Dự án máy bay chiến đấu thế hệ mới FCAS, biểu tượng tham vọng quốc phòng chung của Đức và Pháp, đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ sau nhiều năm bế tắc. Theo bài viết “Hệ thống Không quân Chiến đấu Thất bại – Dự án danh tiếng sụp đổ” của nhà báo Philip Tassev đăng trên Thế Giới Trẻ (Đức) ngày 10/6/2026 cho thấy, sự cạnh tranh quyền kiểm soát giữa Airbus và Dassault đã đẩy chương trình trị giá hàng trăm tỷ euro vào ngõ cụt, đặt dấu hỏi lớn về tương lai hợp tác quốc phòng châu Âu.
Một trong những dự án quốc phòng tham vọng nhất của Đức trong thập kỷ qua đã chính thức khép lại. Chương trình “Hệ thống Không quân Chiến đấu Tương lai” (FCAS) do Đức và Pháp phối hợp phát triển được cho là đã bị khai tử sau chín năm triển khai. Theo AFP dẫn nguồn từ giới chức Đức, Thủ tướng Friedrich Merz và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã đi đến nhận định chung rằng các doanh nghiệp tham gia không thể cùng hợp tác để chế tạo một loại máy bay chiến đấu thống nhất.
Sự đổ vỡ của FCAS là hệ quả của nhiều năm bất đồng giữa hai nhà thầu chủ lực là Airbus (Đức) và Dassault Aviation (Pháp) về phân chia công việc, trách nhiệm, quyền sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ. Những tranh cãi kéo dài này đã khiến dự án liên tục đình trệ, bất chấp sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ lãnh đạo hai nước.
Được Tổng thống Macron và Thủ tướng Đức khi đó là bà Angela Merkel khởi xướng năm 2017, FCAS chính thức ra mắt một năm sau tại Triển lãm Hàng không Vũ trụ Quốc tế (ILA) ở Berlin, khi Airbus và Dassault công bố thỏa thuận hợp tác. Tuy nhiên, các bất đồng liên quan đến những hạng mục cốt lõi của chương trình trị giá hàng tỷ euro đã không ngừng gia tăng. Hai tập đoàn thường xuyên cáo buộc đối phương tìm cách giành phần lợi ích và quyền kiểm soát lớn hơn trong dự án.
Trái với nhận định cho rằng sự cạnh tranh giữa các tập đoàn quốc phòng là nguyên nhân chính dẫn đến thất bại của FCAS, Đảng Xanh Đức quy trách nhiệm cho chính phủ liên bang vì thiếu vai trò điều phối và lãnh đạo. Trả lời Handelsblatt ngày 9/6, đồng lãnh đạo Đảng Xanh Franziska Brantner cho rằng chính phủ của Thủ tướng Friedrich Merz không thể chỉ đổ lỗi cho sự bế tắc giữa các doanh nghiệp. Theo bà, khi các tập đoàn rơi vào thế đối đầu, nhiệm vụ của giới chính trị là can thiệp, dẫn dắt và đưa dự án tiến về phía trước.
Điều khiến bà Brantner đặc biệt lo ngại là nguy cơ châu Âu sẽ không thể sở hữu một máy bay chiến đấu thế hệ mới do chính mình phát triển, hoặc trong kịch bản xấu nhất chỉ có thể tạo ra một sản phẩm phụ thuộc vào động cơ của Mỹ. Bà gọi đây là một sự “sơ suất” nghiêm trọng đối với tham vọng tự chủ quốc phòng của châu Âu.
Trong khi đó, các chính trị gia thuộc liên minh cầm quyền CDU/CSU và SPD lại nhìn nhận việc chấm dứt FCAS như cơ hội để tái cấu trúc hợp tác quốc phòng. Nghị sĩ SPD Christoph Schmid, thành viên Ủy ban Quốc phòng Quốc hội Đức, cho rằng quyết định dừng dự án mang lại lợi thế ở chỗ nó chấm dứt tình trạng mập mờ kéo dài nhiều năm. Theo ông, Berlin giờ đây có thể tìm kiếm các đối tác mới và mở rộng hợp tác với Anh, Ý, Nhật Bản và Thụy Điển.
Hiện Anh, Ý và Nhật Bản đang cùng phát triển máy bay chiến đấu thế hệ mới trong khuôn khổ Chương trình Không quân Chiến đấu Toàn cầu (GCAP), trong khi Thụy Điển sở hữu nền công nghiệp quốc phòng phát triển với Tập đoàn Saab. Schmid cũng nhấn mạnh rằng Tây Ban Nha, quốc gia từng tham gia FCAS vẫn có thể đóng vai trò quan trọng trong bất kỳ cấu trúc hợp tác mới nào trong tương lai.
Chủ tịch Ủy ban Quốc phòng Quốc hội Đức, nghị sĩ CDU Thomas Röwekamp, cũng kêu gọi mở rộng hợp tác với các đối tác châu Âu trong lĩnh vực phát triển thế hệ hệ thống tác chiến trên không tiếp theo. Trả lời Rheinische Post, ông cho rằng nhiều quốc gia châu Âu đang quan tâm đến các chương trình máy bay chiến đấu tương lai và Đức cần tận dụng cơ hội hiện nay để xây dựng những khuôn khổ hợp tác mới, qua đó thúc đẩy đổi mới công nghệ và tăng cường chủ quyền công nghiệp quốc phòng của châu Âu.
Tuy nhiên, triển vọng này vẫn còn nhiều dấu hỏi. Một trong những vấn đề được giới quan sát đặt ra là liệu các đối tác trong Chương trình Không quân Chiến đấu Toàn cầu (GCAP) gồm Anh, Ý và Nhật Bản – vốn đã thống nhất cơ cấu phân công công việc – có sẵn sàng mở cửa cho Airbus tham gia hay không.
Trong khi đó, phe đối lập cánh tả yêu cầu phải làm rõ nguyên nhân thất bại của FCAS trước khi Đức tiếp tục theo đuổi một dự án quốc phòng quy mô lớn khác. Ngày 10/6, Chủ tịch Nhóm nghị sĩ Cánh tả tại Quốc hội Đức, Sören Pellmann, kêu gọi tiến hành đánh giá toàn diện về chương trình đã bị hủy bỏ này, đặc biệt là hiệu quả sử dụng ngân sách.
Theo ông Pellmann, cần làm rõ trong số khoảng 4,5 tỷ euro mà chính phủ Đức đã phân bổ cho FCAS trong những năm gần đây, bao nhiêu khoản chi thực sự mang lại giá trị và bao nhiêu đã trở thành nguồn lực bị lãng phí sau khi dự án đổ vỡ.
Đối với Hiệp hội Hòa bình Đức – Những người phản đối chiến tranh thống nhất (DFG-VK), sự sụp đổ của FCAS không phải là một thất bại đáng tiếc mà là hệ quả tất yếu của một dự án được xây dựng trên nền tảng cạnh tranh lợi ích giữa các tập đoàn quốc phòng. Theo tổ chức này, việc chương trình trị giá hàng tỷ euro bị hủy bỏ cho thấy những giới hạn của mô hình hợp tác quân sự đặt nặng lợi nhuận và ảnh hưởng công nghiệp. FCAS thất bại không phải vì thiếu nguồn lực tài chính, mà vì những mâu thuẫn không thể dung hòa giữa các doanh nghiệp và các lợi ích chính trị liên quan. Sau chín năm triển khai, dự án từng được kỳ vọng trở thành biểu tượng cho năng lực quốc phòng chung của châu Âu cuối cùng lại trở thành minh chứng cho những bất đồng sâu sắc phía sau các chương trình vũ khí đa quốc gia.
Hồ Ngọc Thắng/Nguồn: https://www.jungewelt.de/artikel/523980.failed-combat-air-system-prestigeprojekt-st%C3%BCrzt-ab.html