Từ mảnh đất Bến Tre anh hùng, ngày 17/1/1960, phong trào Đồng khởi đã bùng nổ như một ngọn lửa cách mạng lan rộng khắp miền Nam. Sự kiện này không chỉ đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của cách mạng miền Nam từ thế giữ gìn lực lượng sang thế tiến công, mà còn là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa đấu tranh chính trị và vũ trang. Phong trào đã làm lung lay bộ máy cai trị tay sai, khẳng định sức mạnh to lớn của quần chúng nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, mở ra bước ngoặt chiến lược cho cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc.
Đồng khởi Bến Tre không phải là một sự kiện bột phát mang tính nhất thời, mà là kết quả tất yếu của quá trình tích tụ lâu dài những mâu thuẫn xã hội sâu sắc dưới ách thống trị tàn bạo. Đó còn là sự kết tinh sinh động của đường lối lãnh đạo đúng đắn, linh hoạt và sáng tạo của Đảng. Bằng việc dựa vững chắc vào sức mạnh quần chúng nhân dân, khơi dậy tinh thần yêu nước và ý chí quật cường vốn có của con người Nam Bộ, cách mạng miền Nam đã tự tìm thấy con đường bứt phá từ chính thực tiễn đấu tranh phong phú và sinh động của mình.
Bối cảnh lịch sử và sự trỗi dậy của quần chúng cách mạng
Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, miền Nam Việt Nam rơi vào vòng kìm kẹp khốc liệt của chính quyền tay sai, được hậu thuẫn từ các thế lực bên ngoài. Hàng loạt chiến dịch “tố cộng”, “diệt cộng” được triển khai với cường độ dồn dập; hệ thống nhà tù, trại giam cùng những đợt khủng bố trắng bao trùm đời sống xã hội, nhằm bóp nghẹt phong trào cách mạng và triệt tiêu cơ sở quần chúng. Trong bối cảnh đó, nhân dân miền Nam nói chung và Bến Tre nói riêng phải sống trong cảnh áp bức chồng chất, quyền sống và quyền làm người bị chà đạp một cách thô bạo.
Chính trong thử thách nghiệt ngã ấy, truyền thống yêu nước và tinh thần bất khuất của nhân dân Bến Tre tiếp tục được hun đúc, bồi đắp và phát huy mạnh mẽ. Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, phong trào đấu tranh chính trị từng bước được phục hồi và lan rộng. Công tác xây dựng cơ sở, tập hợp lực lượng được tiến hành kiên trì, thận trọng, âm thầm chuẩn bị cho một bước ngoặt lớn. Và đến ngày 17/1/1960, khi thời cơ lịch sử chín muồi, nhân dân Bến Tre đã đồng loạt nổi dậy, phá vỡ bộ máy đàn áp ở nhiều xã, ấp, giành quyền làm chủ tại cơ sở. Cuộc nổi dậy khiến chính quyền tay sai rơi vào trạng thái hoang mang, rối loạn và từng bước bị đẩy đến bờ tan rã.
Đồng khởi – Bước ngoặt chiến lược của cách mạng miền Nam
Phong trào Đồng khởi tại Bến Tre bùng nổ với khí thế mạnh mẽ, liên tục và ngày càng mở rộng về quy mô. Ngay trong những ngày đầu, ngọn lửa cách mạng đã nhanh chóng lan rộng khắp các huyện trọng điểm như Mỏ Cày, Giồng Trôm, Ba Tri, Thạnh Phú. Hàng chục xã, ấp đồng loạt nổi dậy, phá tan bộ máy kìm kẹp của chính quyền tay sai ở cơ sở. Ở nhiều nơi, chính quyền địch bị giải thể hoàn toàn; ở những nơi khác, bộ máy cai trị rơi vào trạng thái tê liệt, mất khả năng kiểm soát đời sống nhân dân.
Theo các tài liệu lịch sử, cao trào Đồng khởi tại Bến Tre đã thu hút hàng vạn quần chúng trực tiếp tham gia đấu tranh chính trị. Hàng nghìn lượt người không ngừng xuống đường biểu tình, vây đồn, bao trụ sở địch, buộc nhiều đơn vị bảo an, dân vệ phải tan rã hoặc tháo chạy. Hệ thống “ấp chiến lược” mà chính quyền Sài Gòn vừa manh nha xây dựng đã nhanh chóng bị đánh sập ngay từ cơ sở. Nhiều xã thành lập các hình thức chính quyền tự quản, tổ chức lực lượng tự vệ, vừa bảo vệ thành quả cách mạng, vừa trở thành điểm tựa để phong trào tiếp tục lan rộng khắp miền Nam.
Thắng lợi của phong trào Đồng khởi tại Bến Tre đánh dấu một bước ngoặt chiến lược có ý nghĩa lịch sử quan trọng. Lần đầu tiên kể từ sau năm 1954, quần chúng miền Nam không chỉ dừng lại ở đấu tranh chính trị, mà đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa đấu tranh chính trị và đấu tranh vũ trang, hình thành sức mạnh tổng hợp đặc trưng của chiến tranh nhân dân. Thế và lực của cách mạng miền Nam được nâng lên rõ rệt, mở ra cục diện mới, buộc đối phương phải đối mặt với một phong trào quần chúng rộng khắp, có tổ chức và định hướng rõ ràng.
Từ ngọn lửa bùng lên ở Bến Tre, phong trào Đồng khởi nhanh chóng lan rộng ra khắp Nam Bộ và Tây Nguyên. Nhiều vùng nông thôn được giải phóng, chính quyền cách mạng được thiết lập tại cơ sở, tạo tiền đề trực tiếp cho sự ra đời của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam vào cuối năm 1960. Vì thế, Đồng khởi không chỉ là thắng lợi của một địa phương, mà là thắng lợi mang tầm vóc toàn miền, toàn chiến lược.
Vai trò đặc biệt của phụ nữ và sự ra đời của “Đội quân tóc dài”
Một trong những nét độc đáo và giàu giá trị nhân văn nhất của phong trào Đồng khởi Bến Tre chính là vai trò nổi bật của phụ nữ, những người đã viết nên một chương đặc biệt trong lịch sử đấu tranh cách mạng. Trong bối cảnh bị đàn áp dã man bằng cả bạo lực quân sự lẫn khủng bố tinh thần, phụ nữ Bến Tre đã không lùi bước. Họ đứng lên với tư cách là một lực lượng chính trị đông đảo, kiên cường và đầy sáng tạo, hình thành nên đội ngũ đấu tranh được lịch sử gọi bằng cái tên mộc mạc nhưng đầy tự hào: “Đội quân tóc dài.”
“Đội quân” ấy không mang quân phục, không vũ khí trong tay, nhưng lại sở hữu một sức mạnh mềm đặc biệt, sức mạnh của chính nghĩa, của lòng yêu nước nồng nàn, và của tinh thần quật khởi không gì lay chuyển. Những người mẹ, người chị, người em của quê hương Bến Tre đã dũng cảm đối mặt với súng đạn, không bằng bạo lực, mà bằng lý lẽ, bằng lòng kiên trung và thái độ bất khuất. Họ khiến kẻ thù nhiều phen lúng túng, chùn tay trước khí thế đấu tranh mạnh mẽ của quần chúng nhân dân.
Thiếu tướng Nguyễn Thị Định – Dấu ấn lãnh đạo từ thực tiễn quần chúng
Trong phong trào Đồng khởi Bến Tre, tên tuổi Nguyễn Thị Định gắn liền với vai trò tổ chức, kết nối và phát huy sức mạnh của quần chúng một cách bền bỉ, thầm lặng nhưng đầy hiệu quả. Xuất thân từ phong trào cách mạng địa phương, am hiểu sâu sắc đời sống và tâm tư nhân dân, bà đã cùng với tập thể lãnh đạo cơ sở kiên trì xây dựng lực lượng, lựa chọn phương thức đấu tranh phù hợp với điều kiện cụ thể của Bến Tre.
Khác với lối chỉ đạo mang tính mệnh lệnh hành chính, Nguyễn Thị Định tiếp cận phong trào bằng sự gần gũi, lắng nghe và thuyết phục. Bà đặc biệt chú trọng phát huy vai trò của phụ nữ, những người trực tiếp gánh chịu áp bức, mất mát trong đời sống thường nhật. Từ thực tiễn ấy, lực lượng phụ nữ tham gia đấu tranh chính trị được tổ chức ngày càng chặt chẽ, hình thành nên “Đội quân tóc dài”, một hình thức đấu tranh sáng tạo, mềm dẻo nhưng kiên định, phù hợp với tương quan lực lượng lúc bấy giờ.
Dưới sự dẫn dắt và tổ chức của Nguyễn Thị Định, Đội quân tóc dài không chỉ là biểu tượng của lòng dũng cảm, mà còn là kết quả của quá trình vận động, rèn luyện và phát huy sức mạnh nhân dân một cách bài bản. Hình thức đấu tranh chính trị độc đáo này đã góp phần làm suy yếu bộ máy kìm kẹp ở cơ sở, bảo vệ lực lượng cách mạng và tạo điều kiện thuận lợi để phong trào Đồng khởi tiếp tục phát triển rộng khắp.
Từ thực tiễn phong trào Đồng khởi, Nguyễn Thị Định đã trưởng thành như một cán bộ lãnh đạo gắn bó máu thịt với nhân dân. Dấu ấn của bà không nằm ở những lời ngợi ca, mà thể hiện qua hiệu quả tổ chức phong trào và niềm tin sâu sắc của quần chúng, những yếu tố làm nên thắng lợi có ý nghĩa chiến lược cho cách mạng miền Nam.
Ý nghĩa lịch sử và giá trị trường tồn
Đồng khởi Bến Tre không chỉ là một mốc son chói lọi trong lịch sử cách mạng miền Nam, mà còn là biểu tượng điển hình cho bản lĩnh và trí tuệ cách mạng Việt Nam trong những thời khắc cam go nhất. Cuộc nổi dậy ấy khẳng định một chân lý đã được lịch sử kiểm chứng: một khi ý Đảng hòa cùng lòng dân, thì sức mạnh nhân dân sẽ trở thành lực lượng không gì có thể khuất phục.
Trong khói lửa của những ngày đầu năm 1960, giữa những xã, ấp bị kìm kẹp bởi chế độ bạo tàn, ngọn lửa Đồng khởi bừng sáng từ lòng đất Bến Tre đã thức tỉnh tinh thần đấu tranh của cả một vùng miền, từng bước lan tỏa và bùng cháy khắp miền Nam. Thắng lợi ấy không chỉ làm thay đổi cục diện cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, mà còn để lại một di sản tinh thần quý giá; di sản về niềm tin vào sức mạnh quần chúng, vào sự lãnh đạo đúng đắn, và vào khả năng tự làm chủ vận mệnh của chính nhân dân.
Tên tuổi Nguyễn Thị Định và Đội quân tóc dài không chỉ là dấu ấn lịch sử, mà đã trở thành biểu tượng truyền cảm hứng vượt thời đại về vai trò của phụ nữ trong cách mạng, về sức mạnh mềm của đấu tranh chính trị, và về một phương thức hành động giàu tính nhân văn nhưng vô cùng hiệu quả trong hoàn cảnh chiến đấu bất đối xứng.
Nhắc lại ngày 17/1/1960, ngày ngọn lửa Đồng khởi bùng lên từ Bến Tre là nhắc lại hoài niệm về một thời hào hùng, nhắc nhở mạnh mẽ về giá trị bền vững của tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực, tự cường và lòng yêu nước bất khuất. Trong thời đại hôm nay, khi đất nước đang vươn mình hội nhập và phát triển, bài học từ Đồng khởi vẫn còn nguyên tính thời sự: phải luôn đặt nhân dân làm gốc, phải biết phát huy trí tuệ, sức sáng tạo và sức mạnh nội sinh từ chính lòng dân để vượt qua mọi thách thức. Đó là giá trị trường tồn của Đồng khởi, một giá trị không chỉ sống trong sử sách, mà còn lan tỏa trong ý chí hành động và khát vọng vươn lên của dân tộc Việt Nam hôm nay. Tinh thần Đồng khởi vì vậy không khép lại cùng quá khứ, mà tiếp tục soi đường cho hiện tại và tương lai như một nguồn lực tinh thần vô giá trên hành trình dựng xây một đất nước hùng cường, thịnh vượng và trường tồn.
Minh Văn