Ngày 26/2/2026, tại Geneva (Thụy Sĩ), Đại diện Mỹ và Iran đã kết thúc vòng đàm phán mới nhất về chương trình hạt nhân của Tehran mà chưa đạt được thỏa thuận cụ thể, song nhất trí tiếp tục các cuộc thảo luận kỹ thuật trong tuần tới tại Vienna (Áo), nơi đặt trụ sở của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Theo hãng tin Associated Press (AP), Ngoại trưởng Oman Badr al-Busaidi, quốc gia đang đóng vai trò trung gian, cho biết các bên đã đạt được “tiến triển đáng kể” trong vòng đàm phán mới nhất. Dù không công bố chi tiết, ông mô tả đây là một trong những vòng thương lượng “căng thẳng và kéo dài nhất từ trước đến nay”, với các cuộc thảo luận đi sâu vào những yếu tố cốt lõi của một thỏa thuận tiềm năng, bao gồm lộ trình hạn chế hoạt động hạt nhân và cơ chế dỡ bỏ trừng phạt.
Nguồn tin ngoại giao nhận định việc hai bên nhất trí tiếp tục các cuộc gặp kỹ thuật tại Vienna, nơi đặt trụ sở của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho thấy kênh đối thoại vẫn được duy trì, bất chấp bầu không khí còn nhiều nghi kỵ. Giới quan sát cho rằng các cuộc thảo luận kỹ thuật sắp tới sẽ tập trung vào mức độ làm giàu uranium, quy mô kho dự trữ và cơ chế giám sát quốc tế.
Tuy nhiên, truyền hình nhà nước Iran khẳng định Tehran tiếp tục bảo lưu quyền làm giàu uranium vì mục đích hòa bình, phản đối đề xuất chuyển phần lớn lượng uranium đã làm giàu ra nước ngoài và yêu cầu chấm dứt toàn bộ các biện pháp trừng phạt quốc tế liên quan đến hạt nhân. Đây là những điểm còn khác biệt lớn so với lập trường của Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump, người kêu gọi Iran chấm dứt hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium, thu hẹp chương trình tên lửa tầm xa và ngừng hỗ trợ các lực lượng vũ trang trong khu vực.
Phía Iran nhiều lần nhấn mạnh chương trình hạt nhân của nước này chỉ nhằm mục đích hòa bình và khẳng định sẽ không mở rộng đàm phán sang các chủ đề ngoài hạt nhân, như tên lửa đạn đạo hay quan hệ với các nhóm vũ trang khu vực. Lập trường này làm dấy lên câu hỏi về khả năng hai bên có thể thu hẹp khoảng cách quan điểm trong thời gian ngắn, đặc biệt khi các yêu cầu chính trị và an ninh của mỗi bên vẫn còn cách biệt đáng kể.
Trong bối cảnh đó, vai trò trung gian của Oman được đánh giá là then chốt nhằm duy trì đối thoại và ngăn căng thẳng leo thang. Các nhà phân tích cho rằng dù chưa có đột phá, việc tiếp tục đối thoại đã góp phần giảm nguy cơ đối đầu trực tiếp và mở ra cơ hội cho một thỏa thuận từng bước, nếu hai bên sẵn sàng nhượng bộ ở những vấn đề nhạy cảm nhất.
Các cuộc đàm phán diễn ra trong bối cảnh Hoa Kỳ triển khai lực lượng quân sự được đánh giá là quy mô lớn nhất tại Trung Đông trong nhiều thập niên. Washington hiện duy trì hơn một chục tàu chiến trong khu vực, trong đó có tàu sân bay USS Abraham Lincoln cùng nhiều tàu khu trục và tàu chiến khác. Việc hai tàu sân bay Mỹ đồng thời hiện diện tại đây được xem là động thái hiếm thấy, phát đi thông điệp răn đe mạnh mẽ giữa lúc căng thẳng gia tăng.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cảnh báo nếu xung đột bùng phát, các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực có thể trở thành “mục tiêu hợp pháp”, kéo theo nguy cơ chiến tranh lan rộng. “Đó sẽ là một kịch bản rất tồi tệ, không có bên nào chiến thắng”, ông nhấn mạnh, cho thấy mức độ rủi ro nếu các nỗ lực ngoại giao thất bại.
Theo ông Ali Vaez, chuyên gia của International Crisis Group (ICG), việc phái đoàn Mỹ không rời bàn đàm phán ngay lập tức cho thấy hai bên vẫn tồn tại “điểm chung nhất định”, dù khả năng tạo ra đột phá trong ngắn hạn còn bỏ ngỏ. Ông cho rằng cả Washington và Tehran đều đang cân nhắc giữa sức ép chính trị trong nước và nhu cầu tránh một cuộc đối đầu trực diện.
Bối cảnh hiện tại càng thêm phức tạp khi các vòng thương lượng trước đó đã đổ vỡ sau chiến dịch quân sự kéo dài 12 ngày của Israel nhằm vào Iran hồi tháng 6/2025, với sự tham gia không kích của Mỹ vào một số cơ sở hạt nhân. Dù mức độ thiệt hại chưa được công bố đầy đủ, nhiều cơ sở hạ tầng hạt nhân của Iran được cho là đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng, làm thay đổi tính toán chiến lược của các bên.
Theo đánh giá của tình báo Mỹ, Iran chưa tái khởi động chương trình vũ khí hạt nhân, song đã tiến hành một số hoạt động kỹ thuật có thể rút ngắn “thời gian bứt phá” nếu quyết định chính trị được đưa ra. Trước đó, sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015, Tehran đã nâng mức làm giàu uranium lên 60%, tiến sát ngưỡng 90% thường được coi là đủ cho mục đích chế tạo vũ khí.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio gần đây nhận định Iran “luôn tìm cách tái thiết các yếu tố trong chương trình hạt nhân”, đồng thời nhấn mạnh Washington ưu tiên giải pháp ngoại giao, dù “không loại trừ các lựa chọn khác”. Phát biểu này được xem là sự kết hợp giữa thông điệp trấn an và cảnh báo chiến lược.
Giới chuyên gia cho rằng mục tiêu cuối cùng của Washington vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng: liệu Mỹ chỉ tìm kiếm một thỏa thuận hạt nhân chặt chẽ và dài hạn hơn, hay hướng tới những thay đổi sâu rộng hơn trong cấu trúc an ninh – chính trị của Iran. Trong khi đó, bất kỳ hành động quân sự quy mô lớn nào cũng tiềm ẩn nguy cơ đẩy khu vực vào vòng xoáy bất ổn mới, tác động trực tiếp đến an ninh năng lượng toàn cầu, đặc biệt tại Eo biển Hormuz, tuyến trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu giao dịch trên thế giới.
Trong bối cảnh ấy, việc hai bên nhất trí tiếp tục đàm phán tại Vienna được xem là tín hiệu tích cực nhằm duy trì kênh đối thoại và kiểm soát rủi ro leo thang. Tuy nhiên, chặng đường tiến tới một thỏa thuận toàn diện và bền vững vẫn còn nhiều ẩn số, phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng nhượng bộ của cả hai phía trong những vấn đề nhạy cảm nhất.
Theo ASEAN News, từ các diễn biến hiện nay, khả năng bùng phát một cuộc chiến tranh toàn diện giữa Hoa Kỳ và Iran trong ngắn hạn được đánh giá là không cao, nhưng rủi ro xung đột cục bộ hoặc tính toán sai lầm vẫn hiện hữu. Cả hai bên đều đang theo đuổi chiến lược “gây sức ép tối đa nhưng tránh vượt ngưỡng chiến tranh”. Washington gia tăng hiện diện quân sự nhằm răn đe và tạo đòn bẩy đàm phán, trong khi Tehran phát tín hiệu cứng rắn để củng cố vị thế nội bộ và nâng giá thương lượng. Tuy nhiên, một cuộc chiến quy mô lớn sẽ kéo theo chi phí chính trị, quân sự và kinh tế rất lớn cho cả hai, đặc biệt trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu nhạy cảm và khu vực Trung Đông vốn đã bất ổn.
Kịch bản dễ xảy ra hơn là các va chạm giới hạn, tấn công ủy nhiệm hoặc đòn đáp trả mang tính biểu tượng, thay vì một cuộc chiến trực diện kéo dài. Nguy cơ lớn nhất nằm ở khả năng “leo thang ngoài ý muốn”, khi một sự cố quân sự hoặc tính toán sai chiến lược buộc các bên phải phản ứng mạnh hơn dự kiến.
Sự can dự của Nga và Trung Quốc sẽ là biến số quan trọng định hình cục diện. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược với Mỹ, Moskva có lợi ích trong việc khiến Washington phải phân tán nguồn lực. Tuy nhiên, Nga khó có khả năng ủng hộ một cuộc chiến toàn diện có thể làm mất ổn định thị trường năng lượng hoặc vượt khỏi tầm kiểm soát. Nga nhiều khả năng tiếp tục hỗ trợ Iran ở mức độ chính trị, ngoại giao và hợp tác kỹ thuật, đồng thời thúc đẩy giải pháp đàm phán để duy trì ảnh hưởng của mình trong khu vực.
Trung Quốc là đối tác thương mại quan trọng của Iran và nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, Bắc Kinh có lợi ích trực tiếp trong việc duy trì ổn định tại Trung Đông, đặc biệt liên quan đến an ninh tuyến vận tải qua Eo biển Hormuz. Trung Quốc nhiều khả năng đóng vai trò trung gian mềm, kêu gọi kiềm chế và ủng hộ khôi phục cơ chế thỏa thuận hạt nhân, thay vì đứng về một bên trong xung đột quân sự.
Trong trung hạn, triển vọng khả thi nhất là một thỏa thuận tạm thời hoặc từng phần, nhằm “đóng băng” các yếu tố nguy cơ cao nhất của chương trình hạt nhân Iran để đổi lấy nới lỏng trừng phạt có điều kiện. Điều này cho phép cả hai bên tuyên bố đạt được lợi ích chiến lược mà không phải trả giá bằng chiến tranh. Tuy nhiên, nếu đàm phán sụp đổ hoàn toàn và xuất hiện sự kiện kích hoạt lớn (ví dụ một vụ tấn công gây thương vong nghiêm trọng hoặc Iran tiến sát ngưỡng hạt nhân), nguy cơ xung đột sẽ tăng mạnh. Khi đó, sự can thiệp ngoại giao của Nga và Trung Quốc có thể đóng vai trò “phanh hãm”, nhưng khó đủ sức ngăn chặn nếu các bên đã quyết định sử dụng vũ lực. Chiến tranh không phải là kịch bản được ưu tiên, nhưng vẫn là một khả năng tiềm ẩn trong môi trường thiếu lòng tin và cạnh tranh địa chính trị gay gắt hiện nay. Chìa khóa sẽ nằm ở việc liệu các bên có thể chuyển từ đối đầu răn đe sang thỏa hiệp chiến lược trước khi một sự cố vượt khỏi tầm kiểm soát.
Thế Nguyễn