Ngày 07/05/2026, nhà báo Reinhard Lauterbach đăng bài “Nga – Kẻ thù chính là châu Âu” trên báo Thế Giới Trẻ (Đức), nhận định Nga coi làn sóng tái vũ trang và gia tăng chi tiêu quốc phòng của các nước EU là mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh chiến lược của mình. Bài viết cho rằng, căng thẳng Nga – EU hiện đã vượt ra ngoài phạm vi địa chính trị, chuyển sang đối đầu về tư tưởng, bản sắc và mô hình phát triển xã hội.
Cuối tháng 4, cuộc phỏng vấn của Sergei Karaganov với kênh Rossiya 24 đã được nhiều cơ quan truyền thông Nga đồng loạt đăng tải, trong khi tạp chí Russia in Global Affairs cũng công bố đầy đủ bản ghi nội dung trao đổi. Việc các phát biểu của Karaganov được phổ biến rộng rãi cho thấy những quan điểm của nhân vật theo đường lối bảo thủ cứng rắn này không chỉ nhằm tạo ảnh hưởng trong dư luận, mà còn phản ánh một xu hướng tư duy đang được chú ý trong giới chiến lược Nga.
Theo Karaganov, Nga đã bắt đầu nhìn nhận một cách nghiêm túc quá trình tăng cường sức mạnh quân sự của Liên minh châu Âu. Ông cho rằng châu Âu vẫn là đối thủ vượt trội Nga về dân số và tiềm lực kinh tế. Dù đang suy giảm về tăng trưởng và mức sống, châu Âu theo ông vẫn đủ giàu để nhanh chóng chuyển hóa nguồn lực kinh tế thành “sức mạnh quân sự”, buộc Nga phải đối phó trước khi quá muộn.
Từ lập luận đó, Karaganov đề cập khả năng hạ thấp ngưỡng sử dụng vũ khí hạt nhân như một biện pháp răn đe chiến lược. Ông đồng thời kêu gọi bổ nhiệm một “tổng tư lệnh toàn bộ chiến trường” với quyền quyết định độc lập đối với mọi hệ thống vũ khí, bao gồm cả vũ khí hạt nhân. Theo nhiều nhà quan sát, đề xuất này hàm chứa sự phê phán nhất định đối với chính sách kiềm chế mà Vladimir Putin theo đuổi từ trước đến nay, bởi nó đồng nghĩa với việc chuyển một phần quyền quyết định liên quan đến vũ khí hạt nhân từ tổng thống sang giới chỉ huy quân sự.
Bên cạnh các vấn đề quân sự, Karaganov còn dành phần lớn cuộc phỏng vấn để đề cập đến mối quan hệ văn hóa – tư tưởng giữa Nga và châu Âu. Ông cho rằng xã hội Nga cần thay đổi cách nhìn về châu Âu như một hình mẫu văn minh. Theo Karaganov, trong suốt 500 năm qua, châu Âu là nơi khởi nguồn của chủ nghĩa thực dân, phân biệt chủng tộc, các cuộc diệt chủng và hai cuộc chiến tranh thế giới. Ông thừa nhận châu Âu vẫn là một phần trong lịch sử và văn hóa Nga, nhưng cho rằng Moskva cần thực hiện một sự đoạn tuyệt về tư tưởng với ảnh hưởng của châu Âu.
Karaganov cũng sử dụng cụm từ “những người theo Vlasov” để chỉ những thành phần trong giới tinh hoa Nga không chấp nhận quan điểm này. Cách gọi đó gợi lại hình ảnh Andrei Andreyevich Vlasov, người từng hợp tác với Đức Quốc xã trong World War II, cho thấy mức độ gay gắt trong lập luận mà Karaganov đưa ra đối với các quan điểm thân châu Âu trong nội bộ Nga.
Cuộc phỏng vấn của Sergei Karaganov được xem như một đòn công kích trực diện nhằm vào bộ phận “ưa châu Âu” trong xã hội và giới tinh hoa Nga. Ông cho rằng xu hướng “sùng bái châu Âu” và tư tưởng phương Tây hóa hiện nay là biểu hiện của “sự yếu kém về trí tuệ và sự suy đồi về đạo đức”, thậm chí có thể bị xem là hành vi phản bội lợi ích quốc gia. Theo Karaganov, mối đe dọa lớn nhất đối với Nga hiện không còn đến từ Mỹ mà chủ yếu xuất phát từ châu Âu. Ông lập luận rằng Moskva vẫn có thể đạt được thỏa thuận với Washington vì tại Mỹ “vẫn còn những người biết lý lẽ”, trong khi tại châu Âu, những tiếng nói như vậy theo ông đã bị giới tinh hoa cầm quyền loại bỏ khỏi quá trình ra quyết định.
Karaganov mô tả giới tinh hoa châu Âu là tầng lớp “suy thoái và thoái hóa”, đồng thời cho rằng điều nguy hiểm nhất đối với Nga là châu Âu “không còn sợ Nga nữa”. Theo ông, Moskva cần buộc châu Âu phải khôi phục tâm lý răn đe từng tồn tại trong thời kỳ đối đầu trước đây.
Để đạt mục tiêu đó, Karaganov đề xuất một loạt bước leo thang nhằm gây sức ép đối với châu Âu. Ông nhắc đến các hoạt động phá hoại như cắt cáp ngầm hoặc nối lại các vụ thử hạt nhân trên lãnh thổ Nga như những tín hiệu cảnh báo ban đầu. Trong trường hợp không đạt hiệu quả, ông cho rằng Nga cần cân nhắc các cuộc tấn công thông thường nhằm vào những mục tiêu được lựa chọn tại châu Âu, và cuối cùng là khả năng sử dụng vũ khí hạt nhân. Karaganov đồng thời bác bỏ quan điểm cho rằng chiến tranh hạt nhân không thể giành chiến thắng, gọi đó là “sự ngu ngốc” mà Nga cần từ bỏ.
Trong cuộc trao đổi, người dẫn chương trình Alexander Kareevsky cũng đề cập khả năng tồn tại chia rẽ trong nội bộ giới tinh hoa Nga khi nhận xét rằng phần lớn người dân vẫn ủng hộ tổng thống, nhưng điều này có thể không đúng với tất cả các tầng lớp lãnh đạo. Đáp lại, Karaganov cho rằng những người tiếp tục ủng hộ định hướng phương Tây cho Nga cần bị “loại bỏ khỏi xã hội và hàng ngũ của chúng ta”, trước tiên bằng các biện pháp mềm dẻo, và nếu không hiệu quả thì bằng các biện pháp cứng rắn hơn. Ông nhận định đời sống chính trị Nga đã rơi vào trạng thái trì trệ trong nhiều năm và tình hình đang tiếp tục xấu đi.
Ở phần cuối cuộc phỏng vấn, Sergei Karaganov thừa nhận những lập luận của mình thực chất là một phần của cuộc “chiến tranh văn hóa” rộng lớn hơn mà Nga đang theo đuổi. Ông cho rằng cội nguồn văn hóa và bản sắc của Nga không xuất phát từ phương Tây, mà gắn với Byzantium, Palestine và không gian Á – Âu rộng lớn. Theo Karaganov, Nga cần từ bỏ cách nhìn coi châu Âu là trung tâm văn minh để xây dựng một bản sắc chiến lược độc lập hơn.
Tranh luận này thực tế không mới trong lịch sử tư tưởng Nga. Từ thế kỷ XIX, xã hội Nga đã tồn tại sự đối đầu giữa phe “Slavơ” đề cao con đường phát triển riêng của Nga và phe “Tây hóa” muốn đưa Nga tiến gần hơn với châu Âu. Trong bối cảnh đó, các phát biểu của Karaganov được xem như sự hồi sinh của tư tưởng tân Slavơ, đồng thời hàm chứa sự phê phán gián tiếp đối với đường lối của Vladimir Putin. Hình ảnh Putin treo chân dung Peter the Great trong phòng làm việc thường được xem là biểu tượng cho định hướng hiện đại hóa và “hướng Tây” mà Sa hoàng Peter I khởi xướng từ đầu thế kỷ XVIII, chính xu hướng mà Karaganov hiện phản đối.
Theo bài viết, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở nội dung các phát biểu, mà còn ở việc Karaganov được tạo điều kiện xuất hiện nổi bật trên truyền thông Nga vào thời điểm hiện nay. Tác giả đặt ra khả năng đây có thể là một tín hiệu chính trị gửi tới châu Âu, trong bối cảnh Moskva muốn cho thấy rằng nếu thời kỳ hậu Putin xuất hiện, Nga có thể còn đi theo một đường lối cứng rắn và đối đầu hơn nữa. Theo cách hiểu này, những phát biểu của Karaganov giống như một “thử nghiệm ý thức hệ”, nhằm nhắc nhở phương Tây rằng lựa chọn thỏa hiệp với Putin hiện tại có thể vẫn dễ dự đoán hơn so với việc phải đối mặt với một thế hệ lãnh đạo Nga kế tiếp mang tư tưởng cực đoan hơn.
Hồ Ngọc Thắng