Trong tiến trình phát triển Huế trở thành đô thị trực thuộc Trung ương, phường Kim Long không chỉ mang ý nghĩa hành chính mà còn là “lõi văn hóa” đặc biệt, nơi hội tụ và lan tỏa các giá trị di sản Thuận Hóa – Phú Xuân xưa. Việc nhận diện đúng vai trò, đánh giá sát thực trạng và xây dựng mô hình phát triển phù hợp cho Kim Long không chỉ là câu chuyện của riêng một phường, mà còn là lát cắt tiêu biểu cho bài toán quản trị đô thị di sản của Huế trong giai đoạn mới, nhất là theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW.
Trước hết, cần khẳng định rằng vùng đất Kim Long là một địa bàn có bề dày lịch sử đặc biệt, gắn bó mật thiết với tiến trình hình thành và phát triển của đô thị Huế qua nhiều thế kỷ. Từ không gian Thuận Hóa – Phú Xuân xưa đến diện mạo đô thị di sản hôm nay, Kim Long luôn giữ một vị trí quan trọng cả về lịch sử, văn hóa lẫn cảnh quan. Trong dòng chảy ấy, nơi đây không chỉ lưu giữ những dấu tích vật chất của một vùng đất kinh kỳ, mà còn bảo tồn được lớp trầm tích văn hóa sống động, phản ánh rõ nét bản sắc của Huế.
Sau khi thực hiện việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, phường Kim Long hiện có quy mô khá lớn với diện tích hơn 90km² và dân số gần 49.000 người. Đây là một nền tảng đáng chú ý, không chỉ ở góc độ quản trị đô thị mà còn ở tiềm năng tổ chức không gian phát triển theo hướng văn hóa – du lịch – dịch vụ. Đặc biệt, địa bàn này đang kế thừa một quỹ di sản hiếm có với hệ thống di tích lịch sử, đình làng, phủ đệ, nhà vườn truyền thống, cơ sở tôn giáo cùng các làng nghề lâu đời, tạo nên một cấu trúc văn hóa đa tầng và giàu bản sắc.
Về phương diện di sản, Kim Long hiện sở hữu 17 di tích đã được xếp hạng, trong đó có những công trình mang tầm vóc quốc gia đặc biệt và thuộc quần thể di sản thế giới, tiêu biểu như chùa Thiên Mụ, điện Hòn Chén, lăng vua Gia Long, lăng vua Minh Mạng và hệ thống lăng tẩm các chúa Nguyễn. Bên cạnh đó là hàng chục đình làng cổ, nhiều cơ sở tôn giáo tín ngưỡng có giá trị lịch sử lâu đời, cùng các thiết chế văn hóa tư nhân như Bảo tàng Gốm cổ Sông Hương hay Nhà hát Bến Xuân. Sự hiện diện đồng thời của các yếu tố di sản vật thể, phi vật thể và không gian sinh hoạt văn hóa đương đại cho thấy Kim Long gần như hội tụ đầy đủ các thành tố cấu thành một “không gian di sản sống”, nơi di sản không chỉ để bảo tồn, mà còn hiện hữu trong đời sống cộng đồng hằng ngày.
Điều đáng ghi nhận là địa phương đã có sự nhận thức khá sâu sắc về giá trị và vị thế đặc thù của mình. Báo cáo của phường cho thấy một cách tiếp cận tương đối toàn diện khi không xem Kim Long đơn thuần là một đơn vị hành chính – dân cư, mà xác định đây là một không gian văn hóa, du lịch giàu tiềm năng ở phía tây bắc đô thị Huế. Đây là tiền đề rất quan trọng, bởi trong công tác quy hoạch và phát triển đô thị di sản, nhận thức đúng luôn là điều kiện tiên quyết để định hình chính sách đúng và hành động hiệu quả.
Tuy nhiên, bên cạnh những lợi thế nổi bật, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận rằng Kim Long hiện vẫn đang ở trạng thái “giàu tài nguyên nhưng chưa giàu giá trị”. Nói cách khác, nguồn lực di sản tuy phong phú nhưng chưa thực sự được chuyển hóa thành động lực phát triển tương xứng. Nhiều di sản quý vẫn chủ yếu dừng ở giá trị lưu giữ, chưa được khai thác hiệu quả để tạo ra sức bật cho kinh tế văn hóa và du lịch. Các thiết chế văn hóa tuy hiện diện nhưng chưa phát huy đầy đủ vai trò là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, kết nối cư dân với di sản. Các lễ hội, hoạt động tín ngưỡng truyền thống vẫn được duy trì, song chưa hình thành được chuỗi giá trị văn hóa – kinh tế đủ mạnh để lan tỏa sức hấp dẫn và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Nếu nhìn rộng hơn trong bối cảnh phát triển Huế trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, đây chính là thách thức mang tính điển hình: làm thế nào để biến vốn di sản thành nguồn lực phát triển mà không đánh mất bản sắc vốn có. Với Kim Long, bài toán không chỉ nằm ở bảo tồn, mà còn ở khả năng tổ chức lại không gian, kết nối các điểm di sản, phát triển sản phẩm văn hóa – du lịch đặc trưng và xây dựng mô hình quản trị phù hợp với một đô thị di sản sống.
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, lĩnh vực được xem là trục cốt lõi trong định hướng phát triển của Kim Long. Thực tế cho thấy nhiều di tích, phủ đệ, nhà rường, nhà vườn trên địa bàn đang trong tình trạng xuống cấp theo thời gian nhưng chưa được đầu tư, tu bổ kịp thời; trong khi đó, việc huy động nguồn lực xã hội hóa cho bảo tồn vẫn gặp không ít khó khăn cả về cơ chế lẫn khả năng kết nối nhà đầu tư, cộng đồng và chủ sở hữu di sản. Đây là vấn đề đã được cơ quan chuyên môn nhìn nhận rõ. Sở Văn hóa và Thể thao đã bước đầu đưa ra định hướng tương đối cụ thể, trong đó nhấn mạnh yêu cầu khẩn trương chuẩn hóa hồ sơ, lập danh mục kiểm kê, tiến tới xếp hạng di tích nhằm tạo hành lang pháp lý vững chắc cho công tác bảo tồn lâu dài.
Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không chỉ dừng ở việc “giữ lại” di sản. Trong bối cảnh phát triển đô thị di sản hiện đại, bảo tồn không thể chỉ hiểu theo nghĩa bảo lưu nguyên trạng, mà phải gắn chặt với phát huy giá trị, đưa di sản trở thành một phần hữu cơ của đời sống kinh tế – xã hội. Nói cách khác, di sản phải được “sống” trong cộng đồng, tạo ra giá trị văn hóa, du lịch và sinh kế thì mới có thể tồn tại bền vững.
Câu chuyện nhà vườn và phủ đệ ở Kim Long là một ví dụ điển hình cho thách thức này. Khi chủ sở hữu không còn đủ điều kiện khai thác, duy tu; khi thế hệ con cháu dần dịch chuyển khỏi địa phương để học tập, làm ăn, thì các không gian di sản rất dễ rơi vào tình trạng “bảo tồn thụ động”, còn hiện hữu về mặt hình thức nhưng thiếu sức sống và nguy cơ xuống cấp ngày càng lớn. Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải thiết kế lại mô hình khai thác theo hướng gắn với du lịch cộng đồng, kinh tế văn hóa, dịch vụ trải nghiệm và các sản phẩm đặc trưng của Huế. Quan trọng hơn, mô hình này phải tạo được sinh kế thiết thực cho chính người dân và chủ sở hữu di sản. Nếu không giải được bài toán lợi ích và sinh kế, thì rất khó nói đến một chiến lược bảo tồn bền vững trong dài hạn.
Một vấn đề khác mang tính “điểm nghẽn mềm” nhưng có ý nghĩa rất lớn là cơ chế phối hợp trong khai thác di tích và tổ chức lễ hội. Thực tiễn từ Lễ hội điện Huệ Nam cho thấy, dù lễ hội diễn ra trên địa bàn, vai trò tham gia và điều phối của địa phương vẫn còn khá hạn chế; trong khi đó, lợi ích kinh tế, dịch vụ và giá trị gia tăng mang lại cho cộng đồng dân cư sở tại chưa thực sự tương xứng với tiềm năng. Đây không đơn thuần là vấn đề tổ chức sự kiện, mà sâu xa hơn là câu chuyện phân bổ giá trị và chia sẻ lợi ích giữa các chủ thể liên quan.
Định hướng mà Sở Văn hóa và Thể thao đặt ra, gắn lễ hội với phát triển sản phẩm ẩm thực địa phương, dịch vụ trải nghiệm văn hóa và hình thành chuỗi du lịch cộng đồng là hướng đi đúng. Tuy nhiên, định hướng này cần được cụ thể hóa mạnh mẽ hơn bằng các cơ chế phối hợp liên ngành, phân vai rõ ràng giữa đơn vị quản lý di tích, chính quyền địa phương, doanh nghiệp du lịch và người dân, để cộng đồng thực sự trở thành chủ thể tham gia và hưởng lợi, thay vì chỉ đóng vai trò hỗ trợ thụ động.
Ở một bình diện khác, hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở của Kim Long cũng đang bộc lộ những hạn chế mang tính cấu trúc. Việc tồn tại gần 30 nhà văn hóa nhỏ lẻ, phân tán, hoạt động thiếu hiệu quả là biểu hiện rõ nét của một giai đoạn đầu tư dàn trải, thiếu tính liên kết và chưa theo kịp yêu cầu phát triển mới. Trong bối cảnh hiện nay, cách tiếp cận phù hợp không phải là tiếp tục duy trì mô hình cũ, mà cần mạnh dạn rà soát, quy hoạch lại theo hướng tập trung nguồn lực, xây dựng một trung tâm văn hóa – thể thao đa chức năng có quy mô và tầm vóc đủ lớn, đóng vai trò hạt nhân cho toàn phường.
Đây không chỉ là câu chuyện đầu tư cơ sở vật chất, mà còn là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển: từ mô hình “thiết chế hành chính” đơn thuần sang “thiết chế sáng tạo”, nơi vừa phục vụ sinh hoạt cộng đồng, vừa tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, giáo dục di sản, khởi nghiệp sáng tạo và kết nối du lịch địa phương.
Song song với đó, công tác thông tin cơ sở cũng đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ. Việc phường đã được đầu tư hệ thống truyền thanh ứng dụng công nghệ nhưng chưa vận hành hiệu quả cho thấy vẫn còn khoảng trống về cơ chế quản lý, nhân lực vận hành và nghiệp vụ truyền thông. Định hướng của Sở trong việc xây dựng quy chế vận hành, tổ chức mạng lưới tuyên truyền viên cơ sở, đồng thời ứng dụng các nền tảng số để phản ánh, tiếp nhận và xử lý thông tin là bước đi cần thiết.
Về bản chất, đây là sự chuyển dịch từ mô hình “truyền thông một chiều” sang “quản trị thông tin hai chiều”, trong đó người dân không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn tham gia phản hồi, giám sát và đồng hành cùng chính quyền trong quản trị không gian văn hóa – xã hội. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh không gian số ngày càng trở thành một phần không thể tách rời của đời sống cộng đồng và cũng là nơi định hình nhận thức xã hội về di sản, văn hóa và bản sắc đô thị Huế.
Câu chuyện đặt tên đường phố, thoạt nhìn tưởng chỉ là một công việc mang tính kỹ thuật trong quản lý đô thị, nhưng thực chất lại gợi mở một vấn đề lớn hơn nhiều: đó là cách thức tổ chức ký ức đô thị và định hình bản sắc không gian công cộng. Trong một đô thị di sản như Huế nói chung và Kim Long nói riêng, tên đường không đơn thuần là ký hiệu hành chính phục vụ định vị, mà còn là phương thức lưu giữ lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng qua từng lớp thời gian.
Đặc biệt, trong bối cảnh nhiều tuyến đường mới được hình thành, cấu trúc không gian đô thị có sự thay đổi sau quá trình sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính, yêu cầu xây dựng một hệ thống tên gọi vừa có tính đồng bộ với quy hoạch, vừa mang chiều sâu lịch sử – văn hóa trở nên hết sức cần thiết. Mỗi tên đường, tên ngõ, tên không gian công cộng nếu được lựa chọn phù hợp sẽ góp phần kể lại câu chuyện về vùng đất, con người, các nhân vật lịch sử, sự kiện văn hóa và các giá trị đặc trưng của Huế. Ngược lại, nếu thiếu tầm nhìn, việc đặt tên có thể dẫn đến sự rời rạc trong ký ức đô thị, làm mờ đi những dấu ấn vốn là bản sắc riêng của địa phương.
Việc Sở Văn hóa và Thể thao chủ động xây dựng “ngân hàng tên đường” và hướng dẫn địa phương triển khai là một bước đi đúng hướng, thể hiện tư duy quản trị đô thị có chiều sâu văn hóa. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn không chỉ nằm ở danh mục tên gọi, mà ở cách thức tổ chức quá trình này. Việc đặt tên đường cần được gắn với sự tham gia của cộng đồng, đặc biệt là các nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử địa phương, các bậc cao niên, cùng chính người dân đang sinh sống trên địa bàn. Bởi lẽ, ký ức đô thị không phải là sản phẩm của riêng cơ quan quản lý, mà là kết tinh của nhận thức tập thể và sự đồng thuận xã hội.
Xa hơn, đây còn là câu chuyện về tầm nhìn dài hạn đối với bản sắc đô thị Kim Long trong tổng thể đô thị Huế mở rộng. Một hệ thống tên gọi được xây dựng bài bản sẽ góp phần định vị Kim Long như một không gian di sản có chiều sâu lịch sử, nơi mỗi tuyến đường, mỗi địa danh đều mang theo câu chuyện và giá trị riêng, tạo nên sự khác biệt trong trải nghiệm đô thị.
Nhìn tổng thể, có thể thấy một điểm rất đáng chú ý là những đề xuất, mong muốn từ phía phường Kim Long không chỉ dừng lại ở nhu cầu hỗ trợ nguồn lực đơn thuần, mà hướng tới sự đồng hành toàn diện từ Sở Văn hóa và Thể thao. Sự đồng hành đó bao gồm từ định hướng phát triển chiến lược, cơ chế phối hợp liên ngành, hướng dẫn chuyên môn nghiệp vụ, cho đến kết nối các nguồn lực đầu tư và mở rộng không gian văn hóa – du lịch – cộng đồng.
Đây là một yêu cầu hoàn toàn phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW, khi văn hóa không còn được nhìn nhận như một lĩnh vực mang tính bổ trợ hay đi sau phát triển kinh tế, mà đã trở thành động lực nội sinh, nền tảng tinh thần và nguồn lực mềm của phát triển bền vững. Với Kim Long, điều này càng có ý nghĩa đặc biệt, bởi mọi bước đi trong quy hoạch, bảo tồn và phát triển đều phải lấy văn hóa làm trục trung tâm, từ đó chuyển hóa vốn di sản thành sức mạnh phát triển thực chất cho cộng đồng và cho cả đô thị Huế trong giai đoạn mới.
Từ câu chuyện của Kim Long, có thể gợi mở một suy nghĩ rộng hơn cho tiến trình phát triển của Huế trong giai đoạn mới: trong mô hình đô thị di sản, mỗi phường không nên chỉ được nhìn nhận như một đơn vị hành chính – quản lý thuần túy, mà cần được định vị như một “đơn vị sáng tạo văn hóa”, nơi di sản, đời sống cộng đồng và động lực phát triển được kết nối trong một chỉnh thể thống nhất. Đây không chỉ là sự thay đổi về cách gọi, mà trước hết là sự chuyển dịch trong tư duy phát triển đô thị.
Một đô thị di sản không thể được kiến tạo chỉ bằng hạ tầng kỹ thuật hay mở rộng không gian hành chính. Giá trị cốt lõi của nó nằm ở khả năng làm cho di sản tiếp tục sống trong hiện tại, trở thành nguồn lực nuôi dưỡng kinh tế, định hình bản sắc và nâng cao chất lượng sống của người dân. Vì vậy, điều Huế cần hướng tới không chỉ là bảo tồn những gì đã có, mà là tạo ra những không gian có khả năng sản sinh giá trị văn hóa mới trên nền tảng di sản truyền thống. Muốn vậy, cần một cách tiếp cận tích hợp hơn, trong đó bảo tồn và phát triển không đối lập mà hỗ trợ lẫn nhau; truyền thống và hiện đại không tách rời mà cùng song hành; Nhà nước và cộng đồng không vận hành theo hai chiều riêng biệt mà phải cùng chia sẻ trách nhiệm và lợi ích.
Trong bức tranh ấy, Kim Long hội tụ đầy đủ điều kiện để trở thành một mô hình thí điểm có ý nghĩa cho Huế. Với bề dày lịch sử, mật độ di sản đặc biệt, không gian cảnh quan đặc sắc và nền tảng văn hóa cộng đồng phong phú, nơi đây có đủ cơ sở để thử nghiệm một mô hình phát triển đô thị di sản theo hướng sáng tạo, lấy văn hóa làm trục trung tâm. Từ bảo tồn nhà vườn, phủ đệ, hệ thống di tích; đến tổ chức lễ hội, phát triển du lịch cộng đồng, xây dựng thiết chế văn hóa mới và tái cấu trúc không gian công cộng – tất cả đều có thể trở thành những mắt xích của một mô hình phát triển mới.
Vấn đề cốt lõi, như đã đặt ra, không nằm ở tiềm năng, bởi tiềm năng của Kim Long là điều đã hiện hữu rất rõ. Điều quan trọng hơn là liệu có đủ quyết tâm để thay đổi tư duy phát triển, dám tái cấu trúc cách làm, dám vượt qua lối tiếp cận quản lý theo tư duy cũ và thực sự đặt văn hóa vào vị trí trung tâm của mọi quyết sách hay không. Nói cách khác, đây là bài toán của tầm nhìn và năng lực hành động.
Nếu làm được điều đó, Kim Long sẽ không chỉ dừng lại ở vị thế một phường giàu truyền thống của xứ Huế, mà hoàn toàn có thể trở thành một không gian sáng tạo văn hóa tiêu biểu, một mô hình mẫu cho quản trị đô thị di sản trong bối cảnh mới. Xa hơn, thành công từ Kim Long có thể cung cấp những kinh nghiệm thực tiễn quý giá cho hành trình xây dựng Huế trở thành đô thị di sản đặc sắc của Việt Nam và khu vực – một thành phố xanh, thông minh, giàu bản sắc và phát triển bền vững trong tương lai./.
TS.Phan Thanh Hải