Những ngày hướng về kỷ niệm 30/4, ký ức Lộ Vòng Cung lại trỗi dậy như một chứng tích sống động của lịch sử. Từng là chiến trường ác liệt, nơi đối đầu và giằng co quyết liệt giữa ta và địch, vùng đất này nay đã hồi sinh xanh tươi, trở thành “địa chỉ đỏ” rộng hơn 28ha được bảo tồn, tôn tạo. Giữa nhịp phát triển của Cần Thơ hôm nay, Lộ Vòng Cung vẫn lặng lẽ nhắc nhớ một chân lý bền vững: khi lòng dân đồng thuận, thế trận được hun đúc, thì dù trong bao vây vẫn có thể mở lối đi đến độc lập, tự do.
Từ đất lửa ven đô đến cửa mở vào nội ô
Đi trên tuyến Lộ Vòng Cung hôm nay, từ không gian phường Cái Răng, phường An Bình về xã Phong Điền, xã Nhơn Ái, xã Trường Long, người ta gặp một Cần Thơ xanh hơn, rộng hơn, bình yên hơn. Rạch nước vẫn chảy qua vườn cây. Nhà cửa, đường sá, nhịp sống mới phủ lên vùng đất cũ. Nhưng chính sự bình yên ấy lại làm ký ức về Lộ Vòng Cung thêm nặng sâu.
Dưới những vườn cây, dưới mặt đường, dưới những tên đất đang đi vào bản đồ hành chính mới của Cần Thơ, còn một lớp trầm tích khác: trầm tích của chiến tranh. Ở đó có những đêm hành quân, những căn hầm bí mật, những cơ sở giao liên, những mái nhà từng mở cửa cho bộ đội trú quân, những con rạch âm thầm đưa lực lượng cách mạng áp sát nội ô.
Lộ Vòng Cung không chỉ là một tuyến lộ. Từ thời Pháp thuộc, con đường này đã hình thành như một đường cong ôm lấy dải đất ngoại thành phía Tây Nam Cần Thơ, bắt đầu từ Cái Răng đến Ba Se. Chính dáng cong ấy về sau trở thành một “vành đai” có ý nghĩa quân sự đặc biệt. Với địch, đây là khu vực cần kiểm soát để trấn giữ trung tâm Cần Thơ. Với cách mạng, đó lại là cửa mở, là bàn đạp, là nơi tổ chức lực lượng tiến sâu vào các mục tiêu trọng yếu.
Điểm nhấn của Lộ Vòng Cung nằm ở sự đối nghịch ấy. Một bên dựng đồn bót, càn quét, bao vây, muốn biến vùng ven thành khoảng đệm an toàn cho bộ máy quân sự – hành chính ở Cần Thơ. Bên kia, quân và dân ta bám đất, bám dân, giữ cơ sở, duy trì giao liên, biến vườn cây, bờ rạch, căn nhà, bến nước thành một phần của thế trận chiến tranh nhân dân. Địch dựng vành đai bằng hỏa lực; ta mở đường bằng lòng dân.
Trong Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, Lộ Vòng Cung là một trong những địa bàn thể hiện rõ vai trò ấy. Các tư liệu về chiến trường Cần Thơ ghi nhận đây là chiến trường trọng điểm của miền Tây Nam Bộ, vừa là chiến trường, vừa là hậu phương lớn. Bài học nổi bật được rút ra là phải xây dựng được “thế trận lòng dân”, củng cố niềm tin trong Đảng và trong nhân dân.
Thế trận lòng dân ở Lộ Vòng Cung không phải là khẩu hiệu. Nó hiện diện trong từng khâu của cuộc chiến: người dẫn đường, người nuôi giấu, người canh gác, người giữ bí mật, người chuyển thương, người đưa thư, người chịu bom pháo mà không rời đất. Có những đêm, đường hành quân không nằm trên bản đồ quân sự, mà nằm trong trí nhớ của người dân. Có những căn nhà ban ngày là nơi sinh hoạt bình thường, ban đêm trở thành điểm dừng chân của lực lượng cách mạng. Có những con rạch nhỏ, tưởng chỉ để xuồng ghe qua lại, lại là mạch giao liên nối vùng ven với nội ô.
Giá trị chiến thắng Lộ Vòng Cung không chỉ nằm ở một trận đánh, một mũi tiến công hay một con số. Giá trị lớn hơn là cách quân và dân Cần Thơ biến địa bàn bị đối phương khống chế thành nơi đứng chân; biến tuyến phòng thủ của địch thành hướng tiếp cận của ta; biến vùng đất lửa thành nơi kết tinh ý chí bám trụ. Đó là nghệ thuật quân sự Việt Nam trong chiến tranh nhân dân: lấy nhỏ thắng lớn, lấy bí mật tạo bất ngờ, lấy địa hình sông nước làm lợi thế, lấy nhân dân làm nền tảng.
Ông Phan Ngọc Ánh, cựu chiến binh (sinh năm 1951, ngụ xã Nhơn Ái) chia sẻ: “Tôi sinh ra ở xã Nhơn Nghĩa và lớn lên, tham gia cách mạng cũng tại vị trí Lộ Vòng Cung xưa. Ở vùng sông nước Nam Bộ, địa hình không chỉ là phông nền của chiến tranh. Địa hình là một phần của cách đánh. Vườn cây che mắt địch. Rạch nước mở đường cơ động. Xóm ấp là nơi nuôi dưỡng cơ sở. Hầm bí mật giữ lực lượng. Sự phân tán trong dân giúp tránh đòn hủy diệt của hỏa lực mạnh. Sự bền bỉ của cơ sở giúp duy trì mạch đấu tranh trong thời điểm ác liệt nhất”.
Chính những yếu tố ấy tạo nên giá trị chiến lược của Lộ Vòng Cung: một địa bàn ven đô nhưng có khả năng tác động trực tiếp vào trung tâm đầu não của đối phương. Nhìn từ lịch sử đấu tranh giành độc lập, Lộ Vòng Cung cho thấy một quy luật sâu sắc: nơi nào có dân, nơi đó có căn cứ; nơi nào dân tin, nơi đó có đường tiến công. Đối phương có thể dựng hàng rào, lập đồn bót, tung quân càn quét, dùng bom pháo cày xới mặt đất, nhưng không thể kiểm soát toàn bộ lòng dân.
Bởi vậy, nói đến Lộ Vòng Cung là nói đến một chiến thắng có chiều sâu. Chiến thắng ấy không chỉ thuộc về lực lượng vũ trang. Nó còn thuộc về những người mẹ, người chị, người nông dân, những cơ sở cách mạng không tên. Nếu không có dân, không thể có bám trụ. Nếu không có bám trụ, không thể có bàn đạp. Nếu không có bàn đạp, khó có thể tạo được thế tiến công vào trung tâm Cần Thơ trong những thời điểm quyết định.
Đó là lý do Lộ Vòng Cung được gọi là “vành đai lửa”. Nhưng trong chiều sâu lịch sử, nó còn là “vành đai lòng dân”. Lửa đạn từng làm đất này cháy lên; lòng dân làm đất này đứng vững.
Từ vùng đất lửa đến địa chỉ đỏ của Cần Thơ nay
Những ngày cuối tháng 4/2026, Lộ Vòng Cung không còn là chiến trường. Nhưng địa danh ấy đang bước vào một sứ mệnh mới: trở thành không gian tưởng niệm, giáo dục truyền thống và kết nối phát triển của Cần Thơ. Theo Cổng thông tin điện tử TP Cần Thơ, Khu Di tích lịch sử Lộ Vòng Cung có tổng diện tích hơn 28ha, gồm khu tưởng niệm 6,54ha, khu di tích 8,71ha, khu quản lý – điều hành 6,41ha và khu tái định cư 7,19ha. Trong đó, khu tưởng niệm, tức khu A, đã được triển khai xây dựng theo 2 giai đoạn.
Cũng theo thông tin được TP Cần Thơ công bố, hạng mục khu tưởng niệm có diện tích 65.386m². Giai đoạn 1, tổng mức đầu tư 100 tỷ đồng, đã triển khai các hạng mục như đền tưởng niệm, sân lễ, cổng chính và bia di tích. Những con số ấy không chỉ nên được nhìn bằng thước đo xây dựng. Phía sau đó là ý nghĩa lịch sử của một vùng đất từng hứng chịu bom đạn, nay được dựng lên thành nơi tri ân, nơi kể lại câu chuyện về độc lập bằng không gian cụ thể, công trình cụ thể, ký ức cụ thể.
Một khu di tích lịch sử không chỉ để người ta đến dâng hương rồi đi. Nếu được tổ chức, Lộ Vòng Cung có thể trở thành “lớp học mở” về lịch sử đấu tranh cách mạng ở Cần Thơ; nơi học sinh, đoàn viên, chiến sĩ, cán bộ và người dân nhìn thấy mối quan hệ giữa một con đường, một vùng đất với vận mệnh dân tộc. Những bài học về lòng dân, về tổ chức lực lượng, về nghệ thuật bám trụ sẽ không còn là khái niệm xa trong sách vở, mà là câu chuyện gắn với địa danh đang hiện hữu trước mắt.
Từ vùng đất từng bị chiến tranh cày xới, nơi đây đang trở thành mạch xanh trong không gian phát triển của Cần Thơ. Những con đường mới, vườn cây, điểm du lịch sinh thái, khu dân cư, công trình tưởng niệm cùng tồn tại trên một nền đất có chiều sâu lịch sử. Đó là sự chuyển hóa từ đau thương sang hồi sinh, từ chiến trường sang đời sống, từ “vành đai lửa” sang “vành đai xanh”.
Nhưng sự hồi sinh ấy không được phép làm mờ đi cội nguồn. Càng phát triển, Cần Thơ càng cần những điểm tựa ký ức. Càng mở rộng không gian đô thị, thành phố càng cần những địa chỉ đỏ để nhắc rằng sự bình yên hôm nay không đến từ khoảng trống lịch sử. Nó được đánh đổi bằng máu, bằng sự chịu đựng, bằng lòng trung thành của nhân dân với cách mạng, bằng những lựa chọn sinh tử của biết bao con người bình dị.
Ở góc độ quốc phòng – an ninh, Lộ Vòng Cung để lại một bài học còn nguyên giá trị. Bảo vệ Tổ quốc không chỉ là xây dựng lực lượng vũ trang chính quy, hiện đại; không chỉ là giữ vững biên giới, vùng trời, vùng biển. Đó còn là xây dựng nền tảng xã hội vững chắc từ cơ sở, củng cố niềm tin của nhân dân, kết hợp phát triển kinh tế – xã hội với quốc phòng, an ninh; đồng thời gìn giữ ký ức lịch sử như gìn giữ một phần sức mạnh tinh thần của quốc gia.
Bởi vậy, nói về Lộ Vòng Cung hôm nay không phải để khơi lại đau thương. Nghĩ về Lộ Vòng Cung là để nhận diện một giá trị: dân là gốc của mọi thắng lợi. Trong chiến tranh, dân là hậu phương ngay giữa tiền tuyến. Trong hòa bình, dân là chủ thể của bảo tồn, xây dựng và phát triển. Nếu trong kháng chiến, người dân Lộ Vòng Cung từng che chở lực lượng cách mạng, thì hôm nay chính người dân là người giữ cho ký ức ấy không bị lãng quên trong nhịp sống mới.
Chiều xuống trên vùng đất Lộ Vòng Cung, gió từ các con rạch thổi qua vườn cây. Tiếng xe trên đường 923, tiếng sinh hoạt trong xóm nhà, tiếng đời sống bình thường vang lên trên nền đất từng không bình thường. Không còn những đêm hành quân trong tiếng pháo. Không còn những cuộc càn quét làm xao xác bờ vườn. Nhưng lịch sử vẫn ở đó, không ồn ào, không phô trương. Lịch sử nằm trong tên đất, trong khu tưởng niệm đang thành hình, trong những câu chuyện người trước kể cho người sau, trong sự lặng im của những người đã nằm xuống.
Từ “vành đai lửa” đến địa chỉ đỏ, Lộ Vòng Cung vẫn tiếp tục lên tiếng. Tiếng nói ấy không ồn ào, nhưng sâu và chắc: độc lập không tự nhiên mà có; hòa bình không phải điều hiển nhiên; thế trận bền vững nhất vẫn bắt đầu từ lòng dân.
Trọng Nguyễn