Ngày 14/04/2026, nhà báo Lars Lange đăng bài “Chiến tranh chống Iran – Khó thực hiện” trên báo Thế Giới Trẻ (Đức), cho rằng Mỹ đang theo đuổi kế hoạch phong tỏa các tuyến hàng hải chiến lược nhưng tiếp tục đánh giá thấp năng lực quân sự hiện có của Iran. Theo phân tích, việc triển khai lệnh phong tỏa này không chỉ đối mặt với nhiều thách thức về quân sự và hậu cần mà còn tiềm ẩn nguy cơ leo thang xung đột trong khu vực, trong bối cảnh Iran đã chứng tỏ khả năng đáp trả mạnh mẽ và linh hoạt trong các diễn biến gần đây.
Sau khi các cuộc đàm phán hòa bình tại Islamabad đổ vỡ vào cuối tuần qua, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Hải quân Mỹ sẽ triển khai phong tỏa các hoạt động hàng hải liên quan đến Iran tại khu vực eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ngay sau đó, Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ (CENTCOM) đã điều chỉnh thông tin, khẳng định biện pháp này chỉ nhằm vào các tàu ra vào cảng của Iran trên Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman, thay vì áp dụng với toàn bộ tàu thuyền quá cảnh qua eo biển như tuyên bố ban đầu. Theo Reuters, lệnh phong tỏa dự kiến có hiệu lực từ 16 giờ chiều thứ Hai theo giờ Trung Âu (MESZ). Ông Trump cũng nhấn mạnh rằng ngay cả những tàu từng trả phí quá cảnh cho Iran sẽ không còn được đảm bảo an toàn khi đi qua khu vực.
Trong khi đó, khả năng triển khai hiệu quả lệnh phong tỏa đang bị đặt dấu hỏi lớn. Wall Street Journal dẫn nguồn cho biết hơn 60% tàu tuần tra tốc độ cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vẫn duy trì hoạt động, bất chấp chiến dịch không kích kéo dài sáu tuần của Mỹ và Israel. Dù lực lượng hải quân chính quy của Iran chịu thiệt hại nặng nề với hơn 155 tàu bị đánh chìm theo số liệu từ phía Mỹ, các đơn vị thuộc IRGC vẫn vận hành linh hoạt từ hệ thống nhà chứa ngầm dọc theo bờ biển hiểm trở của eo biển Hormuz – khu vực có chiều rộng chỉ khoảng 30 km, qua đó duy trì năng lực kiểm soát và gây sức ép đáng kể tại tuyến hàng hải chiến lược này.
Chiến lược tác chiến bất đối xứng của Iran không dừng lại ở lực lượng tàu cao tốc. Kể từ năm 2022, nước này được cho là đã đưa vào vận hành ít nhất 1.000 phương tiện ngầm không người lái, trong đó có các hệ thống trang bị ngư lôi với kích thước lớn. Năng lực này kết hợp với các xuồng không người lái tốc độ cao hoạt động trên mặt nước và hệ thống tên lửa chống hạm tầm xa, tạo nên một mạng lưới tác chiến đa tầng có khả năng gây áp lực lớn đối với mọi hoạt động hàng hải trong khu vực. Hiện tại, lưu lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz đã giảm xuống dưới 15% so với mức thông thường, với phần lớn các tuyến di chuyển còn lại đi qua những hành lang gần đảo Larak, khu vực trên thực tế vẫn nằm trong phạm vi kiểm soát của Iran. Trong bối cảnh đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cảnh báo rằng bất kỳ tàu quân sự nào tiếp cận eo biển đều có thể bị xem là vi phạm thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần vừa được ký kết, và sẽ bị xử lý theo quy định đã công bố.
Ở chiều ngược lại, các đánh giá hiện tại cho thấy năng lực triển khai của hải quân Mỹ tại Vịnh Ba Tư còn nhiều hạn chế. Nhóm tác chiến tàu sân bay xoay quanh USS Abraham Lincoln hiện chỉ có ba tàu khu trục hộ tống, trong khi nhóm tàu của USS George H.W. Bush gồm bốn tàu khu trục vẫn đang trên đường di chuyển và chưa tới khu vực, sau khi vừa vượt qua eo biển Gibraltar và còn ở Địa Trung Hải. Theo cựu Tư lệnh tối cao NATO James Stavridis trong cuộc phỏng vấn với CNN, để thiết lập một lệnh phong tỏa hiệu quả tại Hormuz, Mỹ cần tối thiểu hai nhóm tác chiến tàu sân bay cùng hơn 20 tàu khu trục, được triển khai đồng thời ở cả hai đầu eo biển.
Bên cạnh các yếu tố quân sự, bài toán chính trị – ngoại giao cũng đặt ra không ít thách thức cho Washington. Câu hỏi về khả năng Mỹ tiến hành kiểm tra hoặc bắt giữ các tàu thuộc Trung Quốc vẫn chưa có lời giải rõ ràng. Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đã thể hiện quan điểm cứng rắn khi cho rằng việc phong tỏa eo biển Hormuz không phục vụ lợi ích chung của cộng đồng quốc tế. Phát biểu này được đưa ra trong cuộc gặp với Thái tử Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất Sheikh Khaled bin Mohammed bin Zayed Al Nahyan trong chuyến thăm Trung Quốc. Đồng thời, Bắc Kinh cũng bác bỏ các cáo buộc liên quan đến việc cung cấp vũ khí cho Iran, coi đây là những thông tin thiếu căn cứ, sau khi Tổng thống Mỹ trước đó đe dọa áp thuế bổ sung đối với hàng hóa từ các quốc gia bị cho là hỗ trợ quân sự cho Tehran.
Chiến lược tác chiến bất đối xứng của Iran đã được mở rộng đáng kể trong những năm gần đây, không chỉ dựa vào các tàu cao tốc mà còn bao gồm hệ thống phương tiện không người lái cả trên và dưới mặt nước. Từ năm 2022, Tehran được cho là đã triển khai khoảng 1.000 thiết bị ngầm không người lái, trong đó có các phương tiện mang ngư lôi cỡ lớn, kết hợp với xuồng không người lái tốc độ cao và tên lửa chống hạm tầm xa, hình thành năng lực kiểm soát đa lớp tại eo biển Hormuz. Sự hiện diện này góp phần khiến lưu lượng hàng hải qua khu vực giảm mạnh, hiện chỉ còn dưới 15% so với bình thường. Các tuyến di chuyển còn lại chủ yếu tập trung quanh khu vực đảo Larak, nơi Iran vẫn duy trì ảnh hưởng thực tế. Trong bối cảnh đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cảnh báo sẽ coi mọi tàu quân sự tiếp cận eo biển là hành động vi phạm thỏa thuận ngừng bắn hai tuần và sẵn sàng có biện pháp đáp trả.
Ở phía Mỹ, năng lực triển khai lực lượng tại Vịnh Ba Tư được đánh giá chưa đáp ứng yêu cầu cho một chiến dịch phong tỏa quy mô lớn. Nhóm tác chiến tàu sân bay USS Abraham Lincoln hiện chỉ có ba tàu khu trục hộ tống, trong khi nhóm USS George H.W. Bush với bốn tàu khu trục vẫn chưa vào khu vực tác chiến và còn đang ở Địa Trung Hải sau khi đi qua Gibraltar. Theo nhận định của cựu Tư lệnh tối cao NATO James Stavridis trên CNN, để đảm bảo hiệu quả phong tỏa, Mỹ cần ít nhất hai nhóm tàu sân bay cùng hơn 20 tàu khu trục triển khai đồng thời ở hai đầu eo biển Hormuz.
Không chỉ đối mặt với thách thức quân sự, Washington còn đứng trước những rào cản về chính trị và ngoại giao. Khả năng kiểm tra hoặc bắt giữ các tàu của Trung Quốc là vấn đề nhạy cảm chưa có tiền lệ rõ ràng. Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đã khẳng định lập trường phản đối, cho rằng việc phong tỏa eo biển Hormuz không phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng quốc tế. Quan điểm này được đưa ra trong cuộc gặp với Thái tử Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất Sheikh Khaled bin Mohammed bin Zayed Al Nahyan. Đồng thời, Bắc Kinh bác bỏ các cáo buộc liên quan đến việc hỗ trợ quân sự cho Iran, coi đây là những thông tin thiếu cơ sở, trong bối cảnh Mỹ từng đe dọa áp thuế bổ sung đối với hàng hóa từ các quốc gia bị cho là có liên quan.
Tổng thể, những diễn biến hiện nay cho thấy Washington đang đối mặt với nguy cơ sa lầy trong một chiến dịch vừa phức tạp về quân sự, vừa nhạy cảm về địa chính trị. Việc đánh giá chưa đầy đủ năng lực tác chiến bất đối xứng của Iran, cùng với những hạn chế trong triển khai lực lượng tại thực địa, khiến mục tiêu kiểm soát eo biển Hormuz trở nên khó khả thi hơn dự tính ban đầu.
Đáng chú ý, các phát biểu thiếu nhất quán từ Tổng thống Donald Trump, từ tuyên bố phong tỏa toàn diện đến việc nhanh chóng điều chỉnh phạm vi áp dụng không chỉ làm suy giảm tính rõ ràng trong chiến lược mà còn gây ra sự nhiễu loạn trong nhận thức của cộng đồng quốc tế. Điều này làm gia tăng rủi ro tính toán sai lầm, đồng thời ảnh hưởng đến mức độ tin cậy của Mỹ trong vai trò điều phối các vấn đề an ninh toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, chiến dịch tại eo biển Hormuz không chỉ là phép thử về năng lực quân sự mà còn phản ánh những dấu hiệu suy giảm trong khả năng dẫn dắt của Mỹ. Khi các cường quốc khác ngày càng thể hiện lập trường độc lập và sẵn sàng thách thức các quyết định đơn phương, trật tự thế giới đơn cực do Mỹ chi phối dường như đang đứng trước những biến chuyển sâu sắc.
Hồ Ngọc Thắng