Ngày 7/5/2026, Liên đoàn Luật sư Việt Nam vừa có văn bản kiến nghị Chính phủ xem xét tạm dừng hiệu lực thi hành một số quy định tại Nghị định 109/2026/NĐ-CP liên quan đến thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính đối với luật sư. Từ một văn bản nghề nghiệp, vấn đề đặt ra không chỉ là xử phạt ra sao, mà còn là bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, giữ vững kỷ cương quản lý nhà nước và bảo vệ nguyên tắc độc lập trong hoạt động luật sư.
Rà soát thẩm quyền, tránh xung đột pháp luật
Chính phủ ban hành Nghị định số 109/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp; hành chính tư pháp; hôn nhân và gia đình; thi hành án dân sự; phục hồi, phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã. Theo nội dung văn bản của Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Nghị định này có hiệu lực thi hành từ ngày 18/5/2026.
Trước thời điểm Nghị định đi vào đời sống pháp lý, Ban Thường vụ Liên đoàn Luật sư Việt Nam đã có văn bản gửi Chính phủ và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, kiến nghị xem xét tạm dừng hiệu lực thi hành Điều 8, Điều 12 và khoản 1 Điều 84 của Nghị định 109/2026/NĐ-CP.
Điểm trọng tâm trong kiến nghị là quy định liên quan đến thẩm quyền xử phạt của Chủ tịch UBND cấp xã, trong đó có thẩm quyền áp dụng hình thức xử phạt bổ sung như đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề, giấy đăng ký hành nghề, thẻ tư vấn viên pháp luật, thẻ công chứng viên, thẻ cộng tác viên trợ giúp pháp lý.
Theo Liên đoàn Luật sư Việt Nam, quy định này cần được rà soát trong tương quan với Luật Luật sư và các nghị định khác đang có hiệu lực, nhằm tránh nguy cơ xung đột về thẩm quyền cũng như hệ quả pháp lý phát sinh khi áp dụng.
Điều đáng chú ý là kiến nghị không đặt vấn đề phủ nhận yêu cầu xử lý vi phạm trong hoạt động luật sư. Ngược lại, văn bản thể hiện rõ tinh thần quản lý nghiêm minh, nhưng cho rằng cơ chế xử phạt phải được thiết kế đúng thẩm quyền, tương thích với hệ thống pháp luật và phù hợp đặc thù của nghề luật sư.
Theo khoản 2 Điều 83 Luật Luật sư, Bộ Tư pháp chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về luật sư và hành nghề luật sư, trong đó có nhiệm vụ, quyền hạn cấp, thu hồi Chứng chỉ hành nghề luật sư. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng được Liên đoàn Luật sư Việt Nam viện dẫn khi cho rằng việc giao thẩm quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã trong xử phạt có liên quan đến Chứng chỉ hành nghề luật sư cần được cân nhắc thận trọng.
Cũng theo văn bản kiến nghị, Nghị định số 121/2025/NĐ-CP đã có quy định về phân cấp, giao thẩm quyền cấp, thu hồi Chứng chỉ hành nghề luật sư cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh trong một giai đoạn nhất định, từ 01/7/2025 đến 01/3/2027, trong bối cảnh Nhà nước triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Sau giai đoạn này, việc phân cấp sẽ được tổng kết, đánh giá.
Chính vì vậy, khi Nghị định 109 tiếp tục đặt vấn đề thẩm quyền xử phạt của Chủ tịch UBND cấp xã đối với những nội dung có thể chạm đến quyền hành nghề luật sư, Liên đoàn Luật sư Việt Nam cho rằng cần có thêm một nhịp rà soát để bảo đảm thống nhất trong hệ thống pháp luật.
Không chỉ viện dẫn Luật Luật sư, văn bản của Liên đoàn còn nhắc đến khoản 2 Điều 5 Nghị định 118/2021/NĐ-CP, trong đó quy định không quy định tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn trong các trường hợp pháp luật đã có quy định về việc thu hồi giấy phép, chứng chỉ hành nghề.
Từ góc nhìn xây dựng pháp luật, đây là vấn đề kỹ thuật nhưng có ý nghĩa thực tiễn lớn. Một quy định xử phạt nếu không được rà soát kỹ có thể dẫn đến tình trạng cùng một hành vi, cùng một loại giấy tờ hành nghề nhưng lại chịu tác động từ nhiều cơ chế pháp lý khác nhau. Khi đó, việc áp dụng pháp luật trên thực tế dễ phát sinh vướng mắc, nhất là trong lĩnh vực có tính đặc thù cao như hành nghề luật sư.
Trong văn bản gửi Chính phủ, Liên đoàn Luật sư Việt Nam cũng nêu quá trình góp ý đối với dự thảo Nghị định. Theo đó, ngày 25/12/2025, Bộ Tư pháp có tổ chức hội thảo lấy ý kiến về dự thảo Nghị định và mời đại diện Liên đoàn Luật sư Việt Nam tham dự. Tuy nhiên, Liên đoàn cho biết ý kiến phát biểu tại thời điểm đó chưa thể hiện đầy đủ ý kiến của Ban Thường vụ Liên đoàn Luật sư Việt Nam; đồng thời cho rằng trong quá trình thẩm định, ban hành Nghị định, Liên đoàn chưa được lấy ý kiến bằng văn bản chính thức theo quy định tại Nghị định 78/2025/NĐ-CP ngày 01/4/2025.
Chi tiết này cho thấy một khía cạnh khác của câu chuyện: chất lượng văn bản pháp luật không chỉ nằm ở nội dung cuối cùng được ban hành, mà còn nằm ở quá trình tham vấn, phản biện và đánh giá tác động. Với những quy định liên quan trực tiếp đến hoạt động nghề nghiệp của luật sư, việc lấy ý kiến đầy đủ từ tổ chức xã hội – nghề nghiệp là kênh thông tin cần thiết, góp phần giúp cơ quan có thẩm quyền nhận diện sớm các vướng mắc có thể phát sinh khi thi hành.
Ở bình diện rộng hơn, kiến nghị của Liên đoàn Luật sư Việt Nam cũng gắn với yêu cầu đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật theo Nghị quyết số 66-NQ/TWcủa Bộ Chính trị. Văn bản kiến nghị đề nghị Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên thực hiện giám sát công tác xây dựng, thi hành pháp luật, trong đó có việc xây dựng và thi hành Nghị định 109.
Nói cách khác, văn bản kiến nghị này không chỉ là phản ánh từ một tổ chức nghề nghiệp. Nó còn là một tín hiệu về yêu cầu hoàn thiện cơ chế kiểm soát chất lượng văn bản quy phạm pháp luật, nhất là với những quy định có tác động trực tiếp đến quyền hành nghề, quyền tiếp cận dịch vụ pháp lý và hoạt động bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, tổ chức.
Tước chứng chỉ luật sư: Cần thận trọng
Trong hoạt động tư pháp và bổ trợ tư pháp, luật sư là chủ thể đặc thù: không đứng ngoài quản lý nhà nước, nhưng cũng không thể bị quản lý như một ngành nghề thông thường. Luật sư hành nghề trong khuôn khổ Luật Luật sư, quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp, điều lệ tổ chức xã hội – nghề nghiệp, cùng các quy định pháp luật liên quan. Vì vậy, xử lý luật sư vi phạm là cần thiết để giữ kỷ cương, bảo vệ uy tín nghề nghiệp và niềm tin xã hội vào dịch vụ pháp lý.
Tuy nhiên, vấn đề Liên đoàn Luật sư Việt Nam đặt ra đối với Nghị định 109 là hình thức xử lý phải tương xứng, đúng thẩm quyền và tính đủ hệ quả pháp lý kéo theo. Theo văn bản kiến nghị, Nghị định này quy định nhiều hành vi vi phạm hành chính của luật sư trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp có thể bị phạt tiền, đồng thời bị áp dụng hình thức bổ sung là tước quyền sử dụng Chứng chỉ hành nghề luật sư có thời hạn.
Văn bản nêu có 17 hành vi vi phạm hành chính của luật sư có thể bị Chủ tịch UBND cấp xã xử phạt tiền và áp dụng hình thức xử phạt bổ sung này. Ở góc nhìn thông thường, tước quyền sử dụng chứng chỉ trong một thời hạn nhất định có thể được hiểu là biện pháp tạm thời. Nhưng với nghề luật sư, theo phân tích của Liên đoàn, hệ quả không chỉ là tạm ngưng hành nghề trong vài tuần hoặc vài tháng.
Điểm h khoản 1 Điều 18 Luật Luật sư quy định trường hợp bị xử phạt hành chính bằng hình thức tước quyền sử dụng Chứng chỉ hành nghề luật sư có thời hạn là một trong các căn cứ để Bộ trưởng Bộ Tư pháp thu hồi Chứng chỉ hành nghề luật sư. Khi chứng chỉ bị thu hồi, luật sư có thể bị xóa tên khỏi danh sách luật sư theo Điều lệ Liên đoàn Luật sư Việt Nam.
Như vậy, một quyết định xử phạt hành chính tưởng như có giới hạn thời gian lại có thể kéo theo chuỗi hệ quả nặng nề: thu hồi Chứng chỉ hành nghề, thu hồi Thẻ luật sư và xóa tên khỏi danh sách luật sư. Đó là lý do Liên đoàn cho rằng việc áp dụng chế tài này cần được tiến hành theo thủ tục chặt chẽ, thận trọng. Với luật sư, Chứng chỉ hành nghề không đơn thuần là giấy tờ hành chính, mà là điều kiện pháp lý nền tảng để hành nghề.
Theo Điều 3 và Điều 5 Luật Luật sư, hoạt động luật sư góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức, đồng thời góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Luật sư hành nghề trên nguyên tắc độc lập, trung thực, tôn trọng sự thật khách quan, tuân thủ pháp luật và quy tắc đạo đức nghề nghiệp.
Trong thực tế, luật sư thường tham gia tư vấn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người dân, doanh nghiệp trong các vụ việc về đất đai, xây dựng, môi trường, phòng cháy chữa cháy, khiếu nại hoặc khởi kiện hành chính. Đây là những lĩnh vực có thể phát sinh quan hệ pháp lý giữa cá nhân, tổ chức với cơ quan hành chính địa phương. Vì thế, thiết kế thẩm quyền xử phạt đối với luật sư cần tránh tạo ra xung đột lợi ích hoặc áp lực nghề nghiệp không cần thiết.
Liên đoàn Luật sư Việt Nam nêu lo ngại: nếu UBND cấp xã là một bên trong tranh chấp, khiếu nại hành chính, đồng thời Chủ tịch UBND cấp xã có thẩm quyền tước Chứng chỉ hành nghề luật sư đối với người bảo vệ quyền lợi cho bên có quyền lợi đối lập, điều này có thể tạo tâm lý e ngại, ảnh hưởng đến tính độc lập, khách quan của luật sư khi hành nghề. Đây là cảnh báo chính sách cần được nhìn nhận bình tĩnh, không suy diễn thành nguy cơ tất yếu.
Trong xây dựng pháp luật, nhận diện sớm nguy cơ xung đột lợi ích, nguy cơ ảnh hưởng đến tính độc lập nghề nghiệp là cần thiết. Một quy định tốt không chỉ xử lý được vi phạm đã xảy ra, mà còn phải hạn chế khả năng phát sinh vướng mắc khi thi hành. Với luật sư, độc lập nghề nghiệp không phải đặc quyền cá nhân. Đó là điều kiện để họ thực hiện vai trò bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân và quyền lợi hợp pháp của khách hàng.
Ở chiều ngược lại, yêu cầu độc lập không đồng nghĩa buông lỏng quản lý. Luật sư vi phạm pháp luật, quy tắc hành nghề, gây thiệt hại hoặc ảnh hưởng trật tự quản lý phải bị xử lý nghiêm. Vấn đề là cơ chế xử lý cần phân định giữa xử phạt hành chính, kỷ luật nghề nghiệp và thu hồi chứng chỉ.
Trọng Nguyễn