Việc Mỹ và Israel tấn công Iran đã kéo theo sự tham chiến của một số đồng minh Shiite của Tehran ở Lebanon và Iraq. Tuy nhiên, lực lượng Houthi tại Yemen, nhóm vũ trang được trang bị vũ khí hạng nặng và có khả năng đe dọa các nước vùng Vịnh cũng như gây gián đoạn nghiêm trọng tuyến hàng hải quanh bán đảo Ả Rập đến nay vẫn chưa tham gia cuộc xung đột. Theo Reuters ngày 13/3 đưa ra một số lý do giải thích cho sự thận trọng này.
Houthi là ai?
Houthi, còn được gọi là phong trào Ansar Allah, là một tổ chức chính trị, quân sự kiêm tôn giáo có nguồn gốc từ miền bắc Yemen, do gia tộc Houthi lãnh đạo. Phong trào này xuất phát từ cộng đồng người theo nhánh Zaydi của Hồi giáo Shiite, vốn sinh sống chủ yếu tại khu vực miền núi phía bắc Yemen và từng giữ vai trò quan trọng trong lịch sử chính trị của đất nước này.
Ban đầu, Houthi nổi lên vào đầu những năm 2000 như một phong trào nổi dậy chống lại chính phủ Yemen, cáo buộc chính quyền khi đó tham nhũng và làm suy yếu vị thế của cộng đồng Zaydi. Nhóm này đã tham gia nhiều cuộc chiến du kích với quân đội Yemen trong giai đoạn 2004–2010.
Bước ngoặt lớn xảy ra sau làn sóng “Mùa xuân Ả Rập” năm 2011, khi các cuộc biểu tình chống chính phủ khiến Yemen rơi vào bất ổn chính trị sâu sắc. Lợi dụng khoảng trống quyền lực và sự chia rẽ trong giới lãnh đạo, Houthi mở rộng ảnh hưởng quân sự và chính trị, đồng thời củng cố quan hệ với Iran, quốc gia được phương Tây và các nước vùng Vịnh cáo buộc đã cung cấp hỗ trợ về vũ khí, huấn luyện và tài chính cho lực lượng này.
Đến năm 2014, Houthi tiến quân vào thủ đô Sanaa, buộc chính phủ Yemen phải rút lui và đặt nền móng cho việc kiểm soát phần lớn khu vực tây bắc đất nước. Sự kiện này làm thay đổi hoàn toàn cục diện chính trị Yemen và khiến xung đột nhanh chóng leo thang thành cuộc chiến khu vực.
Năm 2015, Ả Rập Xê Út dẫn đầu một liên minh quân sự gồm nhiều quốc gia Ả Rập tiến hành chiến dịch can thiệp nhằm khôi phục chính phủ Yemen được quốc tế công nhận và đẩy lùi lực lượng Houthi. Cuộc chiến kéo dài nhiều năm sau đó đã khiến Yemen rơi vào một trong những khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng nhất thế giới, với hàng triệu người rơi vào cảnh thiếu lương thực và phải di dời.
Trong quá trình xung đột, Houthi cũng chứng tỏ năng lực quân sự ngày càng đáng kể. Nhóm này đã phát triển và sử dụng tên lửa đạn đạo, máy bay không người lái và vũ khí tầm xa, thực hiện nhiều cuộc tấn công vào các cơ sở dầu mỏ, sân bay và hạ tầng chiến lược tại Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE). Những đòn tấn công này cho thấy khả năng gây ảnh hưởng vượt ra ngoài lãnh thổ Yemen và làm gia tăng lo ngại về an ninh khu vực cũng như các tuyến vận tải năng lượng toàn cầu.
Sau nhiều năm giao tranh khốc liệt, Liên Hợp Quốc đã làm trung gian cho một thỏa thuận ngừng bắn vào năm 2022 giữa các bên tham chiến ở Yemen. Mặc dù thỏa thuận này giúp giảm đáng kể mức độ bạo lực, tình hình tại Yemen vẫn mong manh, và lực lượng Houthi vẫn kiểm soát những khu vực đông dân cư nhất của đất nước.
Các cuộc tấn công ở Biển Đỏ
Sau cuộc tấn công ngày 7/10/2023 của phong trào vũ trang Palestine Hamas vào Israel ,sự kiện đã châm ngòi cho chiến dịch quân sự quy mô lớn của Israel tại Dải Gaza, lực lượng Houthi ở Yemen tuyên bố tham gia “mặt trận hỗ trợ người Palestine”.
Từ cuối năm 2023, nhóm này bắt đầu tiến hành hàng loạt cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại và tàu hàng quốc tế đi qua Biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandeb, một trong những tuyến vận tải hàng hải quan trọng nhất thế giới nối châu Á với châu Âu qua kênh đào Suez. Houthi cho rằng các tàu có liên hệ với Israel hoặc các nước ủng hộ Israel là mục tiêu hợp pháp, song trên thực tế nhiều tàu thương mại quốc tế cũng bị đe dọa hoặc tấn công.
Các cuộc tấn công thường được thực hiện bằng tên lửa chống hạm, máy bay không người lái và xuồng không người lái, khiến nhiều hãng vận tải biển lớn phải chuyển hướng tàu vòng qua mũi Hảo Vọng ở châu Phi. Điều này làm gia tăng chi phí vận chuyển và gây gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời làm dấy lên lo ngại về an ninh hàng hải tại khu vực.
Bên cạnh đó, Houthi cũng phóng tên lửa và UAV tầm xa về phía lãnh thổ Israel. Israel đã đáp trả bằng các cuộc không kích vào các mục tiêu của Houthi tại Yemen, trong khi Mỹ và một số đồng minh phương Tây triển khai các chiến dịch quân sự nhằm bảo vệ tuyến hàng hải và tấn công vào các bệ phóng tên lửa, kho vũ khí của lực lượng này.
Chuỗi leo thang quân sự kéo dài nhiều tháng đã biến Biển Đỏ thành một trong những điểm nóng an ninh mới của Trung Đông. Tuy nhiên, các cuộc tấn công của Houthi đã tạm dừng sau khi Mỹ làm trung gian cho một lệnh ngừng bắn giữa Israel và Hamas vào tháng 10/2025, góp phần hạ nhiệt căng thẳng trên tuyến hàng hải chiến lược này.
Vì sao Houthi chưa trực tiếp tham chiến?
Ngày 5/3, thủ lĩnh Houthi Abdul Malik al-Houthi tuyên bố lực lượng của ông sẵn sàng leo thang quân sự nếu cần thiết. Trong bài phát biểu trên truyền hình, ông nói rằng “ngón tay của chúng tôi luôn đặt trên cò súng” và Houthi có thể hành động bất cứ lúc nào nếu tình hình khu vực diễn biến xấu đi.
Tuy nhiên, khác với Hezbollah ở Lebanon hay các nhóm vũ trang Shiite tại Iraq, Houthi cho đến nay vẫn chưa đưa ra tuyên bố chính thức về việc tham gia trực tiếp vào cuộc xung đột khu vực. Sự thận trọng này phản ánh những khác biệt quan trọng về cấu trúc tổ chức, hệ tư tưởng và lợi ích chiến lược của phong trào.
Trước hết, về mặt tôn giáo, chính trị, Houthi không hoàn toàn tuân theo học thuyết “Velayat-e Faqih” (sự lãnh đạo tối cao của giáo sĩ) của Iran như Hezbollah và nhiều nhóm vũ trang Shiite khác. Điều đó có nghĩa là họ không chịu sự chỉ đạo trực tiếp của lãnh tụ tối cao Iran, dù vẫn duy trì quan hệ chính trị và quân sự chặt chẽ với Tehran.
Iran từ lâu coi Houthi là một phần của cái gọi là “Trục kháng chiến”, mạng lưới các lực lượng vũ trang và chính trị chống lại Israel và ảnh hưởng của Mỹ tại Trung Đông. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia về Yemen cho rằng phong trào Houthi vẫn chủ yếu được thúc đẩy bởi mục tiêu quyền lực trong nước, bao gồm việc củng cố quyền kiểm soát lãnh thổ và vị thế chính trị tại Yemen sau nhiều năm nội chiến.
Một yếu tố khác là tính toán chiến lược. Việc trực tiếp tham chiến có thể khiến Houthi đối mặt với các cuộc tấn công quân sự mạnh hơn từ Mỹ, Israel hoặc các nước vùng Vịnh, trong khi lực lượng này vẫn đang tập trung củng cố quyền lực và quản lý các khu vực họ kiểm soát trong nước.
Washington nhiều lần cáo buộc Iran cung cấp vũ khí, tài chính và huấn luyện cho Houthi, với sự hỗ trợ của Hezbollah, giúp lực lượng này phát triển năng lực tên lửa và máy bay không người lái ngày càng tinh vi. Tuy nhiên, Houthi luôn bác bỏ cáo buộc rằng họ là “lực lượng ủy nhiệm” của Iran, khẳng định rằng phần lớn năng lực quân sự của họ được phát triển trong nước.
Sự kết hợp giữa tính toán chiến lược, ưu tiên nội bộ và mức độ độc lập tương đối với Tehran được cho là những yếu tố khiến Houthi, dù có khả năng quân sự đáng kể vẫn chưa chính thức bước vào cuộc chiến khu vực.
Houthi có thể làm gì tiếp theo?
Giới quan sát vẫn chia rẽ về bước đi tiếp theo của Houthi, lực lượng nhiều lần cho thấy khả năng điều chỉnh chiến lược linh hoạt trong các cuộc xung đột khu vực. Một số nhà ngoại giao và nhà phân tích cho rằng nhóm này có thể đã tiến hành hoặc cân nhắc các cuộc tấn công riêng lẻ nhằm vào mục tiêu tại các quốc gia láng giềng, như cơ sở hạ tầng năng lượng hoặc mục tiêu quân sự. Tuy nhiên, những nhận định này hiện chưa thể được xác minh độc lập, và bản thân Houthi cũng chưa công bố bất kỳ chiến dịch cụ thể nào theo hướng đó.
Một kịch bản khác được nhiều chuyên gia đề cập là Houthi đang “giữ lực lượng dự bị” để chờ thời điểm thuận lợi hơn. Theo cách nhìn này, phong trào có thể phối hợp với Iran và các lực lượng trong “Trục kháng chiến” để mở rộng áp lực quân sự vào thời điểm mang lại hiệu quả chiến lược lớn nhất.
Một yếu tố có thể làm thay đổi tính toán là tình hình vận tải năng lượng ở Vùng Vịnh. Nếu eo biển Hormuz, tuyến đường huyết mạch đối với xuất khẩu dầu và khí đốt của các nước vùng Vịnh bị gián đoạn, các tuyến hàng hải qua Biển Đỏ có thể trở nên quan trọng hơn. Trong bối cảnh đó, khả năng Houthi gây sức ép tại Biển Đỏ hoặc khu vực lân cận có thể trở thành đòn bẩy chiến lược trong cuộc đối đầu rộng hơn tại Trung Đông.
Tuy nhiên, không phải tất cả các kịch bản đều dẫn tới leo thang. Một số nhà phân tích cho rằng Houthi cũng phải cân nhắc áp lực kinh tế và chính trị trong nước, cũng như nguy cơ phải đối mặt với các cuộc tấn công quân sự quy mô lớn từ Mỹ, Israel hoặc thậm chí Ả Rập Xê Út nếu họ tham chiến trực tiếp. Trong trường hợp đó, phong trào này có thể lựa chọn duy trì lập trường thận trọng và tránh tham gia toàn diện vào cuộc xung đột khu vực.
Nhìn tổng thể, việc Houthi chưa trực tiếp tham chiến cho thấy cuộc xung đột Trung Đông hiện nay không chỉ là đối đầu quân sự đơn thuần, mà là một cuộc chơi chiến lược phức tạp giữa các lực lượng khu vực. Các nhóm vũ trang thân Iran, từ Hezbollah ở Lebanon, các lực lượng Shiite ở Iraq cho tới Houthi tại Yemen đều cân nhắc thời điểm và mức độ tham gia nhằm tối đa hóa áp lực đối với Israel và các đồng minh, đồng thời tránh bị cuốn vào một cuộc chiến toàn diện vượt ngoài khả năng kiểm soát.
Trong bối cảnh đó, cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran được nhiều chuyên gia đánh giá là bước đi mang tính rủi ro chiến lược lớn. Thay vì làm suy yếu Tehran nhanh chóng, các đòn tấn công đã kích hoạt phản ứng dây chuyền trong toàn khu vực: Iran tiến hành các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV vào Israel cũng như nhiều mục tiêu của Mỹ và các nước vùng Vịnh, làm gia tăng nguy cơ một cuộc chiến Trung Đông mở rộng.
Không chỉ vậy, Iran còn tận dụng các đòn bẩy kinh tế và địa chiến lược, đặc biệt là việc gây gián đoạn hoạt động vận tải tại eo biển Hormuz, tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu khiến giá năng lượng tăng mạnh và làm rung chuyển thị trường quốc tế. Điều này cho thấy Tehran vẫn sở hữu nhiều công cụ gây sức ép ngoài chiến trường, và Washington có thể đã đánh giá thấp khả năng phản ứng bất đối xứng của Iran.
Trong khi đó, Israel, quốc gia được Mỹ hậu thuẫn mạnh mẽ đang phải gánh chịu áp lực an ninh trực tiếp từ các đòn tấn công trả đũa của Iran. Dù hệ thống phòng thủ tên lửa của Israel được coi là hiện đại, một số tên lửa vẫn xuyên thủng và gây thương vong, đồng thời buộc nước này phải duy trì tình trạng báo động và huy động nguồn lực quân sự lớn trong thời gian dài.
Vì vậy, thay vì nhanh chóng thay đổi cán cân quyền lực khu vực, cuộc tấn công vào Iran có nguy cơ khiến Trung Đông bước vào vòng xoáy leo thang mới: các tuyến hàng hải chiến lược bị đe dọa, thị trường năng lượng toàn cầu biến động và mạng lưới các lực lượng đồng minh của Iran ngày càng có nhiều cơ hội gây sức ép. Trong bức tranh đó, Houthi dù chưa tham chiến trực tiếp vẫn là một “quân bài chiến lược” có thể được kích hoạt bất cứ lúc nào, khiến cuộc khủng hoảng khu vực tiếp tục tiềm ẩn nhiều bất ổn khó lường.
Thế Nguyễn