên hải. Từ góc nhìn hôm nay, quyết định này thể hiện một tầm nhìn chiến lược hướng biển sớm và rõ nét của triều Mạc, gợi mở nhiều suy ngẫm về vai trò của biển trong tiến trình phát triển quốc gia qua các thời kỳ.
Nếu lịch sử tạo nên nền móng bền vững cho di tích, thì hành trình bảo tồn và phục dựng chính là yếu tố mang lại cho nơi đây một diện mạo mới, tiếp nối mạch sống của quá khứ trong hiện tại. Trải qua những biến thiên của thời cuộc, từ một ngôi từ đường nhỏ do con cháu họ Mạc dựng nên vào đầu thế kỷ XX, công trình vẫn được gìn giữ như một “hạt nhân ký ức” của dòng tộc, nơi lưu giữ đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần hướng về tiên tổ. Năm 2002, Từ đường họ Mạc được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia, đánh dấu bước khởi đầu cho quá trình bảo tồn bài bản và lâu dài.
Từ đó đến nay, với sự quan tâm của Nhà nước, chính quyền thành phố Hải Phòng, cùng sự đồng lòng, bền bỉ của dòng họ Mạc và cộng đồng nhân dân, khu di tích đã không ngừng được tu bổ, tôn tạo và mở rộng cả về quy mô lẫn giá trị văn hóa. Đặc biệt, ngày 17/01/2025, cụm di tích liên quan đến nhà Mạc tại khu vực Dương Kinh, Kiến Thụy được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, một sự ghi nhận xứng đáng cho những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc mà di sản này lưu giữ. Tiếp đó, ngày 08/7/2025, công trình Đền thờ các vua triều Mạc chính thức được khánh thành trong diện mạo khang trang, uy nghi, trở thành điểm nhấn nổi bật trong không gian văn hóa tâm linh của thành phố Hải Phòng, đồng thời khẳng định vị thế của một di tích mang tầm vóc quốc gia.
Bước chân vào đền, du khách không chỉ dừng lại ở việc chiêm bái một không gian thờ tự trang nghiêm, mà còn được hòa mình vào một chỉnh thể văn hóa lịch sử giàu chiều sâu. Trong quần thể ấy, Đền thờ Thánh Mẫu Mạc triều giữ một vị trí đặc biệt, nơi tôn vinh các bậc mẫu nghi của vương triều, tiêu biểu là Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn, người phụ nữ được hậu thế kính trọng không chỉ bởi địa vị trong hoàng tộc, mà còn bởi đức độ, lòng nhân hậu và những đóng góp thiết thực cho cộng đồng.
Tên tuổi của bà gắn liền với Hội Minh thề, một lễ tục độc đáo mang đậm tinh thần đề cao công chính, răn dạy đạo đức, chống tham ô, tham nhũng và mọi hành vi tư lợi. Đây không chỉ là một nghi lễ mang tính biểu tượng, mà còn phản ánh tư tưởng trị quốc dựa trên nền tảng đạo đức và kỷ cương của xã hội đương thời. Sự hiện diện của không gian thờ tự này đã mở rộng ý nghĩa của toàn bộ di tích: không chỉ kể lại câu chuyện về quyền lực và vương triều, mà còn tái hiện một hệ giá trị văn hóa sâu sắc, nơi “đức trị” và lòng nhân ái được đề cao như những chuẩn mực căn cốt của đời sống xã hội. Chính điều đó khiến di tích không chỉ thuộc về quá khứ, mà vẫn tiếp tục lan tỏa giá trị trong hiện tại và tương lai.
Một điểm nhấn đặc biệt trong tổng thể không gian di tích, góp phần làm nên chiều sâu và sức hấp dẫn tri thức, chính là nhà trưng bày, nơi có thể ví như “trái tim tri thức” của toàn bộ khu đền. Không gian này không chỉ đơn thuần là nơi lưu giữ hiện vật, mà còn là nơi tổ chức, diễn giải và kể lại câu chuyện về triều Mạc một cách có hệ thống, khoa học và giàu tính thuyết phục. Tại đây, một hệ thống hiện vật phong phú, đa dạng và giàu giá trị đã được dày công sưu tầm, bảo quản và giới thiệu. Từ các tư liệu lịch sử, hình ảnh, bản đồ cổ cho đến những hiện vật khảo cổ học, tất cả cùng góp phần tái hiện một cách khá toàn diện diện mạo của vương triều Mạc trong tiến trình lịch sử dân tộc. Không dừng lại ở đó, nhà trưng bày còn quy tụ nhiều bản sao và hình ảnh của các cổ vật tiêu biểu, phản ánh đời sống cung đình, tổ chức quân sự, tín ngưỡng và sinh hoạt xã hội đương thời. Đáng chú ý, trong số đó có những hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật và kỹ thuật chế tác, qua đó khẳng định trình độ phát triển và bản sắc văn hóa của một giai đoạn lịch sử từng có nhiều đóng góp quan trọng.
Chính vì vậy, nhà trưng bày không chỉ đóng vai trò bổ trợ cho không gian thờ tự, mà còn mở ra một chiều kích nhận thức sâu sắc hơn cho người tham quan. Tại đây, triều Mạc không chỉ hiện diện qua ký ức tâm linh hay truyền tụng dân gian, mà còn được “chứng thực” bằng những bằng chứng vật chất cụ thể, sinh động và giàu tính học thuật. Không gian này trở thành cầu nối quan trọng giữa nghiên cứu và công chúng, giữa lịch sử hàn lâm và trải nghiệm trực quan, góp phần nâng tầm giá trị của di tích từ một nơi tưởng niệm đơn thuần trở thành một không gian giáo dục di sản có chiều sâu, nơi mỗi hiện vật đều mang theo một câu chuyện, một lớp nghĩa và một góc nhìn về quá khứ.
Bên cạnh đó, một điểm nhấn khác làm nên sức hấp dẫn rất riêng của Đền thờ các vua triều Mạc chính là chiều sâu huyền tích, tâm linh và hệ thống biểu tượng được kiến tạo xuyên suốt trong toàn bộ quần thể kiến trúc. Từ bức bình phong “Mạc Vương Thần”, giếng ngọc được ví như “mắt rồng”, nhà bia, hồ bán nguyệt cho đến hệ thống các ban thờ, mỗi hạng mục không chỉ mang giá trị thẩm mỹ và kiến trúc, mà còn gắn liền với những câu chuyện truyền tụng, những niềm tin tâm linh và cảm thức linh thiêng được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Những yếu tố này khiến cho không gian di tích không chỉ là nơi để “xem” mà còn là nơi để “cảm”, nơi du khách có thể bước vào một thế giới nơi lịch sử, truyền thống và tâm thức dân gian giao hòa, đan xen và cộng hưởng.
Đặc biệt, di tích còn gây ấn tượng mạnh mẽ bởi hệ thống 65 tác phẩm nghệ thuật gốm sứ được gắn dọc theo các ô tường bao, tương ứng với 65 năm triều Mạc trị vì chính thống tại Thăng Long. Mỗi tác phẩm là một lát cắt lịch sử được thể hiện bằng ngôn ngữ mỹ thuật truyền thống, tái hiện các nhân vật, sự kiện và thành tựu tiêu biểu của vương triều. Đây không chỉ là yếu tố trang trí đơn thuần, mà thực sự là một “trường lang lịch sử” bằng gốm sứ, nơi người xem có thể “đọc” lịch sử qua hình ảnh, màu sắc và bố cục nghệ thuật. Sự kết hợp hài hòa giữa nội dung lịch sử, chất liệu truyền thống và tư duy tạo hình hiện đại đã tạo nên một không gian vừa mang giá trị thẩm mỹ, vừa có ý nghĩa giáo dục sâu sắc, góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm của mỗi người khi đến với di tích.
Không dừng lại ở giá trị vật thể, Đền thờ các vua triều Mạc ngày nay đang từng bước khẳng định vai trò như một trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng giàu sức sống thông qua việc phục dựng và tổ chức thường niên nhiều hoạt động, lễ hội truyền thống. Lễ hội Khai bút đầu xuân, Hội thi vật dân tộc thời Mạc, Chợ quê thời Mạc… không chỉ góp phần tái hiện sinh động không gian văn hóa Dương Kinh xưa, mà còn tạo nên những trải nghiệm đặc sắc, thu hút đông đảo người dân và du khách. Những hoạt động này không đơn thuần mang tính trình diễn, mà còn là cách để di sản “sống” trong đời sống đương đại, để các giá trị lịch sử, văn hóa được tiếp nối, lan tỏa và thấm sâu vào cộng đồng. Đây là một hướng đi bền vững và đáng ghi nhận, bởi một di tích chỉ thực sự có sức sống lâu dài khi không chỉ được bảo tồn như một công trình kiến trúc, mà còn được nuôi dưỡng bằng sinh hoạt văn hóa, bằng sự gắn bó của con người và bằng dòng chảy liên tục của truyền thống.
Có thể nói, Đền thờ các vua triều Mạc hôm nay đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một không gian thờ tự thuần túy để trở thành nơi giao thoa của nhiều tầng giá trị: nơi lịch sử gặp gỡ hiện tại, nơi tri thức hàn lâm song hành cùng trải nghiệm trực quan, nơi tín ngưỡng hòa quyện với du lịch văn hóa. Trong bản đồ di sản của Hải Phòng, đây là một điểm đến mang bản sắc riêng biệt, với câu chuyện lịch sử đặc sắc và sức lan tỏa mạnh mẽ. Đến với ngôi đền, du khách không chỉ dâng một nén hương tưởng niệm tiền nhân, mà còn có cơ hội tiếp cận, tìm hiểu và cảm nhận sâu sắc hơn về một vương triều từng góp phần định hình diện mạo quốc gia trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử dân tộc.
Không chỉ dừng lại ở ý nghĩa tham quan hay chiêm bái, di tích còn đang từng bước trở thành một “không gian mở” cho giáo dục lịch sử, nơi các thế hệ trẻ có thể tiếp cận quá khứ bằng những hình thức trực quan, sinh động và giàu cảm xúc. Những hoạt động trải nghiệm, tìm hiểu di sản, kết hợp giữa tham quan, học tập, thực hành văn hóa truyền thống chính là cách để lịch sử trở nên gần gũi hơn, dễ tiếp nhận hơn, từ đó nuôi dưỡng ý thức gìn giữ và phát huy giá trị di sản trong cộng đồng. Đồng thời, trong bối cảnh phát triển du lịch văn hóa hiện nay, Đền thờ các vua triều Mạc cũng đang dần khẳng định vai trò như một điểm kết nối quan trọng trong các tuyến, điểm du lịch của Hải Phòng và khu vực duyên hải Bắc Bộ, mở ra tiềm năng phát triển kinh tế gắn với bảo tồn di sản.
Giữa nhịp sống hiện đại nhiều biến động, sự hiện diện của Đền thờ các vua triều Mạc như một lời nhắc nhở lặng lẽ mà sâu sắc: di sản không chỉ thuộc về quá khứ, mà còn là nguồn lực tinh thần nuôi dưỡng hiện tại và mở đường cho tương lai. Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc, văn hóa tâm linh và tiềm năng du lịch, Di tích quốc gia đặc biệt Đền thờ các vua triều Mạc xứng đáng là một trong những điểm đến tiêu biểu của Hải Phòng, nơi mỗi bước chân tham quan đều có thể chạm vào chiều sâu ký ức dân tộc, và mỗi lần trở lại lại khơi dậy thêm niềm tự hào về một miền đất từng là phát tích đế vương, nay đang tiếp tục tỏa sáng trong dòng chảy di sản Việt Nam.
TS.Phan Thanh Hải