Đông Dương đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều cơ hội song hành cùng thách thức. Nguy cơ hiện nay trên thế giới không còn là xung đột trực diện mà chuyển sang chia rẽ mềm, phát triển lệch nhịp và cạnh tranh bên ngoài. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động, cạnh tranh chiến lược gia tăng và các thách thức an ninh phi truyền thống nổi lên, hợp tác giữa Việt Nam – Lào – Campuchia tiếp tục là trụ cột then chốt giữ ổn định khu vực, xây dựng lòng tin chính trị và củng cố nền tảng tự chủ chiến lược cho Đông Dương.
Những vết chia cắt lịch sử vẫn hiện hữu
Di sản thực dân để lại cho Đông Dương nhiều vết chia cắt mang tính cấu trúc. Việc phân chia Việt Nam, Lào và Campuchia thành các đơn vị hành chính riêng biệt để phục vụ cai trị đã làm gián đoạn các mối liên kết tự nhiên về kinh tế, văn hóa và xã hội. Sự khác biệt trong cơ chế quản lý kéo dài nhiều thập kỷ khiến nhận thức về một không gian phát triển chung bị suy yếu, ảnh hưởng sâu rộng tới tư duy hợp tác khu vực.
Ở cấp độ quốc gia, các khác biệt về vùng miền, dân tộc và trình độ phát triển từng bị khai thác vì mục tiêu chính trị. Dù lịch sử đã sang trang, những yếu tố này vẫn có thể bị lợi dụng nếu thiếu các chính sách đoàn kết và phát triển cân bằng. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc củng cố khối đại đoàn kết dân tộc gắn liền với phát triển kinh tế – xã hội hài hòa.
Bên cạnh đó, các hiệp ước phân định biên giới cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX để lại những ranh giới không phản ánh đầy đủ chiều sâu lịch sử – văn hóa. Một số khu vực trở thành điểm nhạy cảm về an ninh và hợp tác. Dù không gây xung đột thường xuyên, những yếu tố này có thể làm xói mòn niềm tin nếu thiếu cơ chế phối hợp phù hợp.
Tổng thể cho thấy, các vết chia cắt lịch sử vẫn tiếp tục tác động đến cấu trúc phát triển Đông Dương. Việc củng cố nhận thức về lợi ích chung và phát huy truyền thống đoàn kết khu vực vì thế mang ý nghĩa chiến lược lâu dài.
Chia rẽ mềm – Nguy cơ âm thầm nhưng dai dẳng
Không còn là những chia cắt lãnh thổ hữu hình như trong quá khứ, nguy cơ hiện nay chủ yếu tồn tại dưới dạng chia rẽ mềm. Các quốc gia vẫn giữ nguyên chủ quyền, nhưng khác biệt về lợi ích phát triển, định hướng kinh tế và lựa chọn đối tác ngày càng rõ nét. Khi lợi ích cục bộ lấn át ưu tiên khu vực, khả năng phối hợp suy giảm và tiếng nói chung trở nên khó hình thành.
Thực tế cho thấy, trong một số trường hợp, các vấn đề biên giới hoặc lịch sử được khơi lại trong đời sống chính trị nội bộ như một công cụ tranh thủ ủng hộ cử tri. Nếu thiếu sự thận trọng và không tuân thủ luật pháp quốc tế, những hành động này có thể làm tổn hại nhận thức xã hội và bào mòn nền tảng hợp tác.
Tranh chấp giữa Thái Lan và Campuchia, bao gồm cả những căng thẳng gần đây, là minh chứng cho việc các vấn đề lãnh thổ, nếu bị khai thác vì lợi ích ngắn hạn, có thể tác động tiêu cực đến ổn định khu vực. Dù quy mô không lớn, các diễn biến này là lời cảnh tỉnh về sự cần thiết của đối thoại và củng cố lòng tin chính trị giữa các quốc gia. Bên cạnh đó, chênh lệch về tốc độ phát triển, năng lực hạ tầng và mức độ hội nhập quốc tế cũng đang tạo ra khoảng cách ngày càng lớn. Nếu thiếu cơ chế điều phối phù hợp, những khác biệt này sẽ tích tụ và trở thành lực cản cho hợp tác bền vững trong khu vực.
Đông Dương trong dòng chảy cạnh tranh hiện nay
Nằm tại vị trí giao thoa của nhiều tuyến kinh tế và chiến lược, Đông Dương đang chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sự dịch chuyển chuỗi cung ứng, dòng vốn đầu tư và các sáng kiến kết nối khu vực. Những biến động này vừa mở ra cơ hội, vừa tạo áp lực buộc mỗi quốc gia phải điều chỉnh chính sách phát triển phù hợp.
Tuy nhiên, sự khác biệt về quy mô kinh tế, mức độ hội nhập và cấu trúc đối tác khiến các nước gắn kết với bên ngoài theo những cách khác nhau. Một số nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào một vài thị trường lớn, trong khi các nước khác chủ động đa dạng hóa quan hệ. Trạng thái lệch nhịp này phản ánh sự thiếu đồng đều trong tiến trình phát triển khu vực.
Trên vấn đề Biển Đông, dù các nước cùng hướng tới mục tiêu hòa bình và ổn định, khác biệt về lợi ích kinh tế chiến lược khiến việc xây dựng đồng thuận gặp không ít thách thức. Điều đó đòi hỏi tăng cường đối thoại, tôn trọng luật pháp quốc tế và thúc đẩy hợp tác thực chất.
Nếu thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả, Đông Dương dễ bị nhìn nhận là không gian cạnh tranh thay vì cộng đồng hợp tác, điều không có lợi cho ổn định lâu dài. Vì vậy, đẩy mạnh trao đổi chiến lược và điều phối chính sách phát triển cần được xem là ưu tiên hàng đầu.
Tiền lệ lịch sử của gắn kết Đông Dương
Trong thế kỷ XX, Việt Nam, Lào và Campuchia đã xây dựng mối quan hệ đoàn kết chặt chẽ thông qua quá trình đấu tranh giành độc lập dân tộc. Các lực lượng cách mạng ba nước phối hợp về chính trị, quân sự và xây dựng phong trào quần chúng, tạo nên sức mạnh tổng hợp trên toàn không gian Đông Dương. Những chiến dịch phối hợp trên chiến trường, đặc biệt trong kháng chiến chống thực dân và can thiệp từ bên ngoài, khẳng định vai trò quyết định của liên kết này đối với ổn định khu vực.
Sau khi giành độc lập, tinh thần đoàn kết tiếp tục được duy trì qua nhiều hiệp định hữu nghị và cơ chế hợp tác toàn diện. Cơ chế Ủy ban liên Chính phủ giữa ba nước được duy trì liên tục từ cuối thế kỷ XX, góp phần xử lý sớm các vấn đề phát sinh và xây dựng nền tảng chính trị giúp Đông Dương tránh được các xung đột kéo dài như ở nhiều khu vực khác.
Trong quá trình hội nhập ASEAN, ba nền kinh tế duy trì mức tăng trưởng ổn định. Việt Nam thường xuyên đạt mức trên 6%/năm, trong khi Lào và Campuchia cũng nằm trong nhóm tăng trưởng cao của khu vực. Tỷ lệ nghèo giảm mạnh, hệ thống hạ tầng, từ giao thông đến điện năng và viễn thông được cải thiện rõ rệt.
Thực tiễn này cho thấy gắn kết Đông Dương không chỉ là giá trị lịch sử mà còn là tài sản chiến lược, giúp khu vực chủ động thích ứng với biến động quốc tế và giảm thiểu tác động tiêu cực từ cạnh tranh bên ngoài.
Ổn định Đông Dương – Giá trị chiến lược vượt khỏi khu vực
Ổn định Đông Dương không chỉ mang lại lợi ích cho Việt Nam, Lào và Campuchia mà còn có ý nghĩa sống còn đối với toàn bộ Đông Nam Á lục địa. Một Đông Dương hòa bình sẽ đảm bảo các tuyến giao thương, kết nối kinh tế và hợp tác an ninh, từ đó củng cố môi trường phát triển chung và giảm thiểu nguy cơ bất ổn lan rộng.
Thực tiễn hợp tác ba bên trong quản lý biên giới, phát triển hạ tầng và điều phối chính sách kinh tế cho thấy hiệu quả rõ rệt của mô hình phối hợp. Các cơ chế đối thoại định kỳ giúp giải quyết vấn đề kịp thời, tăng cường niềm tin chính trị và xây dựng quan hệ láng giềng vững chắc.
Việt Nam, với đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa, luôn coi trọng quan hệ hữu nghị với láng giềng. Từ thời chiến tranh, Việt Nam đã sát cánh cùng phong trào cách mạng Lào – Campuchia và sau này tiếp tục hỗ trợ khắc phục hậu quả chiến tranh, xây dựng kết nối và tạo điều kiện tiếp cận biển cho bạn bè khu vực.
Trong bối cảnh khu vực còn tiềm ẩn những va chạm như căng thẳng Cam – Thái năm 2025 hay bất đồng về Biển Đông, giữ vững đoàn kết Đông Dương ngày càng mang ý nghĩa chiến lược. Các chuyến thăm cấp cao gần đây tiếp tục khẳng định chiều sâu của mối quan hệ đặc biệt và mở rộng không gian hợp tác cho phát triển bền vững.
Hợp tác kinh tế, xã hội và an ninh: Ba trụ cột giữ ổn định Đông Dương
Kết nối hạ tầng là điểm sáng trong hợp tác Đông Dương hiện nay. Các hành lang kinh tế Đông – Tây, tuyến đường xuyên biên giới và hệ thống cửa khẩu quốc tế đang góp phần giảm chi phí logistics, thúc đẩy thương mại nội vùng và tăng thu ngân sách địa phương.
Về mặt xã hội, giao lưu nhân dân giữ vai trò nền tảng cho ổn định lâu dài. Mỗi năm, hàng chục nghìn lưu học sinh Lào và Campuchia học tập tại Việt Nam. Các chương trình giao lưu văn hóa, kết nghĩa địa phương biên giới và hợp tác du lịch giúp tăng cường hiểu biết và củng cố tình hữu nghị giữa các dân tộc.
Trong lĩnh vực an ninh phi truyền thống, ba nước thường xuyên phối hợp phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia, buôn người, ma túy và bảo vệ môi trường sinh thái sông Mekong. Tuần tra chung và chia sẻ thông tin đã giúp kéo giảm đáng kể các loại tội phạm biên giới.
Trong bối cảnh thiên tai và biến đổi khí hậu gia tăng, hợp tác cứu trợ, chia sẻ dữ liệu thủy văn và hỗ trợ y tế trở thành nội dung trọng tâm. Những cơ chế này không chỉ giảm thiểu thiệt hại mà còn tăng cường lòng tin chiến lược giữa các quốc gia.
Việt Nam – Trụ cột gắn kết trong tam giác Đông Dương
Giữ vị trí trung tâm địa lý và sở hữu quy mô kinh tế lớn nhất khu vực, Việt Nam đóng vai trò trụ cột trong việc thúc đẩy hợp tác toàn diện Đông Dương. Với tỷ trọng GDP cao, Việt Nam có khả năng dẫn dắt các sáng kiến liên kết thương mại, đầu tư và chia sẻ kinh nghiệm phát triển. Quan trọng hơn, vai trò này luôn được thể hiện trên tinh thần bình đẳng, tôn trọng chủ quyền và lợi ích chính đáng của các nước láng giềng.
Quan hệ Việt Nam – Lào ngày càng bền vững, với hàng trăm dự án đầu tư và thương mại song phương ổn định ở mức trên 2 tỷ USD mỗi năm. Quan hệ Việt Nam – Campuchia cũng khởi sắc, với kim ngạch thương mại vượt 10 tỷ USD cùng nhiều dự án hạ tầng, năng lượng và nông nghiệp đang phát huy hiệu quả.
Đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ và hội nhập toàn diện giúp Việt Nam không chỉ nâng cao vị thế quốc gia mà còn góp phần gia tăng năng lực tự chủ chiến lược cho cả khu vực Đông Dương. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị phức tạp, vai trò gắn kết và điều phối của Việt Nam là yếu tố then chốt giúp duy trì ổn định, mở rộng hợp tác và bảo vệ lợi ích chung.
Thế Nguyễn – Minh Văn