Những ngày gần đây, sự trở lại của một nhân vật “nổi tiếng” với các buổi livestream đầy tranh cãi đã thu hút hàng triệu lượt xem và tạo làn sóng bàn luận trên mạng xã hội. Đằng sau sức nóng của hiện tượng này không chỉ là câu chuyện về nội dung phát trực tiếp, mà còn đặt ra những câu hỏi về cách công chúng tiếp nhận, lan truyền thông tin và trách nhiệm của mỗi cá nhân trong môi trường số.
Cơn sốt livestream – tấm gương phản chiếu thị hiếu xã hội
Trong kỷ nguyên số, chỉ cần một sự kiện gây tranh cãi cũng có thể nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý. Những buổi livestream với nội dung kịch tính, phát ngôn gây sốc hay các màn đối đáp gay gắt thường thu hút lượng lớn người theo dõi chỉ trong thời gian ngắn. Hiện tượng này không còn là câu chuyện của riêng một cá nhân mà phản ánh một thực tế đáng suy ngẫm: xã hội đang dành sự quan tâm đặc biệt cho những nội dung dễ kích thích cảm xúc. Khi hàng triệu người cùng hướng sự chú ý vào một sự kiện, điều cần phân tích không chỉ là sức hút của người xuất hiện trên màn hình mà còn là nhu cầu tiếp nhận thông tin của chính cộng đồng.
Tâm lý tò mò trước những điều khác thường vốn là bản năng của con người. Chính điều đó khiến các câu chuyện nhiều xung đột, tranh cãi thường lan truyền nhanh hơn những nội dung mang tính học thuật, giáo dục hay truyền cảm hứng. Tuy nhiên, sự tò mò chỉ là phản ứng tự nhiên; còn việc lựa chọn dành thời gian và sự quan tâm cho điều gì lại phản ánh nhận thức và hệ giá trị của mỗi cá nhân. Một xã hội phát triển không phủ nhận nhu cầu giải trí, nhưng cũng không thể để những giá trị nhất thời lấn át các nội dung góp phần bồi đắp tri thức, nhân cách và khát vọng vươn lên.
Bên cạnh đó, không thể phủ nhận vai trò của các thuật toán mạng xã hội trong việc khuếch đại những nội dung được nhiều người quan tâm. Càng nhiều lượt xem, chia sẻ và bình luận, nội dung càng có cơ hội tiếp cận nhiều người hơn. Tuy nhiên, thuật toán chỉ vận hành dựa trên hành vi của người dùng, chứ không tạo ra hay định hướng các giá trị đạo đức và văn hóa. Vì vậy, nếu cộng đồng liên tục lựa chọn những nội dung gây sốc, thì chính cộng đồng cũng đang góp phần hình thành một môi trường thông tin thiên về cảm xúc tức thời hơn là những giá trị tích cực, bền vững.
Bởi vậy, điều cần phản biện không phải là sự xuất hiện của một nhân vật hay một buổi livestream cụ thể. Điều đáng suy ngẫm hơn là vì sao những hiện tượng như vậy luôn có thể tạo nên những “cơn sốt” trong xã hội. Khi quá nhiều thời gian, sự quan tâm và năng lượng của cộng đồng bị cuốn vào các cuộc tranh cãi trên không gian mạng, đó cũng là lúc mỗi người cần tự đặt câu hỏi: chúng ta đang lựa chọn điều gì để nuôi dưỡng nhận thức của bản thân và góp phần định hình diện mạo văn hóa của môi trường số?
Lượt xem không phải là thước đo của giá trị
Trong môi trường số, những con số về lượt xem, lượt thích hay lượt chia sẻ thường tạo cảm giác rằng một nội dung có giá trị đặc biệt. Tuy nhiên, sức lan tỏa của thông tin không đồng nghĩa với giá trị mà thông tin đó mang lại. Không ít nội dung thu hút hàng triệu người theo dõi chỉ vì đánh trúng tâm lý hiếu kỳ hoặc kích thích cảm xúc nhất thời. Nếu lấy lượng người xem làm tiêu chí để đánh giá đúng – sai, hay – dở, tốt – xấu thì rất dễ dẫn đến sự ngộ nhận về các chuẩn mực trong đời sống xã hội.
Thực tiễn phát triển của nhân loại cho thấy những giá trị bền vững luôn được tạo dựng từ tri thức, lao động sáng tạo, sự cống hiến bền bỉ và tinh thần trách nhiệm. Những công trình khoa học, phát minh kỹ thuật, những tấm gương cống hiến thầm lặng hay những nghĩa cử nhân văn không phải lúc nào cũng tạo nên những “cơn sốt” trên mạng xã hội. Thế nhưng, chính những đóng góp bền bỉ ấy mới là nền tảng thúc đẩy đất nước phát triển, xã hội tiến bộ và con người ngày càng hoàn thiện. Vì vậy, điều đáng trân trọng không phải là mức độ ồn ào của một hiện tượng, mà là những giá trị tích cực và lâu dài mà hiện tượng đó mang lại cho cộng đồng.
Thực tế cũng cho thấy có rất nhiều cá nhân đang ngày đêm miệt mài nghiên cứu khoa học, sáng tạo công nghệ, cống hiến trong giáo dục, y tế, quốc phòng, an ninh và lao động sản xuất. Những đóng góp ấy hiếm khi trở thành tâm điểm truyền thông, nhưng lại âm thầm tạo dựng nền tảng phát triển bền vững cho xã hội. Trong khi đó, nhiều nội dung gây tranh cãi chỉ cần vài giờ đã có thể phủ kín không gian mạng. Sự tương phản này đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: phải chăng chúng ta đang dành quá nhiều sự quan tâm cho những điều dễ kích thích cảm xúc, trong khi lại ít dành thời gian để lan tỏa những giá trị chân chính, những tấm gương lao động và cống hiến đang hiện hữu quanh mình?
Một xã hội văn minh không thể lấy sự nổi tiếng làm thước đo giá trị, càng không thể lấy số lượt xem để xác định điều gì đáng học hỏi và noi theo. Giá trị đích thực phải được xây dựng trên nền tảng của tri thức, đạo đức, trách nhiệm và những đóng góp thiết thực cho cộng đồng. Không gian mạng có thể tạo ra những hiện tượng nhất thời, nhưng thời gian mới là phép thử công bằng nhất đối với mọi giá trị. Vì vậy, mỗi người cần tỉnh táo trước sức hấp dẫn của các “cơn sốt” truyền thông, biết lựa chọn những nội dung bổ ích để tiếp nhận và lan tỏa. Khi mỗi cú nhấp chuột đều được dẫn dắt bởi nhận thức đúng đắn, chúng ta không chỉ bảo vệ mình trước những tác động tiêu cực của môi trường số mà còn góp phần xây dựng một không gian mạng lành mạnh, nhân văn và giàu giá trị tích cực.
Khi ngôn ngữ cực đoan trở thành công cụ thu hút sự chú ý
Không khó để nhận thấy một thực tế trên không gian mạng hiện nay: nhiều nội dung càng sử dụng ngôn từ gay gắt, càng tạo ra tranh cãi thì càng dễ thu hút sự chú ý. Không ít buổi phát trực tiếp hay đoạn video không mang nhiều giá trị về tri thức hoặc kỹ năng, nhưng chỉ nhờ những phát ngôn nặng nề, những màn công kích qua lại đã nhanh chóng trở thành chủ đề được bàn tán rộng rãi. Điều đó phản ánh một xu hướng đáng lo ngại: ngôn ngữ cực đoan đang bị một bộ phận người dùng xem như công cụ tạo sức hút, thay vì coi lời nói là biểu hiện của văn hóa, nhân cách và trách nhiệm.
Ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn phản ánh trình độ văn hóa của mỗi con người. Khi những lời lẽ thiếu chuẩn mực liên tục xuất hiện trên các nền tảng số, chúng rất dễ tạo nên tâm lý quen thuộc, khiến một bộ phận người dùng dần coi đó là cách biểu đạt bình thường. Đáng lo ngại hơn, nếu những nội dung ấy thường xuyên tiếp cận thanh thiếu niên thì nguy cơ bắt chước là điều khó tránh khỏi. Văn hóa ứng xử được hình thành từ những điều nhỏ nhất; vì thế, sự xuống cấp của ngôn ngữ có thể kéo theo sự xuống cấp trong hành vi và cách con người đối xử với nhau.
Trong nhiều năm qua, gia đình và nhà trường đã nỗ lực giáo dục con em biết nói lời hay, làm việc tốt, tôn trọng người khác và ứng xử có văn hóa. Tuy nhiên, những cố gắng ấy sẽ gặp không ít thách thức nếu mỗi ngày các em vẫn phải tiếp xúc với môi trường mạng đầy rẫy những lời lẽ xúc phạm, miệt thị hoặc cổ súy cho cách tranh luận bằng cảm xúc thay vì lý lẽ. Bởi vậy, xây dựng văn hóa trên không gian mạng không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý hay các nền tảng số mà còn là trách nhiệm của mỗi người sử dụng. Mỗi bình luận văn minh, mỗi lời nói đúng mực đều góp phần tạo nên một môi trường giao tiếp tích cực và lành mạnh hơn.
Tự do bày tỏ quan điểm là quyền của mỗi công dân, nhưng quyền đó luôn đi cùng trách nhiệm đối với cộng đồng và sự tôn trọng pháp luật. Một xã hội phát triển cần khuyến khích phản biện trên cơ sở lập luận, chứng cứ và tinh thần xây dựng, thay vì sự xúc phạm hay kích động cảm xúc đám đông. Khi ngôn ngữ được sử dụng đúng mực, những khác biệt trong quan điểm vẫn có thể được trao đổi một cách văn minh và tôn trọng lẫn nhau. Đó cũng là nền tảng để xây dựng một không gian mạng lành mạnh, nơi tri thức, văn hóa và các giá trị tích cực được lan tỏa thay cho những biểu hiện cực đoan và tiêu cực.
Giá trị sống được hình thành từ những lựa chọn mỗi ngày
Nhiều người cho rằng việc xem một buổi livestream hay theo dõi một nội dung giải trí sẽ không ảnh hưởng đến bản thân. Tuy nhiên, các nghiên cứu về tâm lý học và truyền thông cho thấy con người luôn chịu tác động từ những gì mình tiếp xúc thường xuyên. Mỗi lần lựa chọn xem, chia sẻ hay bình luận về một nội dung cũng là một lần chúng ta góp phần gia tăng sức lan tỏa của nội dung đó. Những lựa chọn tưởng chừng rất nhỏ, khi được lặp lại mỗi ngày, sẽ dần hình thành thói quen tiếp nhận thông tin, từ đó ảnh hưởng đến cách suy nghĩ, cách ứng xử và hệ giá trị của mỗi cá nhân.
Thuật toán của các nền tảng số có khả năng phân tích sở thích của người dùng để liên tục đề xuất những nội dung tương tự. Điều đó đồng nghĩa với việc chúng ta càng dành nhiều thời gian cho những nội dung giật gân thì càng dễ bị cuốn vào vòng lặp của các nội dung cùng tính chất. Thuật toán không quyết định đạo đức hay nhận thức của con người, nhưng có thể khuếch đại những lựa chọn mà mỗi người đã tạo ra. Vì vậy, trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về người sử dụng trong việc kiểm soát hành vi của chính mình và chủ động lựa chọn những giá trị tích cực để nuôi dưỡng đời sống tinh thần.
Giá trị sống không được hình thành trong một ngày mà được bồi đắp từ vô số lựa chọn nhỏ bé. Một cuốn sách được đọc, một bài viết có giá trị được chia sẻ, một câu chuyện nhân văn được lan tỏa hay một tấm gương cống hiến được trân trọng đều góp phần xây dựng nhân cách và làm giàu vốn sống của mỗi con người. Ngược lại, nếu dành quá nhiều thời gian cho những tranh cãi vô bổ, những nội dung kích động hay những “cơn sốt” nhất thời, chúng ta rất dễ bỏ lỡ cơ hội tiếp cận với những điều có ích hơn cho bản thân và xã hội.
Trong thời đại số, mỗi công dân không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn là người tạo ra và lan tỏa thông tin. Vì vậy, trách nhiệm xây dựng một môi trường mạng lành mạnh không thuộc riêng bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi mỗi người biết cân nhắc trước mỗi cú nhấp chuột, mỗi lượt chia sẻ và mỗi bình luận, chúng ta đang góp phần hình thành một không gian mạng văn minh hơn. Giá trị sống của một cộng đồng không được quyết định bởi những “cơn sốt” truyền thông nhất thời, mà được bồi đắp từ những lựa chọn đúng đắn, những hành động có trách nhiệm và sự kiên trì lan tỏa các giá trị tích cực mỗi ngày.
Giữ vững hệ giá trị sống trước sức hút của không gian mạng
Không gian mạng sẽ còn tiếp tục phát triển và trở thành một phần không thể tách rời của đời sống hiện đại. Mỗi ngày, chúng ta đều đứng trước vô vàn lựa chọn: lựa chọn điều gì để đọc, để xem, để chia sẻ và để tin tưởng. Chính những lựa chọn tưởng chừng rất nhỏ ấy sẽ từng bước định hình nhận thức, nhân cách và hệ giá trị sống của mỗi cá nhân, đồng thời góp phần tạo nên diện mạo văn hóa của cả cộng đồng.
Những “cơn sốt” truyền thông rồi sẽ qua đi, những hiện tượng gây tranh cãi cũng sẽ dần lắng xuống theo thời gian. Chỉ có tri thức, đạo đức, lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến mới là những giá trị bền vững, đủ sức đồng hành cùng sự phát triển của mỗi con người và của đất nước. Vì vậy, điều cần quan tâm không phải là ai đang nổi tiếng hay nội dung nào đang thu hút nhiều lượt xem, mà là mỗi chúng ta lựa chọn điều gì để học hỏi, lan tỏa và gìn giữ.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, xây dựng văn hóa số và hình thành hình mẫu công dân số có trách nhiệm không còn là nhiệm vụ của riêng cơ quan quản lý, các nền tảng công nghệ hay các tổ chức xã hội, mà đòi hỏi sự chung tay của mỗi người. Mỗi cú nhấp chuột có trách nhiệm, mỗi lượt chia sẻ có chọn lọc, mỗi bình luận văn minh đều góp phần lan tỏa những giá trị tích cực và làm trong sạch môi trường thông tin.
Giữ vững hệ giá trị sống trước sức hút của không gian mạng không có nghĩa là quay lưng với công nghệ hay từ chối những xu hướng mới, mà là biết làm chủ nhận thức, hành vi và cảm xúc của chính mình. Một cộng đồng biết kiểm chứng thông tin, tôn trọng sự thật, đề cao tri thức và ứng xử có văn hóa sẽ tạo nên sức mạnh để hạn chế những biểu hiện lệch chuẩn, đẩy lùi các xu hướng độc hại và xây dựng một môi trường số an toàn, nhân văn.
Mỗi thời đại đều có những thách thức riêng, nhưng cũng mở ra cơ hội để khẳng định những giá trị tốt đẹp. Trong dòng chảy không ngừng của thông tin, điều làm nên giá trị của một con người không phải là khả năng chạy theo mọi xu hướng, mà là bản lĩnh giữ vững điều đúng đắn. Khi mỗi người biết lựa chọn tri thức thay vì sự hiếu kỳ, lựa chọn đối thoại thay vì cực đoan, lựa chọn cống hiến thay vì chạy theo sự nổi tiếng nhất thời, chúng ta không chỉ hoàn thiện bản thân mà còn góp phần xây dựng một xã hội văn minh, nhân ái và giàu bản sắc.
Bởi lẽ, tương lai của không gian mạng không được quyết định bởi thuật toán hay những “cơn sốt” truyền thông, mà được quyết định bởi chính những lựa chọn của con người. Khi mỗi cá nhân đều ý thức rằng mỗi cú nhấp chuột là một sự lựa chọn, mỗi lượt chia sẻ là một trách nhiệm và mỗi lời nói là một giá trị được lan tỏa, thì không gian số sẽ thực sự trở thành nơi nuôi dưỡng tri thức, kết nối những điều tốt đẹp và góp phần bồi đắp nền tảng văn hóa của dân tộc trong kỷ nguyên số.
Thế Nguyễn – Minh Văn