Donald Trump không phải là hiện tượng nhất thời của một kỳ bầu cử gây tranh cãi, mà là kết quả của những biến động sâu sắc trong cấu trúc kinh tế, xã hội và tư duy quyền lực của nước Mỹ. Sự trỗi dậy của ông phản ánh rõ nét quá trình chuyển dịch của chính trị Mỹ từ mô hình đồng thuận truyền thống sang trạng thái phân hóa, thực dụng và cá nhân hóa quyền lực ngày càng mạnh mẽ.
Bối cảnh lịch sử tạo nên hiện tượng
Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Hoa Kỳ bước vào giai đoạn thường được mô tả là “đỉnh cao quyền lực”, với niềm tin sâu sắc vào mô hình tự do phương Tây và vai trò lãnh đạo toàn cầu của mình. Tuy nhiên, chính trong giai đoạn tưởng như ổn định và thắng thế ấy, những mâu thuẫn nội tại của xã hội Mỹ bắt đầu âm thầm tích tụ và dần bộc lộ.
Toàn cầu hóa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và mở rộng ảnh hưởng của Hoa Kỳ, nhưng lợi ích từ quá trình này được phân bổ không đồng đều. Trong khi giới tinh hoa tài chính và các tập đoàn xuyên quốc gia hưởng lợi lớn, nhiều khu vực công nghiệp truyền thống suy giảm, việc làm bị dịch chuyển ra nước ngoài, đời sống của tầng lớp trung lưu và lao động phổ thông ngày càng bấp bênh. Khoảng cách giàu – nghèo nới rộng, kéo theo sự suy giảm niềm tin vào khả năng điều tiết của nhà nước và vai trò đại diện của giới chính trị truyền thống.
Sự bất mãn ấy không bùng phát thành khủng hoảng tức thì, nhưng kéo dài dai dẳng, hình thành tâm lý hoài nghi đối với các thiết chế từng được coi là trụ cột của nền dân chủ Mỹ. Donald Trump xuất hiện đúng thời điểm những mâu thuẫn đó đạt tới độ chín, trở thành người tập hợp và phát ngôn trực diện cho tâm trạng phản kháng đối với cái gọi là “hệ thống”.
Sự đứt đoạn với giới tinh hoa chính trị truyền thống
Donald Trump không trưởng thành từ con đường chính trị chuyên nghiệp. Ông không xuất thân từ Quốc hội, bộ máy hành chính hay quân đội, mà bước vào chính trường với tư duy của một doanh nhân, coi chính trị trước hết là không gian thương lượng lợi ích và giành ưu thế.
Chính sự khác biệt về xuất thân và tư duy này tạo ra một đứt đoạn rõ rệt giữa Trump và giới tinh hoa chính trị truyền thống. Ông sẵn sàng công khai chỉ trích truyền thông dòng chính, thách thức các thiết chế lâu đời và phủ nhận nhiều chuẩn mực vốn được xem là “luật bất thành văn” của chính trị Mỹ. Cách tiếp cận đó làm gia tăng chia rẽ, nhưng đồng thời cũng giúp Trump trở thành biểu tượng của thái độ chống giới tinh hoa đang lan rộng trong xã hội.
Sự đứt đoạn ấy không chỉ mang tính cá nhân, mà phản ánh một cuộc khủng hoảng niềm tin có tính cấu trúc của hệ thống chính trị Mỹ trong bối cảnh mới, khi khoảng cách giữa tầng lớp cầm quyền và bộ phận lớn cử tri ngày càng khó thu hẹp.
“Nước Mỹ trước hết” như một tư duy chính trị
Khẩu hiệu “Nước Mỹ trước hết” không đơn thuần là công cụ vận động tranh cử, mà là sự kết tinh tư duy chính trị của Donald Trump. Theo logic này, mọi cam kết quốc tế đều phải được đo lường bằng lợi ích cụ thể, kể cả những cam kết từng được xem là nền tảng của trật tự phương Tây.
Trump liên tục đặt câu hỏi về chi phí mà Hoa Kỳ phải gánh vác trong các liên minh quân sự, về hiệu quả thực tế của các hiệp định thương mại đa phương, cũng như về vai trò của Mỹ trong các thiết chế quốc tế. Cách tiếp cận ấy làm suy yếu hình ảnh Hoa Kỳ như “người bảo trợ tự nhiên” của trật tự toàn cầu, nhưng lại phản ánh đúng tâm trạng của một bộ phận cử tri cho rằng nước Mỹ đã hy sinh quá nhiều cho vai trò lãnh đạo thế giới.
Dưới thời Trump, lợi ích quốc gia được đẩy lên vị trí trung tâm một cách trực diện, không che đậy bằng ngôn ngữ ngoại giao truyền thống, tạo nên sự thay đổi rõ rệt trong cách nước Mỹ nhìn nhận chính mình và thế giới.
Trump và sự thay đổi cách nhìn về quyền lực
Donald Trump không nhìn quyền lực như một sứ mệnh đạo lý toàn cầu, mà như một công cụ trực tiếp để bảo vệ lợi ích quốc gia. Trong quan niệm này, quyền lực phải mang lại kết quả cụ thể, có thể đo đếm và phục vụ trực tiếp cho nước Mỹ.
Cách tiếp cận đó khiến Trump thường xuyên đặt lại vai trò của các thể chế đa phương, coi chúng không phải là mục tiêu tự thân mà chỉ là phương tiện. Khi phương tiện không còn hiệu quả hoặc gây bất lợi, ông sẵn sàng điều chỉnh hoặc rút lui. Đây là một sự thay đổi quan trọng trong tư duy quyền lực của giới lãnh đạo Mỹ, vốn trước đó thường gắn quyền lực với trách nhiệm duy trì trật tự toàn cầu.
Sự thay đổi này phản ánh quá trình tái đánh giá vai trò quốc tế của Hoa Kỳ trong bối cảnh nguồn lực hữu hạn và cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt.
Donald Trump trong dòng chảy chuyển dịch quyền lực toàn cầu
Hiện tượng Donald Trump không thể tách rời bối cảnh trật tự thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ. Thế giới hậu Chiến tranh Lạnh với ưu thế gần như tuyệt đối của Hoa Kỳ đang dần nhường chỗ cho một cấu trúc đa cực, đa tầng, nơi cạnh tranh chiến lược trở thành trạng thái thường xuyên.
Trong bối cảnh đó, các khẩu hiệu về giá trị phổ quát ngày càng mất sức thuyết phục, trong khi lợi ích quốc gia và sức mạnh cứng quay trở lại vị trí trung tâm. Trump không tạo ra xu thế này, nhưng là người thể hiện nó rõ ràng và trực diện nhất từ bên trong chính trị Mỹ.
Sự xuất hiện của Trump cho thấy chính nước Mỹ cũng không đứng ngoài những biến động của trật tự thế giới, mà đang phải tự điều chỉnh để thích nghi với môi trường cạnh tranh quyền lực mới.
Ý nghĩa lịch sử và hàm ý tương lai của hiện tượng Donald Trump
Hiện tượng Donald Trump là biểu hiện tập trung của những mâu thuẫn nội tại sâu sắc trong xã hội Mỹ, đồng thời là chỉ dấu rõ rệt cho thấy chính trị Mỹ đang bước vào một giai đoạn chuyển pha. Ông vừa là sản phẩm của các biến động kinh tế – xã hội kéo dài, vừa là lực đẩy làm bộc lộ những rạn nứt cấu trúc quyền lực và niềm tin trong xã hội Mỹ.
Một minh chứng đặc sắc cho sự thay đổi này là chuyện ông Trump không được trao giải Nobel Hòa bình chính thức, dù trong thực tế thủ lĩnh đối lập Venezuela, María Corina Machado, đã trao tặng huy chương Nobel cho ông như một “món quà chính trị”, một cử chỉ mang tính biểu tượng hơn là sự công nhận chính thức từ Ủy ban Nobel, bởi theo điều lệ giải thưởng thì danh hiệu người đoạt giải gắn liền và không thể chuyển nhượng.
Việc Trump khao khát giải Nobel Hòa bình, rồi sau đó nhận huy chương dưới hình thức món quà từ một nhân vật đối lập nước ngoài, làm nổi bật hai khía cạnh cơ bản của chính trị Mỹ thời hiện đại: một mặt, quyền lực và vị thế cá nhân của tổng thống được đặt lên trước các chuẩn mực quốc tế truyền thống; mặt khác, sự công nhận quốc tế về “hòa bình” ngày càng phụ thuộc vào những liên hệ chính trị ngắn hạn hơn là các thành tựu được đánh giá độc lập và lâu dài.
Trong bối cảnh này, hiện tượng Trump cho thấy nền chính trị Mỹ không còn vận hành chủ yếu trên nền tảng đồng thuận rộng rãi và trách nhiệm toàn cầu, mà ngày càng bị chi phối bởi sự phân hóa trong xã hội, cá nhân hóa quyền lực và chủ nghĩa thực dụng trong hoạch định chính sách đối ngoại. Quyền lực được nhìn nhận như công cụ phục vụ lợi ích trực tiếp của nước Mỹ hơn là sứ mệnh thúc đẩy hòa bình toàn cầu, điều từng là điểm tựa trong trật tự quốc tế hậu Thế chiến II.
Về lâu dài, Donald Trump không chỉ là một nhân vật cụ thể gây tranh cãi, mà còn là mốc lịch sử quan trọng đánh dấu thời điểm nước Mỹ buộc phải tái định hình vai trò và giới hạn quyền lực của mình trong một thế giới đang biến đổi nhanh chóng. Cách mà nước Mỹ đối mặt với di sản chính trị từ thời Trump, từ cách tiếp cận đồng minh, vai trò trong các thiết chế đa phương đến hình ảnh của chính mình trên trường quốc tế sẽ định hình không chỉ tương lai chính trị nội bộ mà còn hướng đi của trật tự thế giới trong những thập niên tới.
Minh Văn