Ngày 5/5/1818, Karl Marx ra đời, đặt nền móng cho một hệ thống lý luận khoa học vượt thời đại. Trong kỷ nguyên số, tư tưởng của ông không lỗi thời mà tiếp tục chứng tỏ giá trị phương pháp luận sắc bén, giúp nhận diện bản chất những biến đổi xã hội. Các quy luật về quan hệ sản xuất và vận động xã hội trong thời đại số vẫn là “chìa khóa” quan trọng để giải mã tương lai.
Bản chất của chủ nghĩa tư bản trong hình thái số hóa
Chủ nghĩa tư bản đương đại không còn biểu hiện chủ yếu qua nhà máy hay dây chuyền sản xuất như ở thế kỷ XIX, mà dịch chuyển sang các nền tảng số, hệ sinh thái công nghệ và không gian thị trường toàn cầu hóa. Tuy nhiên, như Karl Marx từng chỉ ra, mục tiêu cốt lõi của nó vẫn không thay đổi: tối đa hóa giá trị thặng dư. Từ máy hơi nước đến thuật toán đám mây, hình thức có thể biến đổi, nhưng bản chất chiếm đoạt lao động thặng dư vẫn được duy trì. Chính sự “phi vật chất hóa” này khiến các quan hệ kinh tế trở nên phức tạp và khó nhận diện hơn, đòi hỏi tư duy lý luận sắc bén để phân tích một cách khoa học.
Trong bối cảnh đó, các tập đoàn công nghệ lớn không chỉ nắm giữ tư liệu sản xuất theo nghĩa truyền thống, mà còn kiểm soát dữ liệu, nguồn tài nguyên chiến lược của thời đại số cùng với hạ tầng công nghệ nền tảng. Quyền lực kinh tế vì thế chuyển hóa mạnh mẽ thành quyền lực xã hội, tác động trực tiếp đến hành vi, nhận thức và lựa chọn của hàng tỷ người dùng. Việc sở hữu và vận hành các thuật toán cốt lõi cho phép họ định hình “luật chơi” mới, nơi người lao động số và người dùng đồng thời trở thành đối tượng bị khai thác giá trị. Quyền lực này mang tính xuyên biên giới, đặt ra những thách thức sâu sắc đối với quản trị quốc gia và yêu cầu bảo đảm công bằng xã hội trong kỷ nguyên số.
Không những không suy giảm, xu hướng tích tụ và tập trung tư bản còn gia tăng với tốc độ chưa từng có. Một số nền tảng xuyên quốc gia có khả năng chi phối dòng chảy thông tin, thương mại và dịch vụ trên phạm vi toàn cầu, hình thành các dạng độc quyền số với mức độ ảnh hưởng sâu rộng. Dự báo của Karl Marx về quá trình tích tụ tư bản vì thế ngày càng thể hiện rõ nét: chỉ một nhóm nhỏ các tỷ phú công nghệ có thể sở hữu khối tài sản tương đương, thậm chí vượt qua, quy mô kinh tế của nhiều quốc gia. Hệ quả là sự phân hóa giàu – nghèo không chỉ diễn ra ở phương diện vật chất mà còn mở rộng sang quyền tiếp cận tri thức và cơ hội trong không gian số.
Thực tiễn đó cho thấy, dù diện mạo có thay đổi, bản chất các quan hệ sản xuất mà Karl Marx phân tích vẫn tồn tại, thậm chí trở nên tinh vi và sâu sắc hơn. Việc nhận diện đúng chủ nghĩa tư bản trong hình thái số giúp tránh rơi vào ảo tưởng về sự “trung tính” của công nghệ, từ đó thấy rõ những mâu thuẫn cơ bản vẫn đang vận động. Chủ nghĩa Mác, vì thế, không phải là di sản lý luận khép kín của quá khứ, mà tiếp tục là công cụ phương pháp luận hữu hiệu để lý giải hiện tại và định hướng tương lai. Trên cơ sở đó, việc xây dựng các thiết chế nhằm bảo vệ người lao động và bảo đảm công bằng xã hội trong kỷ nguyên số trở thành yêu cầu mang tính tất yếu.
Giá trị thặng dư trong nền kinh tế dữ liệu và “kinh tế chú ý”
Trong kỷ nguyên số, dữ liệu đã trở thành “tư liệu sản xuất” mới, còn sự chú ý của con người nổi lên như một loại tài nguyên đặc biệt bị khai thác triệt để. Mỗi hành vi trực tuyến từ tìm kiếm, lướt web đến tương tác trên mạng xã hội đều được ghi nhận, phân tích và chuyển hóa thành nguồn lợi nhuận khổng lồ cho các nền tảng. Đây chính là hình thái mới của giá trị thặng dư, khi không chỉ sức lao động trí tuệ mà cả thời gian rảnh rỗi của con người cũng bị hàng hóa hóa. Quá trình “số hóa” đời sống cá nhân đã tạo ra một chu trình sản xuất giá trị liên tục, vượt qua mọi giới hạn về không gian và thời gian.
Các nền tảng số vận hành theo logic kéo dài tối đa thời gian người dùng ở lại, nhằm thu thập dữ liệu hành vi ở mức cao nhất. Nội dung được cá nhân hóa bằng các thuật toán tinh vi, liên tục kích thích cảm xúc và duy trì tương tác, thậm chí khai thác yếu tố giật gân để gia tăng lượt xem. Mục tiêu thực chất không phải là đáp ứng nhu cầu thông tin, mà là tối ưu hóa doanh thu quảng cáo. Khi lợi nhuận trở thành trung tâm, các giá trị nhân văn dễ bị xem nhẹ, và việc chạy theo chỉ số tương tác trở thành biểu hiện điển hình của việc đặt giá trị thặng dư lên trên hết.
Những hiện tượng như “câu view bất chấp”, tin giả hay cạnh tranh tương tác cực đoan không chỉ là vấn đề đạo đức cá nhân, mà phản ánh cơ chế vận hành của một nền kinh tế chú ý mang tính khai thác. Khi sự chú ý bị biến thành hàng hóa, các chuẩn mực xã hội dễ bị phá vỡ để phục vụ mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn. Hệ quả là một môi trường thông tin nhiễu loạn, nơi nội dung gây sốc lấn át giá trị chân thực. Điều này gợi lại nhận định của Karl Marx rằng tư bản có thể vượt qua mọi ranh giới nếu lợi nhuận đủ lớn.
Từ góc nhìn lý luận của Karl Marx, giá trị thặng dư trong thời đại ngày nay không chỉ phát sinh từ lao động trực tiếp, mà còn từ dữ liệu và thời gian của người dùng. Phạm vi của sự chiếm đoạt vì thế được mở rộng, không chỉ dừng ở tiền lương mà còn xâm nhập vào đời sống riêng tư. Nhận diện đúng bản chất này là cơ sở để xây dựng các chính sách về thuế số, quản trị dữ liệu và bảo vệ quyền riêng tư một cách hiệu quả. Trong bối cảnh đó, chủ nghĩa Mác tiếp tục cho thấy giá trị như một công cụ lý luận giúp lý giải và định hướng các quan hệ kinh tế mới của thời đại.
Tha hóa con người trong môi trường số hiện đại
Khái niệm “tha hóa” mà Karl Marx nêu ra từ thế kỷ XIX đang được biểu hiện rõ nét, thậm chí sâu sắc hơn trong xã hội số ngày nay. Khi con người ngày càng phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ, nguy cơ bị chi phối bởi những giá trị ảo và đời sống trực tuyến gia tăng mạnh mẽ. Thay vì làm chủ công cụ, con người trong nhiều trường hợp lại trở thành đối tượng phục vụ cho chính các thuật toán do mình tạo ra. Sự kết nối toàn cầu, dù mở rộng không gian giao tiếp, lại có thể tạo ra khoảng cách tâm lý, khiến cá nhân rơi vào trạng thái cô đơn, trống rỗng giữa một thế giới số đầy biến động.
Xu hướng chạy theo lượt thích, lượt xem đã khiến không ít người sẵn sàng đánh đổi chuẩn mực đạo đức để thu hút sự chú ý. Các nội dung khai thác nỗi đau, kích động cảm xúc tiêu cực hay phơi bày đời tư ngày càng phổ biến trên các nền tảng xuyên biên giới. Điều này phản ánh quá trình con người tự biến mình thành “hàng hóa” trong nền kinh tế chú ý. Giá trị cá nhân bị quy chiếu qua các chỉ số ảo, từ đó làm suy giảm lòng tự trọng và làm lệch lạc định hướng giá trị sống trong xã hội.
Trong môi trường ấy, con người có nguy cơ đánh mất khả năng tự chủ khi bị dẫn dắt bởi thuật toán gợi ý và tâm lý đám đông. Việc bị “bao vây” trong các không gian thông tin khép kín khiến tư duy phản biện suy giảm, đồng thời gia tăng khả năng bị thao túng bởi tin giả và các chiến dịch định hướng dư luận. Đây là biểu hiện điển hình của sự tha hóa trong điều kiện mới: sản phẩm do con người tạo ra công nghệ quay trở lại chi phối và điều khiển chính con người. Hệ quả là sự suy giảm tính sáng tạo và năng lực hành động độc lập của các chủ thể xã hội.
Những hiện tượng này cho thấy cảnh báo của Karl Marx về sự tha hóa không còn mang tính trừu tượng, mà đang hiện diện cụ thể trong đời sống số. Việc hạn chế và vượt qua tình trạng tha hóa đòi hỏi xây dựng một môi trường văn hóa mạng lành mạnh, đồng thời nâng cao bản lĩnh, khả năng tự chủ của mỗi cá nhân. Công nghệ là công cụ của phát triển, nhưng chỉ khi con người làm chủ được công nghệ, các giá trị nhân văn mới được bảo đảm. Trong bối cảnh đó, tư tưởng của Karl Marx về giải phóng con người vẫn giữ vai trò định hướng quan trọng đối với xã hội hiện đại.
Giá trị phương pháp luận – công cụ nhận diện bản chất thời đại
Giá trị bền vững và nổi bật nhất trong tư tưởng của Karl Marx nằm ở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, một công cụ tư duy khoa học giúp nhìn thấu bản chất của các quá trình xã hội. Trong bối cảnh thế giới hiện đại ngập tràn dữ liệu và biến động nhanh chóng, phương pháp luận này đóng vai trò như “bộ lọc” giúp con người giữ được sự tỉnh táo, tránh bị cuốn theo những hiện tượng bề nổi. Nhờ đó, chúng ta có thể tiếp cận các vấn đề một cách hệ thống, logic và có tầm nhìn dài hạn thay vì phản ứng cảm tính trước những thay đổi tức thời.
Trước sự phát triển vũ bão của công nghệ, nhiều hiện tượng mới dễ tạo cảm giác đột phá chưa từng có, thậm chí làm lung lay các nhận thức truyền thống. Tuy nhiên, nếu tiếp cận bằng phương pháp luận Mác-xít, có thể nhận ra rằng các quy luật cơ bản của đời sống xã hội, đặc biệt là quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất vẫn vận động một cách nhất quán. Sự phát triển của lực lượng sản xuất số tất yếu đặt ra yêu cầu điều chỉnh các thiết chế kinh tế, pháp lý và xã hội tương ứng. Cách nhìn biện chứng, đặt sự vật trong mối liên hệ và vận động không ngừng, giúp dự báo chính xác hơn các xu hướng phát triển dài hạn của thời đại.
Phương pháp duy vật biện chứng còn giúp tránh rơi vào hai thái cực phổ biến: hoặc tuyệt đối hóa công nghệ, hoặc lo ngại cực đoan trước những thay đổi mới. Trên nền tảng đó, các vấn đề phức tạp như kinh tế nền tảng, đạo đức trí tuệ nhân tạo hay toàn cầu hóa số có thể được phân tích một cách khoa học và khách quan. Công nghệ được nhìn nhận đúng như một bước phát triển của lực lượng sản xuất, từ đó đặt ra yêu cầu điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm bảo đảm cân bằng lợi ích và giá trị nhân văn trong quá trình phát triển.
Chính ở phương diện này, giá trị lâu dài của chủ nghĩa Mác được thể hiện rõ nét: không chỉ ở những kết luận cụ thể, mà ở phương pháp nhận thức thế giới. Khi hiện thực luôn biến đổi, một nền tảng tư duy logic, biện chứng trở thành “la bàn” giúp định hướng hành động. Phương pháp luận Mác-xít vì thế không chỉ có ý nghĩa đối với giới nghiên cứu hay hoạch định chính sách, mà còn cần thiết đối với mỗi cá nhân trong việc nhận diện và thích ứng với những chuyển động của kỷ nguyên số. Việc vận dụng và phát triển nền tảng tư tưởng này cũng chính là điều kiện để bảo đảm năng lực tự chủ và phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.
Ý nghĩa tư tưởng của Karl Marx đối với Việt Nam trong kỷ nguyên chuyển đổi số
Đối với Việt Nam, tư tưởng của Karl Marx đã được Hồ Chí Minh tiếp thu, vận dụng và phát triển sáng tạo, trở thành nền tảng tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam. Đây là nhân tố quyết định, bảo đảm cho những thắng lợi của cách mạng Việt Nam trong quá khứ, hiện tại và tương lai. Trong kỷ nguyên số, việc kiên định chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh tiếp tục là điều kiện then chốt để giữ vững độc lập, chủ quyền và định hướng xã hội chủ nghĩa. Việt Nam không chỉ tiếp thu công nghệ mà còn phải làm chủ công nghệ trên nền tảng tư tưởng vững vàng và bản lĩnh chính trị.
Trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia, yêu cầu đặt ra không chỉ dừng ở phát triển hạ tầng kỹ thuật, mà còn là bảo đảm định hướng chính trị – xã hội đúng đắn. Không gian mạng ngày nay đã trở thành một mặt trận tư tưởng – văn hóa mới, nơi các luồng thông tin đa chiều tác động mạnh mẽ đến nhận thức xã hội. Vì vậy, việc vận dụng phương pháp luận của Karl Marx để củng cố “thế trận lòng dân” trên không gian số có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chuyển đổi số cần hướng tới mục tiêu phát triển bao trùm, bảo đảm mọi người dân đều được thụ hưởng thành quả, không ai bị bỏ lại phía sau.
Định hướng phát triển trong thời kỳ mới cũng nhấn mạnh mối quan hệ giữa kinh tế số và xây dựng con người Việt Nam toàn diện. Việc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc, giữ gìn các chuẩn mực đạo đức trước tác động của môi trường số là nhiệm vụ mang tính chiến lược. Một xã hội số bền vững đòi hỏi những công dân không chỉ có tri thức và kỹ năng công nghệ, mà còn có bản lĩnh chính trị, ý thức công dân và tinh thần yêu nước. Công nghệ vì thế chỉ là phương tiện, còn mục tiêu cao nhất vẫn là nâng cao chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của Nhân dân.
Từ thực tiễn đó có thể khẳng định, mọi thành tựu khoa học – công nghệ cần được đặt dưới sự lãnh đạo thống nhất, phục vụ lợi ích của toàn xã hội. Việc xây dựng mô hình xã hội số theo định hướng xã hội chủ nghĩa là một nhiệm vụ mới mẻ, đòi hỏi sự vận dụng linh hoạt và sáng tạo tư tưởng của Karl Marx. Việt Nam chủ động hội nhập quốc tế nhưng vẫn giữ vững bản sắc và định hướng phát triển riêng, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Đây chính là sự kế thừa và phát triển phù hợp những giá trị lý luận mà Karl Marx đã để lại, trong điều kiện lịch sử mới.
Liên hệ và vận dụng – nhận diện đúng, hành động đúng
Trong kỷ nguyên số, nhận diện đúng bản chất các hiện tượng là điều kiện tiên quyết để hành động đúng và hiệu quả. Những vấn đề phức tạp như an ninh dữ liệu, kinh tế nền tảng hay môi trường thông tin số đòi hỏi cách tiếp cận khoa học, toàn diện và có hệ thống. Từ nền tảng lý luận của Karl Marx, chúng ta có cơ sở để phân tích sâu sắc các mối quan hệ lợi ích, từ đó xây dựng chính sách phù hợp, bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế số và công bằng xã hội.
Việc vận dụng chủ nghĩa Mác trong thực tiễn không chỉ thể hiện ở cấp độ quản lý nhà nước với các khung pháp lý, mà còn ở ý thức và hành động của mỗi cá nhân trong xã hội. Mỗi người cần nâng cao nhận thức, sử dụng công nghệ có trách nhiệm, giữ vững chuẩn mực đạo đức và bản lĩnh trước các tác động của môi trường số. Đó chính là cách thiết thực để góp phần xây dựng một không gian mạng lành mạnh, an toàn và nhân văn.
Giữ vững nền tảng tư tưởng, đồng thời chủ động làm chủ công nghệ, là con đường phát triển bền vững của Việt Nam trong thời đại mới. Kỷ niệm Karl Marx không chỉ dừng ở sự ghi nhận, mà cần được thể hiện bằng hành động cụ thể trong công cuộc chuyển đổi số. Tư tưởng của ông tiếp tục là kim chỉ nam, củng cố niềm tin, ý chí và khát vọng phát triển, đưa đất nước tiến bước vững chắc trên con đường đã lựa chọn.
Thế Nguyễn – Minh Văn