Giáo dục được Đảng và Nhà nước xác định là quốc sách hàng đầu, giữ vai trò quyết định trong phát triển nguồn nhân lực và bồi dưỡng nhân tài. Nghị quyết 29-NQ/TW và Văn kiện Đại hội XIV đều nhấn mạnh yêu cầu đổi mới giáo dục, phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực người học và xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong bối cảnh đó, “học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật” là sự cụ thể hóa những định hướng lớn đối với sự nghiệp giáo dục.
Nhìn một cách khách quan, những năm gần đây, giáo dục Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Chương trình giáo dục phổ thông mới từng bước đi vào cuộc sống; phương pháp dạy học được đổi mới theo hướng phát huy năng lực người học; chuyển đổi số được đẩy mạnh; công tác tổ chức các kỳ thi ngày càng chặt chẽ; học sinh Việt Nam tiếp tục đạt thành tích cao tại nhiều kỳ thi Olympic khu vực và quốc tế. Những kết quả đó khẳng định sự nỗ lực của toàn ngành, của đội ngũ nhà giáo và sự đồng hành của toàn xã hội trong việc thực hiện chủ trương đổi mới giáo dục.
Tuy nhiên, nếu các mục tiêu về học thật, thi thật và đánh giá thật đã được thực hiện đầy đủ, thì vì sao Bộ Giáo dục và Đào tạo vẫn phải liên tục hoàn thiện quy chế thi, tăng cường thanh tra, kiểm tra, siết chặt quản lý hoạt động dạy thêm, học thêm và xử lý nghiêm các hành vi tiêu cực? Vì sao người đứng đầu ngành giáo dục lại nhấn mạnh yêu cầu “trả lại chất lượng giáo dục thực chất”? Chính những câu hỏi ấy cho thấy, bên cạnh những thành tựu rất đáng trân trọng, thực tiễn giáo dục vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục được nhìn nhận thẳng thắn và xử lý bằng những giải pháp đồng bộ, lâu dài, hướng tới xây dựng một nền giáo dục trong đó mọi kết quả học tập đều phản ánh đúng năng lực của người học, mọi kỳ thi đều bảo đảm công bằng, khách quan và mọi tấm bằng đều có giá trị thực. Muốn đạt được mục tiêu đó, trước hết cần trả lời một câu hỏi mà xã hội đang rất quan tâm: chúng ta đã thực sự học thật, thi thật và đánh giá thật hay chưa?
Chúng ta đã thực sự học thật, thi thật và đánh giá thật chưa?
Đây là câu hỏi không chỉ dành cho ngành giáo dục mà còn dành cho toàn xã hội. Nếu nhìn vào những kết quả đạt được trong nhiều năm qua, có thể khẳng định giáo dục Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng cả về quy mô, chất lượng và phương thức quản lý. Tuy nhiên, nếu nhìn từ yêu cầu xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, câu trả lời cần khách quan hơn: đã có nhiều chuyển biến tích cực, nhưng chưa thể khẳng định mục tiêu học thật, thi thật và đánh giá thật đã được thực hiện đầy đủ ở mọi nơi, mọi cấp học. Chính vì vậy, việc nhìn thẳng vào những vấn đề còn tồn tại không phải để phủ nhận thành quả, mà để tiếp tục hoàn thiện nền giáo dục.
Trước hết, yêu cầu “học thật” vẫn đang đứng trước nhiều thách thức. Thực tế cho thấy, áp lực điểm số, áp lực thi cử và tâm lý chạy theo thành tích vẫn còn ảnh hưởng đến một bộ phận học sinh, phụ huynh và cả nhà trường. Hoạt động dạy thêm, học thêm xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có nhu cầu chính đáng của người học, nhưng cũng có nơi phát sinh những biểu hiện chưa phù hợp với mục tiêu giáo dục, gây băn khoăn trong xã hội. Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo tiếp tục hoàn thiện các quy định về dạy thêm, học thêm cho thấy vấn đề này vẫn cần được quản lý chặt chẽ, nhằm bảo đảm việc học hướng tới phát triển năng lực thực chất, chứ không chỉ nhằm nâng cao điểm số hoặc phục vụ các kỳ thi.
Bên cạnh đó, yêu cầu “thi thật” vẫn luôn mang tính thời sự. Dư luận chưa quên vụ gian lận điểm thi trung học phổ thông quốc gia năm 2018 tại một số địa phương, khi nhiều cán bộ đã bị xử lý kỷ luật, truy cứu trách nhiệm hình sự vì can thiệp vào kết quả thi. Gần đây hơn, sau kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, cơ quan chức năng tiếp tục phát hiện và xử lý một số vụ việc có dấu hiệu tiêu cực tại một số địa phương; có vụ đã khởi tố, có vụ vẫn đang được điều tra, xác minh theo quy định của pháp luật. Dù đây không phải là hiện tượng phổ biến và không phản ánh bản chất của toàn ngành giáo dục, những vụ việc ấy cho thấy chỉ một số hành vi thiếu trung thực cũng có thể ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội, đồng thời khẳng định yêu cầu giữ gìn sự nghiêm minh của các kỳ thi chưa bao giờ là nhiệm vụ có thể xem nhẹ.
Cuối cùng, “đánh giá thật” vẫn là khâu cần tiếp tục hoàn thiện. Những năm gần đây, ngành giáo dục đã đổi mới mạnh mẽ phương pháp kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực người học. Tuy nhiên, thực tiễn vẫn xuất hiện những băn khoăn về sự chênh lệch giữa kết quả học bạ và kết quả ở các phương thức đánh giá khác trong một số trường hợp; nhiều cơ sở giáo dục đại học cũng phải kết hợp nhiều hình thức tuyển sinh để có thêm căn cứ đánh giá năng lực thí sinh. Những thực tế đó cho thấy việc đánh giá kết quả học tập cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng khách quan, thống nhất và phản ánh đúng năng lực thực. Chỉ khi học thật, thi thật và đánh giá thật trở thành chuẩn mực trong toàn hệ thống, mục tiêu “nhân tài thật và giá trị thật” mới có thể trở thành hiện thực.
Điều gì đang cản trở mục tiêu học thật, thi thật và đánh giá thật?
Nếu những hạn chế trong giáo dục chỉ xuất phát từ một vài cá nhân hay một vài vụ việc đơn lẻ thì việc khắc phục sẽ không quá khó khăn. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy những vấn đề liên quan đến học thật, thi thật và đánh giá thật chịu tác động của nhiều yếu tố khác nhau, từ cơ chế quản lý, phương thức kiểm tra, đánh giá đến nhận thức của gia đình và xã hội. Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý các hiện tượng tiêu cực mà còn phải tiếp tục đổi mới tư duy quản lý giáo dục. Muốn xây dựng một nền giáo dục thực chất, trước hết phải nhận diện đúng những lực cản đang tồn tại, từ đó có giải pháp phù hợp, khả thi và lâu dài.
Một trong những lực cản lớn nhất là áp lực thành tích vẫn chưa được khắc phục triệt để ở một số nơi. Khi điểm số, tỷ lệ tốt nghiệp, tỷ lệ học sinh khá, giỏi hay kết quả tuyển sinh được xem là những tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng nhà trường hoặc hiệu quả quản lý, thì không tránh khỏi việc nảy sinh tâm lý chạy theo thành tích. Áp lực ấy có thể khiến việc dạy học, kiểm tra và đánh giá trong một số trường hợp chưa phản ánh đầy đủ năng lực thực của người học. Mặc dù ngành giáo dục đã có nhiều giải pháp chấn chỉnh, song chỉ khi chất lượng thực trở thành thước đo cao nhất, bệnh thành tích mới thực sự được đẩy lùi và việc học mới quay trở lại đúng giá trị vốn có.
Một nguyên nhân khác đến từ sức ép của xã hội đối với thành tích học tập. Trong suy nghĩ của không ít phụ huynh, điểm số cao, học sinh giỏi hay đỗ vào những trường danh tiếng vẫn là thước đo quan trọng của thành công. Chính tâm lý đó khiến nhiều gia đình đầu tư rất lớn cho việc học thêm với mong muốn con có lợi thế trong các kỳ thi. Bên cạnh nhu cầu học thêm chính đáng để bổ sung kiến thức, thực tế cũng từng xuất hiện những biểu hiện dạy thêm chưa đúng quy định, gây áp lực đối với học sinh và tạo băn khoăn trong dư luận. Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành các quy định mới nhằm tăng cường quản lý hoạt động dạy thêm, học thêm cho thấy đây không chỉ là vấn đề quản lý giáo dục mà còn là yêu cầu xây dựng môi trường học tập lành mạnh, bảo đảm quyền lợi của người học và đưa việc học trở về đúng bản chất là phát triển năng lực, chứ không phải chạy theo điểm số.
Bên cạnh đó, quá trình đổi mới giáo dục cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện công tác kiểm tra, đánh giá. Khi mục tiêu giáo dục chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực, phương thức đánh giá cũng phải thay đổi tương ứng. Nếu vẫn nặng về ghi nhớ, thiên về điểm số hoặc chưa phản ánh đầy đủ khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, việc đổi mới phương pháp dạy học sẽ khó đạt được hiệu quả như mong muốn. Trong bối cảnh đó, “học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật” không chỉ là thông điệp đối với ngành giáo dục mà còn là yêu cầu đổi mới đối với toàn xã hội, hướng tới một nền giáo dục trong đó mọi kết quả đều được xây dựng trên nền tảng của sự trung thực và chất lượng thực.
Đánh giá thật – mắt xích quyết định để có nhân tài thật
Trong toàn bộ quá trình giáo dục, đánh giá giữ vai trò đặc biệt quan trọng, bởi đây là khâu phản ánh kết quả học tập, đồng thời là căn cứ để phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài. Nếu việc học là quá trình hình thành tri thức, kỹ năng và phẩm chất; nếu thi cử là công cụ kiểm chứng kết quả học tập, thì đánh giá chính là cơ sở để xã hội xác định giá trị của người học. Bởi vậy, một nền giáo dục muốn phát triển bền vững không thể thiếu một hệ thống đánh giá khách quan, trung thực và khoa học. Đánh giá đúng sẽ tạo động lực để người học phấn đấu, giúp nhà trường điều chỉnh phương pháp giảng dạy và tạo niềm tin cho xã hội đối với chất lượng giáo dục.
Thực tiễn cho thấy, nếu việc đánh giá không phản ánh đúng năng lực thì hệ quả không chỉ dừng lại ở một bài kiểm tra hay một kỳ thi. Một kết quả thiếu chính xác có thể dẫn đến việc lựa chọn sai đối tượng để đào tạo, bồi dưỡng hoặc tuyển dụng; về lâu dài sẽ ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực và hiệu quả đầu tư cho giáo dục. Ngược lại, khi mọi kết quả đều được đánh giá công bằng, khách quan, những học sinh có năng lực thực sẽ có cơ hội được phát hiện, khuyến khích và phát triển. Đó cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng niềm tin xã hội vào giá trị của bằng cấp và hệ thống giáo dục quốc dân.
Đổi mới kiểm tra, đánh giá vì thế không chỉ là yêu cầu chuyên môn mà còn là yêu cầu của chiến lược phát triển đất nước. Đánh giá phải hướng tới việc đo lường năng lực tư duy, khả năng sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề và ý thức trách nhiệm của người học, thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức. Đồng thời, cần bảo đảm sự thống nhất giữa mục tiêu chương trình, nội dung giảng dạy và phương thức đánh giá, để mọi nỗ lực đổi mới đều hướng tới một mục tiêu chung là nâng cao chất lượng thực chất. Khi việc đánh giá được thực hiện đúng, người học sẽ học vì tri thức và năng lực, giáo viên sẽ dạy vì chất lượng, còn nhà trường sẽ quản lý bằng hiệu quả thực thay vì chạy theo những chỉ tiêu hình thức.
Có thể khẳng định rằng, đánh giá thật là mắt xích kết nối toàn bộ chuỗi giá trị của giáo dục. Học thật sẽ tạo nền tảng cho thi thật; thi thật sẽ tạo cơ sở cho đánh giá thật; và chỉ trên nền tảng của đánh giá thật mới có thể phát hiện nhân tài thật và tạo ra giá trị thật cho xã hội. Muốn xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, trước hết phải xây dựng một nền giáo dục mà ở đó mọi kết quả đều phản ánh đúng năng lực thực, mọi cơ hội đều được tạo dựng trên sự công bằng và mọi thành quả đều được ghi nhận bằng chính giá trị chân thực của nó.
Biến thông điệp “học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật” thành hiện thực
Nhận diện đúng những bất cập mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là biến những yêu cầu được đặt ra trong các nghị quyết của Đảng, quy định của Nhà nước thành những hành động cụ thể trong từng nhà trường, từng lớp học và từng khâu của quá trình giáo dục. Xây dựng một nền giáo dục thực chất không thể hoàn thành trong một sớm một chiều, càng không thể chỉ bằng những đợt cao điểm kiểm tra hoặc xử lý vi phạm. Đó là một quá trình đổi mới đồng bộ, từ tư duy quản lý, cơ chế, chính sách đến nhận thức của toàn xã hội. Chỉ khi mọi chủ thể cùng hướng tới mục tiêu lấy chất lượng thực làm thước đo, “học thật, thi thật và đánh giá thật” mới có thể trở thành chuẩn mực bền vững của nền giáo dục Việt Nam.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, cơ chế quản lý và hệ thống kiểm tra, đánh giá theo hướng công khai, minh bạch, lấy năng lực thực của người học làm trung tâm. Việc đổi mới phương thức thi cử phải gắn chặt với đổi mới phương pháp dạy học, từng bước giảm tình trạng học thuộc lòng, tăng cường đánh giá khả năng tư duy, sáng tạo và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Đồng thời, cần phát huy hiệu quả của chuyển đổi số trong quản lý giáo dục, xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ, tăng cường giám sát, thanh tra và xử lý nghiêm các hành vi gian lận, tiêu cực, bảo đảm mọi kết quả học tập đều được ghi nhận trên cơ sở trung thực và công bằng. Chỉ khi kỷ cương được giữ vững, niềm tin của xã hội đối với giáo dục mới tiếp tục được củng cố.
Bên cạnh đó, xây dựng văn hóa trung thực trong giáo dục phải trở thành trách nhiệm của cả nhà trường, gia đình và xã hội. Người thầy không chỉ truyền đạt tri thức mà còn phải là tấm gương về đạo đức nghề nghiệp, sự công tâm và tinh thần trách nhiệm. Gia đình cần đồng hành cùng nhà trường, giảm áp lực chạy theo điểm số, tôn trọng sự khác biệt và khuyến khích con em phát triển bằng chính năng lực của mình. Xã hội cũng cần thay đổi cách nhìn về thành công, coi trọng năng lực, phẩm chất và khả năng cống hiến, thay vì chỉ đánh giá con người qua bằng cấp hay thành tích học tập. Khi những giá trị trung thực được vun đắp từ nhiều phía, giáo dục sẽ có điều kiện phát triển đúng mục tiêu, đào tạo những công dân có tri thức, bản lĩnh và trách nhiệm.
Thông điệp “học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật” không chỉ là định hướng của ngành giáo dục mà còn là lời nhắc nhở đối với toàn xã hội về trách nhiệm chung trong sự nghiệp trồng người. Một nền giáo dục mạnh không được đo bằng bao nhiêu học sinh đạt điểm tuyệt đối, bao nhiêu trường đạt thành tích cao hay bao nhiêu tấm bằng được cấp, mà được khẳng định bằng chất lượng thực của nguồn nhân lực và những đóng góp thiết thực cho sự phát triển của đất nước. Con đường phía trước chắc chắn còn nhiều khó khăn, nhưng nếu kiên trì đổi mới, dũng cảm nhìn thẳng vào những hạn chế, phát huy những thành tựu đã đạt được và thực hiện đồng bộ các giải pháp, Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để xây dựng một nền giáo dục thực chất, nơi học thật tạo nên tri thức thật, thi thật tạo nên công bằng, đánh giá thật tạo nên nhân tài thật, từ đó tạo nên những giá trị thật cho đất nước trong hiện tại và tương lai.
Thế Nguyễn – Minh Văn