Trong bối cảnh chiến lược quốc phòng và bảo vệ Tổ quốc bước vào giai đoạn phát triển mới, việc xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam theo mô hình “tinh, gọn, mạnh” sau năm 2025, hướng tới cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại vào năm 2030, đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học trong các nhà trường quân đội. Trong đó, hoạt động nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn của đội ngũ giảng viên giữ vai trò quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, phát triển nguồn nhân lực và hiện thực hóa mục tiêu của Nghị quyết 1652-NQ/TW ngày 20/12/2022 của Quân ủy Trung ương về lãnh đạo công tác khoa học quân sự đến năm 2030 và những năm tiếp theo.
Trong hệ thống giáo dục, giảng dạy và nghiên cứu khoa học (NCKH) là hai nhiệm vụ cốt lõi, gắn bó hữu cơ với đội ngũ giảng viên, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV). Bản chất của NCKH KHXH&NV là hoạt động có mục đích, có tổ chức nhằm nhận thức các vấn đề chính trị, xã hội và con người, từ đó tạo lập tri thức phục vụ thực tiễn. Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh yêu cầu phát triển mạnh mẽ KHXH&NV để cung cấp cơ sở khoa học cho sự nghiệp đổi mới, qua đó đặt ra đòi hỏi nâng cao chất lượng và tính ứng dụng của hoạt động nghiên cứu trong các nhà trường quân đội.
Thực tiễn cho thấy giá trị của các công trình KHXH&NV được quyết định bởi khả năng giải quyết những vấn đề đặt ra trong đời sống và hoạt động quân sự. Vì vậy, tính thực tiễn phải được quán triệt trong toàn bộ quá trình nghiên cứu, từ lựa chọn đề tài, xác định đối tượng, phạm vi đến xây dựng nội dung và phương pháp thực hiện. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, góp phần nâng cao hiệu quả nghiên cứu, phục vụ thiết thực nhiệm vụ xây dựng Quân đội và củng cố quốc phòng trong giai đoạn hiện nay.
Thực trạng tính thực tiễn trong NCKH của giảng viên KHXH&NV ở các nhà trường quân đội hiện nay
Những năm gần đây, hoạt động nghiên cứu khoa học (NCKH) của đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) đã có nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều giáo trình, đề cương bài giảng và tài liệu tham khảo có chất lượng được biên soạn, xuất bản, phục vụ hiệu quả công tác giảng dạy và học tập. Bên cạnh đó, nhiều giảng viên tích cực tham gia các đề tài NCKH các cấp, công bố bài báo khoa học và tham dự các hội thảo trong nước, quốc tế. Những kết quả này góp phần nâng cao năng lực chuyên môn, đổi mới phương pháp giảng dạy và cải thiện chất lượng đào tạo.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, hoạt động NCKH của giảng viên KHXH&NV ở một số nhà trường, đặc biệt trong khối đào tạo không chuyên, vẫn bộc lộ những hạn chế nhất định. Đáng chú ý, tính thực tiễn của nhiều công trình nghiên cứu chưa được thể hiện rõ nét, mức độ gắn kết với yêu cầu thực tiễn giáo dục, đào tạo và nhiệm vụ xây dựng Quân đội còn chưa cao, ảnh hưởng đến hiệu quả ứng dụng và giá trị khoa học của các kết quả nghiên cứu.
Một là, phương pháp nghiên cứu của một số giảng viên khoa học xã hội và nhân văn còn thiếu tính thực tiễn, chưa phản ánh đầy đủ yêu cầu và sự vận động của thực tiễn hiện nay.
Thực tiễn cho thấy, việc vận dụng phương pháp nghiên cứu của một bộ phận giảng viên KHXH&NV tại các nhà trường quân đội vẫn còn những hạn chế nhất định. Nhiều công trình còn mang tính hình thức trong thiết kế phương pháp luận, liệt kê nhiều phương pháp nghiên cứu nhưng thiếu sự vận dụng cụ thể, phù hợp với đối tượng và mục tiêu nghiên cứu. Ở một số giảng viên, đặc biệt là giảng viên trẻ, việc vận dụng chưa linh hoạt các nguyên tắc của phép biện chứng duy vật làm giảm sự thống nhất giữa tính khách quan và tính đảng, dẫn đến những nhận định mang tính chủ quan hoặc duy ý chí.
Bên cạnh đó, năng lực áp dụng các phương pháp nghiên cứu thực chứng như điều tra, khảo sát, thống kê, phân tích dữ liệu, cũng như phương pháp chuyên gia còn hạn chế, khiến quá trình thu thập và xử lý thông tin chưa phản ánh đầy đủ thực tiễn. Xu hướng thiên về suy luận lý thuyết, thiếu kiểm chứng bằng dữ liệu thực tế làm giảm tính khách quan và khả năng ứng dụng của kết quả nghiên cứu. Việc chưa chú trọng lựa chọn và vận dụng phương pháp nghiên cứu phù hợp với yêu cầu thực tiễn vì vậy đã ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng, giá trị khoa học và hiệu quả ứng dụng của nhiều công trình KHXH&NV trong các nhà trường quân đội.
Hai là, việc lựa chọn vấn đề nghiên cứu của một số giảng viên khoa học xã hội và nhân văn chưa thực sự bám sát thực tiễn, còn mang tính thụ động và chậm phản ánh những yêu cầu mới từ giáo dục, đào tạo và đời sống xã hội.
Thực tế cho thấy, một bộ phận giảng viên KHXH&NV tại các nhà trường quân đội chưa chủ động khảo sát thực tiễn để phát hiện những “khoảng trống khoa học” và các vấn đề cấp thiết cần nghiên cứu. Việc đề xuất nhiệm vụ nghiên cứu vì vậy chưa gắn chặt với yêu cầu của đơn vị, thiếu tính cập nhật và chưa phản ánh kịp thời những biến đổi trong hoạt động giáo dục, đào tạo cũng như thực tiễn xây dựng Quân đội. Không ít đề tài còn lặp lại các nội dung đã được nghiên cứu, thiếu tính mới, tư duy đột phá và khả năng dự báo.
Bên cạnh đó, ý thức liêm chính khoa học ở một số trường hợp chưa cao, vẫn còn hiện tượng sao chép hoặc kế thừa máy móc kết quả nghiên cứu của người khác. Do chưa hình thành động lực nghiên cứu từ nhu cầu tự thân, một bộ phận giảng viên còn ngại đổi mới cách tiếp cận, ít tìm tòi hướng nghiên cứu sáng tạo hoặc liên ngành. Hệ quả là nhiều công trình có nội dung và tên gọi tương đồng, giá trị khoa học và khả năng ứng dụng thực tiễn còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học trong các nhà trường quân đội hiện nay.
Ba là, nội dung nghiên cứu của một số đề tài khoa học còn thiên về lý luận thuần túy, thiếu cơ sở thực tiễn và tính ứng dụng, làm giảm hiệu quả giải quyết các vấn đề đặt ra trong thực tiễn.
Một hạn chế đáng chú ý trong hoạt động nghiên cứu khoa học của một bộ phận giảng viên KHXH&NV tại các nhà trường quân đội là nội dung nghiên cứu chưa gắn chặt với thực tiễn. Nhiều đề tài vẫn thiên về mô tả, diễn giải lý luận, chưa làm rõ nội hàm các khái niệm cốt lõi hoặc còn phụ thuộc vào hệ thống khái niệm và cách tiếp cận của các nghiên cứu trước, dẫn đến thiếu tính mới và tính sáng tạo. Trong đánh giá thực trạng, không ít công trình sử dụng nhận định mang tính khái quát, thiếu minh chứng từ khảo sát thực tế và dữ liệu đáng tin cậy.
Bên cạnh đó, việc thu thập và xử lý thông tin ở một số nghiên cứu còn mang tính hình thức; các phương pháp điều tra xã hội học chưa được khai thác hiệu quả, nguồn dữ liệu còn nghèo nàn và chưa phản ánh đầy đủ thực tiễn. Điều này làm cho các kết luận và kiến nghị thiếu sức thuyết phục, khả năng ứng dụng không cao, thậm chí chưa đáp ứng mục tiêu nghiên cứu đề ra. Những hạn chế trên cho thấy yêu cầu cấp thiết phải tăng cường tính thực tiễn, tính sáng tạo và liêm chính khoa học trong xây dựng nội dung nghiên cứu nhằm nâng cao giá trị lý luận và hiệu quả phục vụ thực tiễn của các công trình KHXH&NV.
Giải pháp nâng cao tính thực tiễn trong NCKH của giảng viên KHXH&NV ở các nhà trường quân đội hiện nay
Một là, tăng cường sự lãnh đạo của đảng ủy các nhà trường trong quán triệt và phát huy tính thực tiễn của hoạt động nghiên cứu khoa học đối với giảng viên khoa học xã hội và nhân văn.
Để nâng cao tính thực tiễn trong nghiên cứu khoa học (NCKH), các cấp ủy, tổ chức đảng và người chỉ huy cần tiếp tục quán triệt sâu sắc vị trí, vai trò của NCKH gắn với yêu cầu thực tiễn giáo dục, đào tạo và xây dựng Quân đội. Trọng tâm là nâng cao nhận thức của đội ngũ giảng viên KHXH&NV về ý nghĩa, nội dung và yêu cầu của nghiên cứu gắn với thực tiễn, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của chủ thể nghiên cứu trong từng nhiệm vụ khoa học.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, quán triệt và triển khai hiệu quả các chủ trương, nghị quyết của Đảng về phát triển khoa học và công nghệ, đặc biệt là các định hướng về công tác khoa học quân sự. Trên cơ sở đó, tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động, xây dựng động cơ nghiên cứu đúng đắn, khách quan và sáng tạo, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả và giá trị ứng dụng của các công trình KHXH&NV, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Hai là, nâng cao vai trò, trách nhiệm và hiệu quả tham mưu của cơ quan khoa học quân sự trong định hướng và quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học của giảng viên khoa học xã hội và nhân văn.
Cơ quan khoa học quân sự tại các học viện, nhà trường cần phát huy tốt vai trò tham mưu, hướng dẫn, quản lý và kiểm tra nhằm nâng cao tính thực tiễn của hoạt động nghiên cứu khoa học (NCKH). Trước hết, cần nhận thức đầy đủ vị trí, vai trò của NCKH trong lĩnh vực KHXH&NV đối với nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và phát triển khoa học quân sự, từ đó chủ động tham mưu cho cấp ủy, chỉ huy trong xây dựng định hướng nghiên cứu phù hợp với yêu cầu thực tiễn.
Trên cơ sở đánh giá đúng năng lực, nhu cầu nghiên cứu của đội ngũ giảng viên và những vấn đề đặt ra từ thực tiễn đơn vị, cơ quan chuyên trách cần định hướng lựa chọn các đề tài gắn với những vấn đề mới, cấp thiết trong giáo dục, đào tạo và xây dựng Quân đội. Đồng thời, tăng cường công tác hướng dẫn, thẩm định và kiểm tra quá trình thực hiện đề tài nhằm bảo đảm tính khoa học, tính khách quan và khả năng ứng dụng của kết quả nghiên cứu. Đây là giải pháp quan trọng để khắc phục tư duy nghiên cứu hình thức, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao giá trị thực tiễn của các công trình KHXH&NV.
Ba là, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của khoa, bộ môn khoa học xã hội và nhân văn trong việc phát huy giá trị thực tiễn của hoạt động nghiên cứu khoa học.
Cấp ủy, chỉ huy các khoa, bộ môn KHXH&NV cần tăng cường công tác lãnh đạo, giáo dục và định hướng nhằm nâng cao nhận thức của đội ngũ giảng viên về vị trí, vai trò và ý nghĩa của nghiên cứu khoa học gắn với thực tiễn. Trọng tâm là quán triệt đầy đủ các quan điểm, chủ trương của Đảng, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng về phát triển khoa học quân sự, đổi mới giáo dục, đào tạo và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong giai đoạn hiện nay.
Thông qua đó, giúp giảng viên nhận thức sâu sắc mối quan hệ biện chứng giữa nghiên cứu khoa học với nâng cao chất lượng giảng dạy và giải quyết các vấn đề thực tiễn của đơn vị. Đồng thời, khuyến khích xây dựng tư duy nghiên cứu chủ động, gắn nội dung đề tài với yêu cầu từ thực tiễn giáo dục, đào tạo và nhiệm vụ xây dựng Quân đội, qua đó nâng cao giá trị ứng dụng của các công trình khoa học, góp phần xây dựng hệ thống học viện, nhà trường quân đội chính quy, hiện đại và đáp ứng yêu cầu phát triển trong tình hình mới.
Bốn là, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn về vị trí, vai trò và ý nghĩa của tính thực tiễn trong hoạt động nghiên cứu khoa học.
Bên cạnh vai trò lãnh đạo và quản lý của các cấp, việc phát huy tính chủ động của đội ngũ giảng viên là yếu tố quyết định để nâng cao chất lượng và hiệu quả nghiên cứu khoa học (NCKH). Mỗi giảng viên cần nhận thức sâu sắc rằng tính thực tiễn không chỉ là yêu cầu của hoạt động nghiên cứu mà còn là tiêu chí quan trọng đánh giá giá trị và khả năng ứng dụng của công trình khoa học. Trên cơ sở đó, chủ động bồi dưỡng kiến thức, phương pháp nghiên cứu và kỹ năng khảo sát thực tiễn, từng bước nâng cao năng lực nghiên cứu gắn với yêu cầu của giáo dục, đào tạo và thực tiễn xây dựng Quân đội.
Đồng thời, giảng viên cần tích cực quán triệt và cụ thể hóa các chủ trương, nghị quyết của Đảng, Quân ủy Trung ương và đảng ủy nhà trường vào quá trình nghiên cứu; phát huy tinh thần trách nhiệm, tính gương mẫu và ý thức tự học, tự đổi mới trong hoạt động khoa học. Sự chuyển biến từ nhận thức đến hành động sẽ góp phần khắc phục tư duy nghiên cứu hình thức, nâng cao chất lượng học thuật và tạo ra các công trình có giá trị lý luận, thực tiễn cao, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo và phát triển khoa học quân sự trong giai đoạn hiện nay.
Năm là, tăng cường tích lũy kinh nghiệm thực tiễn cho giảng viên khoa học xã hội và nhân văn thông qua gắn kết hoạt động giảng dạy, nghiên cứu với thực tiễn quân sự.
Việc tích lũy và vận dụng kinh nghiệm thực tiễn là điều kiện quan trọng để nâng cao chất lượng và tính ứng dụng của hoạt động nghiên cứu khoa học (NCKH). Đội ngũ giảng viên KHXH&NV cần chủ động tham gia các hoạt động giảng dạy, nghiên cứu, khảo sát thực tế tại đơn vị cơ sở và các môi trường hoạt động quân sự nhằm bổ sung tri thức thực tiễn, làm giàu vốn sống và nâng cao năng lực nghiên cứu. Đây là cơ sở để hình thành tư duy khoa học gắn với yêu cầu thực tiễn, đồng thời nâng cao khả năng phân tích, đánh giá và giải quyết các vấn đề phát sinh trong giáo dục, đào tạo và công tác quân sự.
Thông qua quá trình gắn kết chặt chẽ giữa lý luận với thực tiễn, giảng viên có điều kiện phát hiện kịp thời những vấn đề mới, những “khoảng trống khoa học” và nhu cầu thực tiễn cần nghiên cứu, từ đó lựa chọn hướng tiếp cận phù hợp, điều chỉnh nội dung nghiên cứu sát với yêu cầu của đơn vị. Đây là giải pháp quan trọng để nâng cao tính thực tiễn, tính sáng tạo và giá trị ứng dụng của các công trình KHXH&NV, góp phần phục vụ hiệu quả nhiệm vụ giáo dục, đào tạo và xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
Nâng cao tính thực tiễn trong hoạt động nghiên cứu khoa học của đội ngũ giảng viên khoa học xã hội và nhân văn là yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa chiến lược đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và phát triển khoa học quân sự trong các nhà trường quân đội. Để đáp ứng yêu cầu đó, cần triển khai đồng bộ các giải pháp từ tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy, nâng cao hiệu quả tham mưu của cơ quan khoa học quân sự, phát huy vai trò của khoa, bộ môn, đến nâng cao nhận thức, trách nhiệm và năng lực tự nghiên cứu của mỗi giảng viên, đồng thời đẩy mạnh gắn kết giữa nghiên cứu, giảng dạy với thực tiễn hoạt động quân sự.
Sự phối hợp chặt chẽ giữa các giải pháp trên sẽ góp phần tạo chuyển biến thực chất về chất lượng nghiên cứu khoa học, bảo đảm các công trình KHXH&NV có giá trị lý luận, tính ứng dụng và khả năng giải quyết hiệu quả những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn. Qua đó, đóng góp thiết thực vào nhiệm vụ đổi mới giáo dục, đào tạo, phát triển khoa học quân sự và hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong tình hình mới.
ThS Trần Đức Khánh Hùng/Khoa Giáo dục Quốc phòng và An ninh – Đại học Bách khoa Hà Nội
Tài liệu tham khảo
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, 2021.
[2]. Nghị quyết số 29-NQ/TW, Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
[3].Https://www.quanlynhanuoc.vn/2023/12/19/nang-cao-chat-luong-giao-duc-dao-tao-nghien-cuu-khoa-hoc-cho-doi-ngu-giang-vien-khoa-hoc-xa-hoi-va-nhan-van-o-cac-hoc-vien-truong-quan-doi/.
[4]. Trần Quốc Tuấn (2023), “Nâng cao tính thực tiễn trong NCKH của đội ngũ giảng viên KHXH&NV trong nhà trường quân đội”, Tạp chí Quản lý Nhà nước điện tử, ngày 25/7/2023.