Theo Penn State News, các nhà nghiên cứu tại Đại học Bang Pennsylvania (Mỹ) vừa ra mắt Grid Editor, công cụ giúp lập trình viên khiếm thị và suy giảm thị lực đọc, điều hướng và trực tiếp chỉnh sửa mã nguồn thuận tiện hơn, qua đó gỡ bỏ một trong những rào cản lớn trong quá trình viết và phát triển phần mềm.
Hầu hết công cụ trợ năng dành cho người khiếm thị hiện chỉ hỗ trợ đọc hoặc duyệt mã nguồn. Grid Editor khác biệt khi tập trung vào khâu chỉnh sửa – công đoạn quan trọng và tốn nhiều thời gian trong quá trình phát triển tính năng mới dựa trên mã nguồn có sẵn.
Các trình soạn thảo mã nguồn thông thường sử dụng màu sắc cú pháp và thụt lề để giúp lập trình viên nhận biết, định vị các khối lệnh. Trong khi đó, lập trình viên khiếm thị chủ yếu dựa vào phần mềm đọc màn hình bằng âm thanh. Những công cụ này lại không được thiết kế để xử lý các tệp mã nguồn dài và phức tạp, có thể bỏ sót ký tự đặc biệt hoặc khoảng trắng thụt lề. Điều này khiến việc xác định cấu trúc mã trở nên khó khăn, làm chậm thao tác và tăng nguy cơ phát sinh lỗi.
Nghiên cứu sinh Md Ehtesham-Ul-Haque, tác giả chính của đề tài, cho biết để phát triển một tính năng mới, lập trình viên trước tiên phải đọc hiểu và chỉnh sửa mã nguồn có sẵn. Tuy nhiên, trước Grid Editor, chưa có trình soạn thảo văn bản nào hỗ trợ người khiếm thị chỉnh sửa mã theo cấu trúc như vậy.
Phó Giáo sư Syed Billah, trưởng nhóm nghiên cứu, cho rằng những hạn chế trong thao tác khiến lập trình viên khiếm thị khó theo kịp tốc độ làm việc của đồng nghiệp sáng mắt. Theo nhóm nghiên cứu, chưa đến 1% người khiếm thị hoặc học sinh khiếm thị theo học lập trình. Grid Editor được phát triển nhằm góp phần thu hẹp khoảng cách này.
Giao diện hai chiều giúp định vị cấu trúc mã
Grid Editor tổ chức mã nguồn dưới dạng lưới hai chiều tương tự bảng tính. Mỗi hàng tương ứng một dòng mã, trong khi các cột thể hiện cấp độ phân nhánh hoặc thụt lề trong cú pháp lập trình.
Sau khi nhập mã nguồn vào Grid Editor, lập trình viên có thể sử dụng tổ hợp phím tắt kết hợp phản hồi âm thanh để xác định vị trí và di chuyển giữa các khối lệnh. Cách tổ chức hai chiều giúp người dùng hình dung cấu trúc tổng thể của mã thay vì phải lần lượt dò từng dòng bằng trình đọc màn hình.
Khi con trỏ đi qua khoảng trắng thụt lề, trình đọc màn hình sẽ thông báo để người dùng nhận biết cấu trúc của khối lệnh. Hệ thống cũng tự động đọc tọa độ của ô hiện tại và phát tín hiệu âm thanh hoặc phản hồi rung khi con trỏ chạm mép bảng.
Với người suy giảm thị lực vẫn còn khả năng quan sát, Grid Editor sử dụng các ô có màu tương phản cao, giúp phân biệt và định vị nội dung dễ dàng hơn.
Một tình nguyện viên tham gia thử nghiệm ví trải nghiệm viết mã của người khiếm thị như đi trên một con đường trong bóng tối, nơi họ dễ vấp ngã vì không thể nhìn thấy phía trước. Với Grid Editor, người dùng có thêm một “tay vịn” để định hướng, từ đó thao tác dễ dàng và tự tin hơn.
Mở rộng cơ hội nghề nghiệp cho người khiếm thị
Grid Editor được thử nghiệm trong phòng thí nghiệm với 12 lập trình viên khiếm thị. Kết quả cho thấy công cụ giúp người tham gia định vị mã chính xác hơn, hoàn thành thao tác nhanh hơn và giảm lỗi so với các trình soạn thảo văn bản thông thường.
Theo PGS. Syed Billah, lập trình máy tính là lĩnh vực có mức thu nhập cao, trong khi phần lớn công việc được thực hiện trên văn bản nên phù hợp với các công nghệ trợ năng như phần mềm đọc màn hình và màn hình chữ nổi Braille. Việc cải thiện khả năng tiếp cận các công cụ lập trình vì thế có thể giúp người khiếm thị mở rộng cơ hội việc làm trong ngành phần mềm, thay vì tập trung ở một số công việc truyền thống như âm nhạc hoặc gán nhãn dữ liệu âm thanh.
Nghiên cứu được thực hiện với sự tham gia của Syed Mostofa Monsur, nhà nghiên cứu tại Đại học Kỹ thuật và Công nghệ Bangladesh (BUET), và giành giải Best Paper Award tại Hội nghị chuyên đề ACM về Phần mềm và Công nghệ Giao diện Người dùng (UIST).
Grid Editor hiện được cung cấp miễn phí trực tuyến, hoạt động trên trình duyệt Google Chrome kết hợp với phần mềm đọc màn hình NVDA. Công cụ hiện hỗ trợ Python và đang được phát triển để tương thích với nhiều ngôn ngữ lập trình khác.
Việc tiếp tục mở rộng Grid Editor được kỳ vọng góp phần tháo gỡ rào cản công nghệ đối với lập trình viên khiếm thị, không chỉ trong tiếp cận thông tin mà cả quá trình trực tiếp viết và chỉnh sửa mã nguồn. Qua đó, người khiếm thị có thêm điều kiện học tập, làm việc và theo đuổi nghề nghiệp trong lĩnh vực công nghệ.
Dự án nhận tài trợ từ Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) và Trường Khoa học và Công nghệ Thông tin thuộc Đại học Bang Pennsylvania.
Cường Nguyễn