Kỳ thi tốt nghiệp THPT là thước đo quan trọng đánh giá chất lượng giáo dục và bảo đảm sự công bằng cho học sinh. Tuy nhiên, những bất thường tại một số hội đồng thi ở Tuyên Quang và Quảng Trị trong kỳ thi vừa qua cho thấy yêu cầu cấp thiết phải siết chặt kỷ cương quản trị học đường, đồng thời thúc đẩy những giải pháp căn cơ để xây dựng nền giáo dục thực chất, lấy năng lực làm giá trị cốt lõi.
Từ “cơn địa chấn” 27 bị can tại vùng cao Tuyên Quang
Giữa tháng 7/2026, kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT tại Hội đồng thi tỉnh Tuyên Quang gây chấn động dư luận khi phổ điểm môn Toán xuất hiện những dấu hiệu bất thường. Việc một số phòng thi ghi nhận tỷ lệ điểm 10 cao đột biến, khác biệt rõ rệt so với mặt bằng chung, đã khiến các cơ quan chức năng khẩn trương vào cuộc, kích hoạt quy trình điều tra an ninh.
Đến ngày 17/7/2026, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đã khởi tố 27 bị can để điều tra về các hành vi “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” theo Điều 356 Bộ luật Hình sự và “Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng”. Với quy mô lớn, số lượng người liên quan nhiều và tính chất đặc biệt nghiêm trọng của vụ án, cùng ngày, Bộ Công an quyết định rút toàn bộ hồ sơ vụ án xảy ra tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang từ Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang về Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an để tiếp tục điều tra, xử lý theo thẩm quyền. Đây là động thái cho thấy vụ việc không còn là sai phạm cục bộ tại một điểm thi, mà đã trở thành vụ án cần được làm rõ ở cấp Trung ương.
Kết quả điều tra ban đầu cho thấy sai phạm không bắt nguồn từ những hành động tự phát của cá nhân, mà xuất phát từ sự lệch chuẩn trong nhận thức quản lý, chịu tác động của áp lực thành tích kéo dài nhiều năm. Theo cơ quan điều tra, dưới sự chỉ đạo của bà Trần Thị Thu Hằng, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Văn Huyên, đồng thời là Trưởng điểm thi, các thư ký hội đồng gồm ông Nguyễn Hà Duy (giáo viên Toán) và bà Nguyễn Thị Diệu Thúy (giáo viên Ngữ văn) đã lợi dụng sơ hở trong quy trình bàn giao túi vật dụng và tài liệu phục vụ kỳ thi để đưa tài liệu vào phòng thi, trực tiếp hướng dẫn thí sinh làm bài, làm sai lệch nghiêm trọng tính khách quan và công bằng của kỳ thi.
Một diễn biến đặc biệt sau đó càng cho thấy mức độ ảnh hưởng của vụ việc. Toàn bộ phụ huynh và thí sinh tại điểm thi đã đồng loạt ký đơn đề nghị được tổ chức thi lại môn Toán. Đây là tình huống chưa từng có tiền lệ trong lịch sử các kỳ thi tốt nghiệp THPT, phản ánh sự mất niềm tin của chính những người trực tiếp tham gia kỳ thi, đồng thời đặt cơ quan quản lý trước bài toán khó: vừa bảo đảm quyền lợi chính đáng của thí sinh, vừa giữ vững nguyên tắc thượng tôn pháp luật, tính nghiêm minh và uy tín của kỳ thi quốc gia.
Đến “vết xe đổ” mang tên THPT Lê Trực (Quảng Trị)
Khi những dư âm từ vụ gian lận thi cử tại Tuyên Quang vẫn chưa lắng xuống, ngành giáo dục tiếp tục đối mặt với một vụ việc nghiêm trọng khác tại Quảng Trị. Sáng 10/7/2026, mạng xã hội lan truyền nhiều tin nhắn tố giác ẩn danh phản ánh dấu hiệu tiêu cực tại phòng thi số 61, điểm thi Trường THPT Lê Trực. Nội dung các phản ánh cho rằng cán bộ coi thi đã ngang nhiên giải đề, hướng dẫn đáp án cho một số thí sinh ngay trong phòng thi, trong đó có trường hợp được cho là con của một cán bộ quản lý giáo dục. Những thông tin này nhanh chóng tạo nên làn sóng bức xúc trong dư luận và buộc các cơ quan chức năng phải khẩn trương xác minh.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Quảng Trị có 21.707 thí sinh dự thi ở 949 phòng thi thuộc 63 điểm thi, với tỷ lệ tốt nghiệp đạt 98,25%. Tuy nhiên, chỉ một vụ việc xảy ra tại điểm thi THPT Lê Trực đã đủ để phủ bóng nghi ngờ lên tính công bằng của toàn bộ kỳ thi trên địa bàn. Trước diễn biến đó, các cơ quan chức năng của tỉnh đã đồng thời mở rộng điều tra và rà soát toàn diện công tác tổ chức kỳ thi nhằm kịp thời phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm, bảo đảm sự minh bạch và khách quan của kỳ thi quốc gia.
Dưới áp lực lớn từ dư luận và yêu cầu làm rõ bản chất vụ việc, ngày 17/7/2026, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Quảng Trị đã khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can và bắt tạm giam ông Trần Đức Lực (sinh năm 1979), Tổ trưởng chuyên môn Toán, Phó Trưởng điểm thi, cùng bà Đoàn Thị Thanh Bình (sinh năm 1978), Tổ trưởng chuyên môn Ngữ văn, Thư ký điểm thi, để điều tra về hành vi “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”.
Theo Đại tá Lê Văn Hóa, Phó Giám đốc Công an tỉnh Quảng Trị, kết quả điều tra bước đầu xác định có ít nhất 9 thí sinh liên quan trực tiếp đến dải điểm bất thường. Cơ quan điều tra đang phối hợp với Viện Kiểm sát và các đơn vị chuyên môn đối chiếu học bạ, phân tích phổ điểm, thu thập chứng cứ để mở rộng điều tra, làm rõ toàn bộ hành vi vi phạm và xử lý nghiêm các cá nhân liên quan theo quy định của pháp luật.
Từ Tuyên Quang đến Quảng Trị, hai vụ án liên tiếp bị khởi tố trong cùng một kỳ thi không còn là những sai phạm cá biệt, mà gióng lên hồi chuông cảnh báo về những lỗ hổng trong công tác quản trị kỳ thi và kiểm soát quyền lực ở cơ sở. Khi những người được giao trọng trách bảo vệ sự công bằng của kỳ thi lại trở thành chủ thể làm sai lệch kết quả, vấn đề đặt ra không chỉ là xử lý trách nhiệm cá nhân, mà còn là yêu cầu cấp bách phải siết chặt kỷ cương, hoàn thiện cơ chế giám sát và xây dựng văn hóa liêm chính trong toàn hệ thống giáo dục.
Khi cơ chế kiểm soát quyền lực bị buông lỏng
Nhìn từ hai vụ án xảy ra tại Tuyên Quang và Quảng Trị, có thể thấy đây không còn là những sai phạm mang tính cá biệt hay sự cố phát sinh trong quá trình tổ chức kỳ thi. Điểm chung của cả hai vụ việc là sự đổ vỡ của cơ chế kiểm soát quyền lực ngay từ cấp cơ sở, nơi những người được giao bảo đảm tính nghiêm minh của kỳ thi lại nắm giữ gần như toàn bộ quyền điều hành nhưng thiếu sự giám sát độc lập và hiệu quả.
Đáng lo ngại hơn, nhiều cá nhân bị khởi tố đều là cán bộ quản lý hoặc giáo viên có nhiều năm công tác, giữ các vị trí trọng yếu như Trưởng điểm thi, Phó Trưởng điểm thi, Thư ký hội đồng thi. Điều đó cho thấy sai phạm không chỉ xuất phát từ hành vi của một vài cá nhân, mà còn phản ánh sự xuống cấp về trách nhiệm công vụ và đạo đức nghề nghiệp ở một bộ phận cán bộ được trao quyền. Khi quyền lực không được kiểm soát bằng những cơ chế minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng, nguy cơ lạm quyền để phục vụ lợi ích cá nhân hoặc lợi ích cục bộ là điều khó tránh khỏi.
Thực tế cũng cho thấy, ở không ít nơi vẫn tồn tại tâm lý nể nang, né tránh va chạm, cùng với tư duy “đóng cửa bảo nhau” trong quản lý. Nếu thiếu các thiết chế giám sát khách quan, những quy trình vốn được xây dựng để bảo đảm an toàn cho kỳ thi rất dễ bị lợi dụng như một “lá chắn” hình thức, khiến sai phạm có điều kiện diễn ra trong thời gian dài mà không bị phát hiện.
Diễn biến điều tra của các cơ quan an ninh cũng bác bỏ nhiều lập luận từng được đưa ra nhằm giảm nhẹ tính chất vụ việc, như việc giám thị được điều động từ đơn vị khác nên khó có động cơ tiêu cực, hay kết quả cao chỉ phản ánh năng lực thực tế của thí sinh. Các chứng cứ thu thập được cho thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở năng lực của thí sinh, mà ở việc quy trình tổ chức kỳ thi đã bị can thiệp bởi chính những người có trách nhiệm bảo vệ sự công bằng.
Sâu xa hơn, đây còn là lời cảnh báo về những hệ lụy của tư duy chạy theo thành tích trong giáo dục. Khi các chỉ tiêu, tỷ lệ tốt nghiệp hay kết quả thi trở thành thước đo chủ yếu để đánh giá đơn vị, áp lực thành tích có thể vô hình trung tạo ra động cơ làm sai lệch quy chế. Nếu không đồng thời xây dựng cơ chế giám sát độc lập, tăng cường trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực trong từng khâu tổ chức kỳ thi, nguy cơ tái diễn những vụ việc tương tự sẽ vẫn hiện hữu, bất chấp các quy định ngày càng được hoàn thiện.
Giải quyết khủng hoảng bằng nguyên tắc thượng tôn pháp luật
Trước đề nghị tổ chức thi lại môn Toán của toàn bộ phụ huynh và thí sinh tại điểm thi ở Tuyên Quang, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa ra quan điểm nhất quán: không thể khắc phục sai phạm của những người thực thi công vụ bằng cách buộc tất cả học sinh phải gánh chịu hậu quả. Thông điệp này không chỉ thể hiện sự thận trọng trong xử lý tình huống chưa từng có tiền lệ, mà còn khẳng định nguyên tắc cốt lõi của Nhà nước pháp quyền: mọi quyết định phải dựa trên chứng cứ, đúng đối tượng và đúng bản chất của hành vi vi phạm.
Theo đó, việc chỉ xem xét hủy kết quả đối với những thí sinh có đủ căn cứ xác định được hưởng lợi từ hành vi gian lận là giải pháp phù hợp cả về pháp lý lẫn thực tiễn. Cách xử lý này vừa bảo đảm quyền lợi của những học sinh làm bài bằng năng lực thực chất, vừa cá thể hóa trách nhiệm, tránh tình trạng “đánh đồng” giữa người vi phạm và người không có lỗi. Quan trọng hơn, thông điệp răn đe cần được đặt đúng vào những cá nhân đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để làm sai lệch kết quả kỳ thi. Chỉ khi trách nhiệm được xác định rõ ràng và xử lý nghiêm minh, pháp luật mới thực sự phát huy vai trò bảo vệ công bằng và củng cố niềm tin của xã hội đối với các kỳ thi quốc gia.
Khát vọng công lý từ tiếng nói của thế hệ trẻ
Giữa những vụ việc làm tổn hại nghiêm trọng đến uy tín của ngành giáo dục, điều đáng trân trọng là chính nhiều học sinh đã lựa chọn lên tiếng thay vì im lặng. Những tin nhắn tố giác, các thông tin và chứng cứ được phản ánh từ thí sinh tại điểm thi THPT Lê Trực (Quảng Trị) đã góp phần quan trọng giúp cơ quan chức năng kịp thời phát hiện, điều tra và xử lý sai phạm. Hành động đó không chỉ thể hiện tinh thần trách nhiệm đối với bản thân và bạn bè, mà còn cho thấy ý thức tôn trọng sự thật và khát vọng bảo vệ sự công bằng của thế hệ trẻ.
Đó cũng là minh chứng rằng những giá trị về trung thực, liêm chính và trách nhiệm công dân mà nhà trường hướng tới vẫn đang được nhiều học sinh gìn giữ và thực hành. Khi những người trẻ dám phản ánh cái sai để bảo vệ sự công bằng, họ không chỉ bảo vệ quyền lợi của chính mình mà còn góp phần gìn giữ sự trong sạch của môi trường giáo dục.
Đáp lại niềm tin ấy, trách nhiệm của các cơ quan quản lý không dừng lại ở việc xử lý từng vụ án cụ thể, mà còn phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế giám sát, tăng cường kiểm soát quyền lực trong tổ chức thi và bảo đảm mọi sai phạm đều được phát hiện, xử lý công khai, minh bạch, không có ngoại lệ và không có vùng cấm. Chỉ khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, trách nhiệm được xác lập rõ ràng và sự công bằng được bảo vệ đến cùng, niềm tin của xã hội đối với giáo dục mới có thể được khôi phục một cách bền vững.
Trả kỳ thi về đúng bản chất
Những vụ án xảy ra tại Tuyên Quang và Quảng Trị cho thấy xử lý nghiêm các hành vi vi phạm là yêu cầu cấp thiết, nhưng đó chỉ là giải pháp đối với phần ngọn. Về lâu dài, cuộc chiến chống tiêu cực trong thi cử không thể chỉ trông chờ vào sự vào cuộc của các cơ quan điều tra sau khi sai phạm đã xảy ra. Điều quan trọng hơn là xây dựng một cơ chế quản trị đủ minh bạch, đủ chặt chẽ để ngăn ngừa tiêu cực ngay từ đầu.
Trước hết, cần từng bước loại bỏ tư duy chạy theo thành tích trong đánh giá chất lượng giáo dục. Tỷ lệ tốt nghiệp hay số lượng điểm cao không thể tiếp tục là thước đo chủ yếu để xếp hạng địa phương hoặc đánh giá năng lực quản lý. Kỳ thi tốt nghiệp THPT cần được trả về đúng bản chất là một kỳ đánh giá chuẩn đầu ra quốc gia, bảo đảm khách quan, trung thực và phản ánh đúng năng lực của người học.
Cùng với đó, công tác tổ chức kỳ thi cần được đổi mới theo hướng tăng cường kiểm soát quyền lực và giảm thiểu tối đa các yếu tố chủ quan. Việc điều động cán bộ coi thi theo cơ chế liên tỉnh cần được thực hiện thực chất hơn, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong giám sát, từ hệ thống camera, phân tích dữ liệu đến các công cụ cảnh báo bất thường về phổ điểm và quá trình tổ chức thi. Khi cơ chế giám sát được vận hành độc lập, minh bạch và có khả năng phát hiện sớm rủi ro, cơ hội để xảy ra tiêu cực sẽ bị thu hẹp đáng kể.
Suy cho cùng, giữ nghiêm kỷ cương trường thi không chỉ nhằm bảo vệ tính công bằng của một kỳ thi, mà còn là bảo vệ niềm tin của xã hội vào nền giáo dục và nguyên tắc thượng tôn pháp luật. Mỗi bài thi được chấm đúng thực lực, mỗi kết quả được xác lập bằng sự trung thực không chỉ quyết định tương lai của một học sinh, mà còn góp phần hình thành nguồn nhân lực chất lượng cho đất nước.
Một nền giáo dục muốn phát triển bền vững không thể được xây dựng trên những “thành tích đẹp” được tạo ra bằng gian lận. Chỉ khi sự liêm chính trở thành nền tảng trong quản trị giáo dục, trách nhiệm được kiểm soát bằng pháp luật và mọi hành vi vi phạm đều bị xử lý nghiêm minh, kỳ thi tốt nghiệp THPT mới thực sự trở về đúng giá trị vốn có: đánh giá đúng năng lực người học, bảo đảm công bằng xã hội và bồi đắp niềm tin vào công lý, vào giáo dục và vào tương lai của quốc gia.
Tăng Anh Thành