Ngày 10/7/1953, tờ Pravda đăng quyết định của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô về việc đưa L. Beria ra khỏi Trung ương và khai trừ khỏi Đảng, xác định ông ta là “kẻ thù của Đảng Cộng sản và nhân dân Liên Xô”. Chưa đầy nửa năm sau, ngày 24/12, tờ Tin tức thông báo vỏn vẹn: Beria đã bị thi hành án tử hình. Từ một trong những nhân vật quyền lực nhất Điện Kremlin, Beria nhanh chóng trở thành kẻ phản bội Tổ quốc và Nhân dân Liên Xô.
Lavrenty Pavlovich Beria là ai?
Ngày 7/12/1938, Lavrenty Pavlovich Beria (1899–1953) được chỉ định làm Dân ủy Nội vụ Liên Xô, cơ quan bao gồm lực lượng an ninh tiền thân của KGB sau này. Như vậy, lần đầu tiên, tòa nhà nổi tiếng Lubyanka có một người đứng đầu xuất thân từ một cán bộ an ninh chuyên nghiệp. Trước Beria, những người từng lãnh đạo cơ quan này như Yagoda, Yezhov, Menzhinsky và Dzerzhinsky đều là cán bộ Đảng. Cùng với Yury Andropov, Beria thuộc số những người giữ cương vị lãnh đạo lâu năm nhất tại cơ quan an ninh lừng danh này, trong các giai đoạn 1938–1945 và năm 1953.
Beria lâu nay thường được biết đến như một “trùm đao phủ”, gắn với các cuộc đàn áp khốc liệt ở Liên Xô những năm 1937–1938. Tuy nhiên, theo những tư liệu được dẫn trong bài, sau khi Beria lên nắm quyền, quy mô và mức độ đàn áp đã giảm đáng kể. Nhiều người bị bắt trước đó được xem xét lại hồ sơ, minh oan và trả tự do, trong đó có các tướng lĩnh, nhà khoa học nổi tiếng như Rokossovsky, Gorbatov, Tyulenev và Tupolev. Sau khi được trả tự do, nhiều người trong số họ tiếp tục có những đóng góp quan trọng cho đất nước.
Trong Chiến tranh Vệ quốc, với tư cách Phó Chủ tịch Hội đồng Quốc phòng, Beria thường xuyên được cử đi thị sát các mặt trận. Theo nhiều hồi ức, sự xuất hiện của ông thường khiến các tư lệnh quân đội chịu áp lực lớn. Những bức điện Beria gửi về Đại bản doanh cho I.V.Stalin nhiều khi có ảnh hưởng trực tiếp đến việc bổ nhiệm hoặc cách chức các chỉ huy. Với tính cách quyết đoán, ông đôi lúc còn can thiệp sâu vào công tác chỉ huy và kế hoạch tác chiến.
Không chỉ hoạt động trong lĩnh vực an ninh và quân sự, Beria còn giữ vai trò quan trọng trong việc huy động nguồn lực phục vụ chiến tranh. Các lực lượng Nội vụ dưới quyền ông được cho là đảm nhiệm khoảng 15% khối lượng công việc của nền kinh tế quốc dân, tham gia xây dựng 842 sân bay, 3.573 km đường sắt, 4.700 km đường bộ, 1.056 km đường ống dẫn dầu, 9 nhà máy hóa chất và 16 lò luyện thép; đồng thời khai thác một lượng lớn quặng quý hiếm phục vụ quốc phòng.
Chính sự kết hợp giữa quyền lực, năng lực tổ chức và vai trò sâu rộng trong bộ máy an ninh – quốc phòng đã khiến Beria trở thành một trong những nhân vật phức tạp và gây nhiều tranh luận nhất trong lịch sử Liên Xô.
Beria – người đi trước Khrushov và Gorbachov?
Trước đây, khi nói đến “cải cách”, người ta thường nhắc đến Khrushov; nói đến “cải tổ”, người ta nhớ đến Gorbachov. Nhưng trong một thời gian dài, một sự thật ít được nhắc đến là Beria từng đưa ra nhiều ý tưởng mới mẻ, táo bạo mà sau này Khrushov và Gorbachov tiếp tục kế thừa, phát triển.
Điển hình là vấn đề sùng bái cá nhân. Khrushov không phải người đầu tiên nêu và phê phán hiện tượng này tại Liên Xô vào năm 1956. Theo những tư liệu được dẫn, Beria đã đặt vấn đề từ ba năm trước đó. Tương tự, nhiều năm sau, Gorbachov được ghi nhận với chủ trương góp phần thúc đẩy việc thống nhất nước Đức. Tuy nhiên, ngay từ năm 1953, sau khi Stalin qua đời, Beria đã chủ trương một hướng đi khác đối với nước Đức, với quan điểm rằng Liên Xô không nhất thiết phải là lực lượng trực tiếp xây dựng chủ nghĩa xã hội tại Đông Đức và nên để người Đức tự thống nhất trong điều kiện hòa bình.
Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Beria là vai trò trong chương trình chế tạo bom nguyên tử của Liên Xô. Beria trực tiếp chỉ đạo tình báo đối ngoại Liên Xô thu thập những tài liệu mật liên quan đến chương trình nguyên tử của Mỹ. Khi Dự án nguyên tử do Molotov phụ trách gần như không đạt được tiến triển đáng kể, đầu năm 1945, Beria được giao trực tiếp điều hành. Từ đó, chương trình nhanh chóng được đẩy mạnh.
Ngày 29/8/1949, quả bom nguyên tử đầu tiên của Liên Xô được thử nghiệm thành công. Beria khi đó là Chủ tịch Ủy ban Nhà nước phụ trách chương trình này. Theo viện sĩ Yuly Kharitonov, một trong những nhà khoa học chủ chốt của chương trình, nếu Dự án không được đặt dưới sự lãnh đạo của Beria, rất khó có được một kết quả nhanh chóng và thành công như vậy.
Thành công của Dự án nguyên tử là một trong những minh chứng rõ nhất cho khả năng tổ chức và điều hành của Beria. Trong hệ thống quyền lực Liên Xô dưới thời Stalin, những thành quả thực tế trong các nhiệm vụ đặc biệt quan trọng chính là cơ sở để một quan chức giành được sự tín nhiệm của nhà lãnh đạo tối cao. Không phải ngẫu nhiên mà trong giới lãnh đạo Liên Xô khi đó hình thành quan niệm rằng những công việc lớn sẽ có nhiều khả năng thành công nếu được giao cho Beria.
Tài năng và tham vọng – hai mặt của Beria
Tuy nhiên, chính những năng lực từng giúp Beria vươn lên đỉnh cao quyền lực cũng khiến ông trở thành một trong những nhân vật nguy hiểm nhất trong cuộc tranh giành quyền lực sau khi Stalin qua đời. Beria không chỉ tham vọng mà còn là người quyết đoán, sắc sảo, có khả năng tổ chức và điều hành những công việc đặc biệt phức tạp ở quy mô quốc gia. Đáng nói hơn, ông còn nắm trong tay một bộ máy quyền lực hùng mạnh, có khả năng tác động trực tiếp đến an ninh, chính trị và đời sống của cả Liên Xô.
Bên cạnh năng lực, Beria còn bị mô tả là người tàn nhẫn, tham quyền, đố kỵ với các đối thủ và quá tự tin vào khả năng của bản thân. Chính sự kết hợp giữa năng lực, tham vọng và quyền lực đã tạo nên một Beria vừa đáng gờm vừa khó kiểm soát. Sau khi Stalin qua đời, khi cuộc đấu tranh kế thừa quyền lực bước vào giai đoạn quyết liệt, một nhân vật như vậy không thể chỉ là đối thủ chính trị thông thường. Với các phe phái còn lại trong ban lãnh đạo Liên Xô, Beria trở thành mối đe dọa trực tiếp đến vị trí và sự tồn tại chính trị của họ.
Và cũng chính ở đây bộc lộ nghịch lý lớn nhất trong con người Beria: năng lực giúp ông tạo dựng quyền lực, nhưng tham vọng và sự tự tin quá mức lại góp phần đẩy ông đến chỗ mất tất cả. Chỉ vài tháng sau khi Stalin qua đời, người từng đứng ở một trong những vị trí quyền lực nhất Liên Xô đã trở thành mục tiêu của chính cuộc đấu tranh quyền lực mà ông tưởng mình có đủ khả năng kiểm soát.
100 ngày kinh hãi, tuyệt vọng
Ngày 5/3/1953, Stalin qua đời. Ngay sau đó, một cuộc phân chia lại quyền lực diễn ra trong giới lãnh đạo Liên Xô. Beria chủ động đề nghị Malenkov giữ cương vị Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng. Đổi lại, Malenkov đồng ý để Beria trở thành Phó Chủ tịch thứ nhất Hội đồng Bộ trưởng kiêm Bộ trưởng Nội vụ, sau khi Bộ Nội vụ được tái sáp nhập với Bộ An ninh Quốc gia.
Trong khi đó, vị trí của Stalin trong Ban Bí thư được dành cho Khrushov, khi ấy vẫn được xem là một nhân vật thuộc nhóm lãnh đạo thứ hai. Với cách sắp xếp này, Beria dường như muốn đưa trọng tâm điều hành đất nước trở lại bộ máy chính phủ, đồng thời giảm vai trò của Trung ương Đảng trong việc quản lý nhà nước.
“Cỗ xe cải cách” bắt đầu khởi động. Nhưng nó chỉ vận hành được khoảng 100 ngày, trước khi Beria bị bắt vào ngày 26/6/1953.
Một trong những sai lầm nghiêm trọng của Beria là đã đánh giá thấp Khrushov. Trong khi Beria tin vào kinh nghiệm và vị thế của mình, Khrushov từng bước tập hợp lực lượng, thuyết phục các ủy viên Đoàn Chủ tịch rằng nếu không loại bỏ Beria, chính họ sẽ trở thành mục tiêu tiếp theo.
Nhưng bắt giữ Beria không phải chuyện dễ dàng. Nếu triệu tập một hội nghị Đoàn Chủ tịch hoặc Trung ương rồi công khai tuyên bố cách chức ông, chỉ cần Beria nhận ra âm mưu, kế hoạch có thể thất bại ngay lập tức. Vì vậy, nhóm Khrushov quyết định giăng bẫy và phải thực hiện nó với sự kín đáo tuyệt đối.
Cơ hội xuất hiện khi Beria được phái sang Cộng hòa Dân chủ Đức để góp phần ổn định tình hình đang căng thẳng do các hoạt động chống chính phủ gia tăng tại Đông Berlin. Beria vốn nổi tiếng là người thận trọng và đa nghi, nhưng lần này ông không nhận ra mối nguy hiểm chết người đang chờ mình tại Moskva.
Trong khi Beria ở Berlin, mọi công tác chuẩn bị bắt giữ ông được tiến hành khẩn trương. Một cuộc diễn tập quân sự quy mô lớn được tổ chức, trong đó Sư đoàn Bộ binh cơ giới Siberia được điều về Moskva; nhiều tướng lĩnh chủ chốt cũng được triệu tập.
9 giờ sáng 25/6/1953, Bộ trưởng Quốc phòng Bulganin phổ biến cho Tư lệnh Quân khu Moskva Moskalenko kế hoạch bắt giữ Beria và yêu cầu ông hoàn tất mọi công tác chuẩn bị.
Sáng 26/6, Beria trở về Moskva, phấn khởi vì tình hình Đông Đức đã tạm thời ổn định. Mikoyan ra đón ông và giải thích rằng các ủy viên Đoàn Chủ tịch đã có mặt đầy đủ, chờ nghe Beria báo cáo kết quả chuyến đi. Không một chút nghi ngờ, “ông chủ Lubyanka” bước vào phòng họp.
Khoảng 11 giờ ngày 26/6, tại phòng họp của Malenkov, với sự có mặt của Molotov, Bulganin, Suslov, Brezhnev và các lãnh đạo khác, Khrushov phát lệnh bắt giữ Beria. Nguyên soái Zhukov cùng một nhóm sĩ quan, tướng lĩnh được giao nhiệm vụ xông vào phòng họp theo hiệu lệnh. Việc vô hiệu hóa đội bảo vệ của Beria được giao cho Serov, cấp phó của Beria và sau này là Chủ tịch đầu tiên của KGB.
Mọi việc diễn ra đúng như kế hoạch. Trong khi phiên họp Đoàn Chủ tịch vẫn tiếp tục như thể không có chuyện gì bất thường, một tiếng chuông vang lên. Nhóm tướng lĩnh do Zhukov dẫn đầu lập tức tiến vào phòng họp. Malenkov ra lệnh: “Đồng chí Nguyên soái Liên Xô, tôi đề nghị đồng chí thay mặt Chính phủ bắt giữ kẻ thù của nhân dân Lavrenty Pavlovich Beria”.
Zhukov tiến đến phía sau Beria: “Đứng dậy! Ông đã bị bắt”. Beria chưa kịp đứng lên, Zhukov đã bẻ quặt tay ông ra sau lưng, rồi cùng các sĩ quan áp giải ông khỏi phòng họp. Trời sẩm tối, Beria được đưa đến giam tại một boong-ke thuộc Quân khu Moskva. Ông bị giam giữ tại đây trong suốt quá trình điều tra và xét xử kéo dài khoảng sáu tháng.
Đầu tháng 7/1953, Beria bị đưa ra khỏi Trung ương và khai trừ khỏi Đảng. Đầu tháng 8, ông bị bãi miễn tư cách đại biểu Xô viết Tối cao Liên Xô, cách chức Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng và Bộ trưởng Nội vụ, đồng thời bị tước bỏ các danh hiệu và phần thưởng.
Ngày 16/12/1953, phiên tòa xét xử Beria và các đồng phạm bắt đầu, do Nguyên soái Konev chủ tọa. Ngày 23/12, tòa tuyên án Beria phạm tội phản bội Tổ quốc và tổ chức một nhóm mưu phản nhằm tiến hành các hoạt động chống lại nhà nước Xô viết. Theo bản án, mục tiêu của nhóm này là giành chính quyền, xóa bỏ chế độ Xô viết và khôi phục chủ nghĩa tư bản; đồng thời khôi phục hoạt động của các phần tử tư sản dân tộc tại các nước cộng hòa và kích động mâu thuẫn giữa các dân tộc trong Liên bang Xô viết.
Tòa đặc biệt của Tòa án Tối cao Liên Xô tuyên Beria cùng các đồng phạm chịu hình phạt cao nhất: xử bắn, tịch thu toàn bộ tài sản cá nhân và tước bỏ mọi phần thưởng, cấp bậc quân hàm. Bản án được tuyên là quyết định cuối cùng và không được xem xét lại.
Ngày hôm sau, thứ Năm 24/12/1953, tờ Tin tức đăng một mẩu tin vẻn vẹn tám dòng với tiêu đề: “Bản án đã được thi hành”.
Chỉ hơn chín tháng sau khi Stalin qua đời, một trong những nhân vật quyền lực nhất Liên Xô đã từ đỉnh cao quyền lực rơi xuống vực thẳm: bị bắt, tước bỏ mọi chức vụ và danh hiệu, bị kết án phản bội Tổ quốc và cuối cùng bị xử bắn. Sự sụp đổ của Beria không chỉ là kết cục của một cuộc đấu tranh quyền lực khốc liệt ở đỉnh cao Liên Xô, mà còn cho thấy một quy luật nghiêm khắc của quyền lực: dù quyền cao chức trọng đến đâu, một khi đi ngược lại lợi ích của nhân dân, phản lại lợi ích của đất nước và dân tộc, thì quyền lực cũng không thể trở thành chiếc áo giáp bảo vệ họ mãi mãi. Cuối cùng, những gì họ phải đối mặt vẫn là sự phán xét của lịch sử và cái giá phải trả cho những gì mình đã làm.
Nguyễn Đăng Song