Ngày 4/2/2026, Reuters đưa tin các công ty tiện ích trên khắp châu Á đang gấp rút tìm kiếm nguồn cung thay thế trước nguy cơ thiếu hụt than nghiêm trọng, sau khi các thợ mỏ tại Indonesia bất ngờ ngừng xuất khẩu than giao ngay. Động thái này nhằm phản đối đề xuất của chính phủ về việc siết hạn ngạch sản lượng, làm dấy lên lo ngại về gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng và áp lực tăng giá trên thị trường khu vực trong bối cảnh nhu cầu điện vẫn ở mức cao.
Một quan chức ngành khai thác than Indonesia cho biết các hoạt động xuất khẩu theo hợp đồng dài hạn vẫn sẽ được duy trì nhằm đảm bảo cam kết với đối tác quốc tế. Tuy nhiên, các lô hàng giao ngay sẽ “bị hạn chế cho đến khi có quyết định cuối cùng về hạn ngạch của chính phủ”. Vị này cũng cảnh báo rằng ngay cả một số hợp đồng có thời hạn cũng có thể đối mặt rủi ro nếu các thợ mỏ gặp phải những tình huống phát sinh ngoài dự kiến trong bối cảnh chính sách chưa rõ ràng.
Indonesia hiện chiếm khoảng một nửa tổng lượng than nhiệt xuất khẩu toàn cầu trong năm 2025 và là nguồn cung chủ chốt cho nhiều nền kinh tế tiêu thụ than lớn nhất thế giới như Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam và Philippines. Bất kỳ sự gián đoạn nào từ quốc gia này đều có thể nhanh chóng tác động đến giá cả và an ninh năng lượng của khu vực.
Trong bối cảnh giá than toàn cầu suy yếu kéo dài, chính phủ Indonesia đã đề xuất cắt giảm sản lượng và siết hạn ngạch nhằm hỗ trợ giá xuất khẩu và tăng nguồn thu thuế. Tuy nhiên, kế hoạch này vấp phải phản ứng mạnh mẽ từ các doanh nghiệp khai thác. Nhiều công ty cảnh báo rằng việc cắt giảm sản lượng bắt buộc có thể buộc họ phải thu hẹp hoạt động, sa thải lao động hoặc thậm chí đóng cửa mỏ. Áp lực từ cả ngành công nghiệp lẫn các đối tác thương mại quốc tế đang đặt chính phủ Indonesia trước bài toán cân bằng giữa mục tiêu ổn định thị trường, bảo vệ nguồn thu ngân sách và duy trì dòng chảy xuất khẩu không bị đình trệ.
Giới chức Indonesia trước đây từng cho thấy lập trường cứng rắn với ngành khai khoáng. Năm 2022, nước này đã tạm thời đình chỉ xuất khẩu than trong thời gian ngắn do nguồn cung cho các nhà máy điện nội địa sụt giảm, ưu tiên đảm bảo an ninh năng lượng trong nước. Quyết định khi đó lập tức gây chấn động thị trường quốc tế.
Hệ quả là giá than toàn cầu tăng vọt, với hợp đồng tương lai chuẩn của than nhiệt đường biển châu Á leo thêm 9%, lên mức cao nhất trong hơn một năm. Diễn biến mới nhất liên quan đến việc hạn chế các lô hàng giao ngay một lần nữa làm dấy lên lo ngại về kịch bản tương tự, trong bối cảnh thị trường vốn đã nhạy cảm với bất kỳ tín hiệu gián đoạn nào từ nhà cung cấp lớn nhất thế giới.
Giới phân tích nhận định giá than có thể tiếp tục chịu áp lực tăng nếu các nhà nhập khẩu chủ chốt như Trung Quốc, Ấn Độ hay các quốc gia Đông Nam Á đẩy mạnh tìm kiếm nguồn thay thế nhằm bù đắp nguy cơ sụt giảm nguồn cung từ Indonesia. Nỗ lực gom hàng từ các nhà xuất khẩu khác như Australia, Nam Phi hay Nga có thể làm gia tăng cạnh tranh trên thị trường giao ngay, qua đó khiến biến động giá trở nên mạnh hơn trong thời gian tới.
Dữ liệu từ công ty tình báo hàng hóa Kpler cho thấy trong năm 2025 có tới 16 quốc gia nhập khẩu từ 1 triệu tấn than nhiệt của Indonesia trở lên. Danh sách này trải dài từ các nước láng giềng như Brunei đến những nền kinh tế khổng lồ như Trung Quốc, bao gồm phần lớn các quốc gia tiêu thụ than hàng đầu thế giới.
Tuy nhiên, mức độ phụ thuộc không đồng đều. Những thị trường lớn như Trung Quốc và Ấn Độ dù nhập khẩu khối lượng đáng kể từ Indonesia, song vẫn dựa chủ yếu vào sản lượng khai thác trong nước để đáp ứng phần lớn nhu cầu. Ngược lại, nhiều nền kinh tế tại Đông Nam Á và Nam Á gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu cho tổng nguồn cung than, đồng thời vận hành hệ thống điện lấy than làm trụ cột chính.
Vì vậy, bất kỳ sự sụt giảm kéo dài nào trong khối lượng xuất khẩu của Indonesia đều có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa trên diện rộng. Các công ty tiện ích châu Á vốn đang chịu áp lực đáp ứng nhu cầu điện tăng cao, đặc biệt trong các giai đoạn cao điểm thời tiết, vẫn phụ thuộc vào than cho hơn một nửa sản lượng điện. Trong bối cảnh đó, rủi ro gián đoạn nguồn cung từ Indonesia không chỉ là vấn đề thương mại, mà còn là bài toán an ninh năng lượng đối với nhiều quốc gia trong khu vực.
Philippines, Bangladesh, Việt Nam và Malaysia được đánh giá là những quốc gia có thể chịu tác động mạnh nhất nếu nguồn cung than từ Indonesia bị gián đoạn.
Theo dữ liệu của Kpler, Philippines là nước phụ thuộc lớn nhất vào than Indonesia trong năm 2025, khi tới 98% tổng lượng than nhập khẩu của nước này đến từ Indonesia. Than đá hiện cũng là nguồn phát điện chủ lực tại Philippines, chiếm khoảng 57% tổng sản lượng điện tiện ích trong năm ngoái, theo tổ chức tư vấn năng lượng Ember. Điều này khiến hệ thống điện của quốc gia Đông Nam Á này đặc biệt nhạy cảm trước bất kỳ cú sốc nguồn cung nào.
Bangladesh cũng nhập hơn 90% lượng than từ Indonesia trong năm qua, đồng thời nâng tỷ trọng điện than trong cơ cấu năng lượng lên mức cao kỷ lục. Sự phụ thuộc lớn vào một nguồn cung duy nhất khiến nước này đối mặt rủi ro đáng kể nếu các lô hàng bị gián đoạn hoặc giá tăng mạnh.
Trong khi đó, Malaysia và Việt Nam lần lượt đảm bảo hơn một nửa lượng than nhập khẩu hàng năm từ Indonesia trong năm 2025. Cả hai quốc gia này đều dựa vào than để đáp ứng từ 40% trở lên sản lượng điện tiện ích. Do đó, bất kỳ sự sụt giảm kéo dài nào từ Indonesia không chỉ làm gia tăng chi phí nhập khẩu mà còn có thể gây sức ép lên giá điện và ổn định nguồn cung trong nước, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tiếp tục tăng.
Tác động từ bất kỳ quyết định ngừng xuất khẩu than giao ngay nào của Indonesia sẽ không chỉ giới hạn ở những quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu. Ngay cả các thị trường có sản lượng khai thác nội địa dồi dào như Trung Quốc và Ấn Độ cũng khó tránh khỏi ảnh hưởng, do đặc thù phân bổ của hệ thống nhà máy điện.
Tại hai quốc gia này, nhiều nhà máy nhiệt điện than quy mô lớn được đặt gần các cảng nhập khẩu hàng rời, qua đó ưu tiên sử dụng nguồn than quốc tế nhờ chi phí vận chuyển bằng đường biển cạnh tranh hơn. Trong trường hợp giá than trên thị trường toàn cầu tăng mạnh hoặc nguồn cung bị siết chặt, các nhà máy này có thể buộc phải chuyển sang sử dụng nhiều hơn nguồn than nội địa. Tuy nhiên, việc thay thế vận chuyển đường biển bằng xe tải hoặc đường sắt sẽ làm gia tăng đáng kể chi phí logistics.
Điều đó đồng nghĩa, dù Philippines hay Bangladesh có thể là những quốc gia đầu tiên chịu tác động trực tiếp khi Indonesia hạn chế xuất khẩu, hiệu ứng dây chuyền cuối cùng vẫn lan rộng khắp châu Á. Khi nguồn cung từ nhà xuất khẩu than lớn nhất thế giới bị thu hẹp, toàn bộ hệ thống các nhà máy nhiệt điện phụ thuộc vào than trong khu vực đều có nguy cơ đối mặt với áp lực chi phí tăng và biến động thị trường gia tăng.
Thanh Hoàn