Giải thưởng văn học từ lâu được xem là sự ghi nhận giá trị nghệ thuật của một tác phẩm. Tuy nhiên, trong thực tiễn đời sống văn học, nó không đơn thuần là câu chuyện của thẩm mỹ. Ngày càng rõ ràng, giải thưởng mang theo sức nặng quyền lực trong việc định hình hệ giá trị văn hóa và tư tưởng. Khi một tác phẩm được vinh danh, không chỉ nghệ thuật được khẳng định, mà còn là một cách nhìn lịch sử, một định hướng tư tưởng, một lựa chọn văn hóa được đặt ở trung tâm. Bởi vậy, giải thưởng văn học chưa từng là sự kiện trung lập, mà luôn đi kèm lựa chọn, ưu tiên và lập trường.
Giá trị nào được tôn vinh qua giải thưởng văn học?
Trong lịch sử văn học Việt Nam, từng có những giai đoạn mà tiêu chí trao giải được xác lập khá rõ ràng: tác phẩm phải gắn bó với vận mệnh dân tộc, phản ánh tinh thần thời đại, nâng đỡ cộng đồng và khẳng định lý tưởng độc lập, tự do. Khi đó, giải thưởng văn học không chỉ là sự công nhận tài năng cá nhân, mà còn góp phần củng cố hệ giá trị chung của xã hội. Văn học, trong mối liên hệ này, trở thành một phần của ký ức lịch sử và ý thức dân tộc.
Tuy nhiên, khi đời sống văn học bước vào không gian đa dạng, với nhiều hệ quy chiếu thẩm mỹ và tư tưởng cùng tồn tại, giải thưởng cũng bắt đầu phản ánh những lựa chọn khác nhau về hệ giá trị. Lúc này, câu hỏi không chỉ là tác phẩm có hay không, mà là: tác phẩm ấy được tôn vinh vì những giá trị nào và những giá trị đó chiếm vị trí nào trên trục lịch sử – dân tộc – lý tưởng. Chính tại điểm giao thoa ấy, quyền lực của sự tôn vinh trở nên rõ nét nhất.
Quyền tôn vinh – Quyền định nghĩa giá trị văn học
Câu hỏi đầu tiên cần đặt ra không phải là “tác phẩm nào xứng đáng được tôn vinh”, mà là: “ai có quyền tôn vinh?”. Trong đời sống văn học, quyền lực ấy không chỉ thuộc về nhà văn hay độc giả, mà được phân bổ cho nhiều chủ thể: hội đồng giải thưởng, các thiết chế văn hóa, giới phê bình, truyền thông và cả những cơ chế quyền lực mềm trong không gian văn hóa hiện đại.
Mỗi chủ thể mang theo một hệ tiêu chí và góc nhìn riêng. Khi họ trao giải, họ không chỉ đánh giá nghệ thuật, mà còn lựa chọn một hệ giá trị để đưa vào vị trí trung tâm. Nói cách khác, quyền tôn vinh chính là quyền định nghĩa giá trị. Ai nắm giữ quyền tôn vinh, người đó trực tiếp tham gia kiến tạo chuẩn mực thẩm mỹ và định hướng tư tưởng cho đời sống văn học.
Từ đó, giải thưởng không đơn thuần là sự kiện nghề nghiệp, mà là một thiết chế quyền lực mang tính biểu tượng. Một tác phẩm được tôn vinh sẽ không chỉ được chú ý nhiều hơn, mà còn dễ dàng trở thành chuẩn mực, thành mô hình để soi chiếu và noi theo. Quyền lực của sự tôn vinh nằm ở khả năng biến một cách nhìn thành hệ hình, một xu hướng thành dòng chính, và một quan điểm thành giá trị phổ quát.
Nhưng khi quyền tôn vinh bị chi phối bởi thị hiếu nhất thời, áp lực truyền thông, hay những hệ quy chiếu xa rời nền tảng lịch sử – dân tộc, thì sự tôn vinh không còn là sự khẳng định giá trị bền vững. Nó trở thành biểu hiện của một quá trình tái cấu trúc hệ giá trị theo những chuẩn mực dễ dãi, thậm chí lệch hướng. Và khi đó, câu hỏi về “quyền tôn vinh” không chỉ còn là vấn đề chuyên môn, mà đã trở thành một câu hỏi mang tính tư tưởng.
Lựa chọn lập trường trong sự tôn vinh
Không có quyết định trao giải nào hoàn toàn vô tư. Mỗi giải thưởng văn học, dù công khai hay ngầm định, đều phản ánh một hệ tiêu chí, một nền tảng tư tưởng và một cách nhìn riêng về văn học. Ở góc độ sâu hơn, giải thưởng chính là biểu hiện của một lập trường văn hóa.
Khi một hội đồng trao giải ưu tiên những tác phẩm nhấn mạnh bi kịch cá nhân mà làm mờ đi chính nghĩa lịch sử, đó không đơn thuần là lựa chọn thẩm mỹ, mà là sự lựa chọn cách nhìn lịch sử. Khi những tác phẩm đề cao cảm thức hư vô, phủ nhận lý tưởng hoặc làm suy yếu hình tượng con người lịch sử được tôn vinh, thì đó không chỉ là đổi mới nghệ thuật, mà là sự dịch chuyển lập trường tư tưởng.
Trong bối cảnh đó, giải thưởng không chỉ phản ánh trình độ thẩm mỹ của người chấm giải, mà còn là tấm gương phản chiếu cách xã hội nhìn nhận chính mình. Một giải thưởng có thể trở thành biểu tượng của sự tiến bộ nghệ thuật, nhưng cũng có thể là dấu hiệu của sự lệch chuẩn nếu rời xa nền tảng lịch sử và dân tộc. Khi những tác phẩm gây tranh cãi chiếm lĩnh trung tâm sự tôn vinh, câu hỏi đặt ra không chỉ dành cho tác phẩm, mà cho chính cơ chế và hệ tiêu chí của việc trao giải.
Quyền lực của sự tôn vinh, vì vậy, luôn mang hai chiều: nó có thể nâng đỡ những giá trị đích thực, nhưng cũng có thể hợp thức hóa những giá trị lệch chuẩn. Nếu thiếu nền tảng lịch sử và lý tưởng, quyền lực ấy rất dễ bị chi phối bởi thị hiếu ngắn hạn, áp lực truyền thông, hay những hệ quy chiếu xa lạ với văn hóa dân tộc. Khi đó, giải thưởng không còn là sự khẳng định giá trị, mà trở thành công cụ dịch chuyển hệ giá trị theo những tiêu chuẩn không bền vững.
Trách nhiệm trước lịch sử dân tộc
Nếu quyền tôn vinh là quyền định nghĩa giá trị, thì người trao giải không thể chỉ đứng trên lập trường chuyên môn. Mỗi quyết định tôn vinh không chỉ ảnh hưởng đến một cá nhân sáng tạo, mà còn tác động đến cách xã hội hình dung về lịch sử, con người và lý tưởng. Trách nhiệm của người trao giải phải là trách nhiệm trước dân tộc.
Cộng đồng văn học, từ nhà văn, giới phê bình, truyền thông đến bạn đọc đều góp phần duy trì hoặc chất vấn những giá trị được nâng đỡ. Khi các giải thưởng lệch chuẩn được dễ dãi chấp nhận, sự lệch chuẩn ấy dần trở thành “bình thường mới”. Và khi điều đó kéo dài, một hệ giá trị xa rời nền tảng lịch sử, dân tộc có thể hình thành.
Trong một nền văn học từng gắn bó sâu sắc với vận mệnh dân tộc, giải thưởng không thể là cuộc chơi của thị hiếu hay biểu tượng quyền lực. Nó phải là nơi khẳng định những giá trị bền vững, những tác phẩm có khả năng đứng vững trong trục lịch sử – dân tộc – lý tưởng. Chỉ khi làm được điều đó, giải thưởng mới thực sự góp phần bảo vệ nền tảng tinh thần xã hội, củng cố niềm tin vào những giá trị chung của cộng đồng.
Vì thế, giải thưởng không chỉ là sự kiện văn học, mà còn là một sự kiện tư tưởng. Khi quyền lực của sự tôn vinh gắn với lịch sử và dân tộc, nó có thể trở thành động lực nâng đỡ văn học đi lên. Nhưng khi tách rời khỏi bối cảnh ấy, quyền lực ấy dễ trở thành lực đẩy làm lệch hướng giá trị. Và chỉ có dân tộc và lịch sử mới là tòa án cuối cùng nơi mọi sự tôn vinh được kiểm nghiệm bằng thời gian và ký ức cộng đồng.
Thế Nguyễn – Minh Văn