Trong tiến trình phát triển của đất nước, có những thời điểm mà một văn kiện của Đảng không chỉ đóng vai trò định hướng, mà còn khơi dậy một “làn sóng” hành động, thúc đẩy toàn bộ hệ thống chính trị và xã hội cùng nhìn nhận lại những vấn đề tưởng chừng đã quen thuộc. Sự ra đời của Nghị quyết 80 -NQ/TW của Bộ Chính trị là một minh chứng, khẳng định chân lý căn cốt: văn hóa không đứng bên lề của phát triển. Trái lại, văn hóa chính là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh, là “sức bền” và “sức bật” của quốc gia trong kỷ nguyên cạnh tranh bằng trí tuệ, sáng tạo và sức mạnh mềm.
Nghị quyết 80-NQ/TW: Đặt văn hóa vào vị trí trung tâm của phát triển bền vững
Ngày 07/01/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, khẳng định tầm quan trọng chiến lược của văn hóa trong tiến trình phát triển đất nước.
Tính kịp thời của Nghị quyết thể hiện rõ ở việc đặt văn hóa trở lại đúng vai trò một trụ cột phát triển, không còn là lĩnh vực “đi sau” kinh tế hay chỉ được chú ý khi điều kiện cho phép. Văn hóa được yêu cầu thấm sâu vào quy hoạch, chương trình, đề án, dự án phát triển; gắn bó hữu cơ với con người và môi trường sống, bảo đảm sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội và bảo tồn bản sắc.
Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, khi các nền tảng xuyên biên giới đang chi phối đời sống truyền thông – giải trí, cùng với những thách thức về an ninh văn hóa, chủ quyền văn hóa số và sự xâm nhập của các sản phẩm độc hại, phản cảm…, việc ban hành một nghị quyết chiến lược, đúng trọng tâm và trúng “điểm nghẽn” phát triển văn hóa là yêu cầu khách quan và cấp thiết.
Đáng chú ý, Nghị quyết 80 không chỉ dừng lại ở việc xác lập định hướng, mà còn thể hiện tinh thần quản trị hiện đại, yêu cầu triển khai theo lộ trình rõ ràng, có mục tiêu cụ thể, cơ chế đo lường và trách nhiệm giải trình. Các chỉ tiêu trong Nghị quyết không chỉ tạo áp lực hành động mà còn cung cấp khung tham chiếu thống nhất cho các cấp, các ngành và địa phương.
Việc thúc đẩy số hóa di sản, xây dựng hệ thống dữ liệu văn hóa quốc gia, thiết lập chỉ số văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế quan trọng, đóng góp rõ nét vào GDP… cho thấy văn hóa đang được tiếp cận với tư duy chuỗi giá trị, từ sáng tạo, bảo tồn, truyền dẫn đến sản phẩm và thị trường.
Nghị quyết 80-NQ/TW: Những đột phá mở đường cho chuyển động văn hóa thực chất
Tính khả thi của Nghị quyết 80 nằm ở việc xác định đúng và trúng những “đòn bẩy” thiết yếu để tạo ra chuyển động văn hóa mang tính nền tảng và bền vững.
Thứ nhất là đột phá về thể chế. Được coi là “chìa khóa” để tháo gỡ những nút thắt tồn tại lâu nay. Nhiều chủ trương đúng đắn về phát triển văn hóa từng gặp khó khi triển khai, không phải do thiếu quyết tâm, mà do thiếu cơ chế phù hợp: từ quy định pháp lý chồng chéo, đến sự thiếu vắng hành lang cho mô hình mới như hợp tác công – tư, đặt hàng sáng tạo, tài trợ nghệ thuật, bảo hộ bản quyền và thương mại hóa sản phẩm văn hóa. Nghị quyết 80 đã nêu rõ yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách theo hướng kiến tạo – thúc đẩy sáng tạo, giải phóng nguồn lực xã hội. Đây là cách tiếp cận cần thiết nếu muốn văn hóa từ “nói nhiều” thành “làm mạnh”.
Thứ hai là đột phá về nguồn lực. Nghị quyết đặt trọng tâm vào đảm bảo tỷ lệ chi ngân sách cho văn hóa theo hướng tăng dần, đi kèm với đổi mới phương pháp đầu tư: có trọng tâm, trọng điểm. Những bất cập phổ biến hiện nay không chỉ ở mức chi thấp, mà còn là việc sử dụng nguồn lực thiếu hiệu quả – xây thiết chế nhưng thiếu vận hành, đầu tư công trình nhưng thiếu nội dung, hình thức hóa mà thiếu chiều sâu. Nghị quyết nhấn mạnh quản trị theo kết quả, lấy mức độ thụ hưởng thực chất của người dân và sức sống văn hóa cộng đồng làm thước đo – điều kiện quan trọng để khắc phục bệnh “dàn trải” và “phong trào” trong đầu tư văn hóa.
Thứ ba là đột phá về nhân lực và môi trường văn hóa. Văn hóa không chỉ là di sản, lễ hội, hay tác phẩm nghệ thuật, mà trước hết là hệ giá trị sống, là đạo đức, ứng xử và tinh thần cộng đồng. Nghị quyết xác định rõ: con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là trung tâm hưởng thụ, vừa là lực lượng gìn giữ giá trị nền tảng. Trong bối cảnh không gian mạng tác động sâu rộng, việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nâng cao “sức đề kháng” của xã hội trước cái xấu, cái độc, cái phản cảm… càng trở nên cấp bách. Nghị quyết 80 đã thể hiện rõ quan điểm này, đồng thời đề cao vai trò đồng hành của gia đình, nhà trường, xã hội và hệ thống thiết chế văn hóa.
Một điểm đáng chú ý nữa là Nghị quyết mở rộng không gian phát triển văn hóa gắn với kinh tế, nhất là kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa. Đây là một bước ngoặt trong tư duy: di sản không chỉ là thứ cần bảo tồn, mà còn có thể trở thành tài sản – nguồn lực phát triển, nếu được quản trị đúng cách, đúng chuẩn mực. Việc đề xuất định giá tổng giá trị kinh tế của di sản, xác lập vị thế di sản như một tài sản quốc gia cần được khai thác hợp lý, đã mở ra cơ hội để các địa phương chuyển từ tâm thế “gánh nặng bảo tồn” sang “đầu tư tạo sinh kế”, biến di sản thành động lực phát triển du lịch, sáng tạo, giáo dục và sức mạnh mềm quốc gia.
Để Nghị quyết 80 đi vào cuộc sống, ngành văn hóa và các địa phương cần thực hiện một điều tưởng như đơn giản nhưng lại không dễ: chuyển hóa tinh thần nghị quyết thành kế hoạch hành động cụ thể, có thể đo lường, kiểm tra, đánh giá. Một chương trình hành động đúng nghĩa phải xác định rõ mục tiêu theo từng năm, danh mục dự án trọng điểm, hệ thống KPI cụ thể, gắn trách nhiệm đến từng cấp quản lý. Bên cạnh đó, việc chuẩn hóa bộ chỉ số văn hóa, xây dựng hệ thống thống kê đóng góp của công nghiệp văn hóa, phát triển nền tảng dữ liệu số… là nền móng để hoạt động văn hóa được quản trị bằng dữ liệu thay vì cảm tính.
Huế – Hình mẫu cho mô hình “di sản dẫn dắt phát triển”
Liên hệ với Huế, một địa phương tiêu biểu về chiều sâu văn hóa và tài nguyên di sản, có thể thấy Nghị quyết 80 mở ra một cơ hội lớn để Huế đi đầu trong mô hình “di sản dẫn dắt phát triển”. Với 8 di sản được UNESCO công nhận (bao gồm cả vật thể, phi vật thể và tư liệu), không gian sông – núi đặc thù, hệ thống lễ hội – nghệ thuật – nghề truyền thống phong phú và đặc biệt là bản sắc đô thị rõ nét, Huế đang sở hữu đầy đủ điều kiện để văn hóa trở thành động lực trung tâm.
Thách thức đặt ra không chỉ là gìn giữ, mà là làm cho di sản sống trong đời sống đương đại – thông qua phát triển sản phẩm văn hóa sáng tạo, du lịch chất lượng cao, giáo dục di sản, chuyển đổi số và kinh tế đêm văn minh. Mô hình “đô thị di sản – công nghiệp văn hóa” không chỉ giúp Huế bảo tồn giá trị truyền thống, mà còn tạo ra giá trị mới, việc làm mới và niềm tự hào mới, với điều kiện: di sản không bị biến thành sân khấu rẻ tiền, mà phải được quản trị như một tài sản chiến lược.
Huế hoàn toàn có thể tiên phong trong số hóa di sản và chuyển hóa di sản số thành sản phẩm phục vụ công chúng như bảo tàng số, thư viện số, hệ thống thuyết minh thông minh, trải nghiệm AR/VR, hay các kho dữ liệu mở có kiểm soát dành cho doanh nghiệp sáng tạo. Song song đó, địa phương cần lựa chọn mũi nhọn công nghiệp văn hóa phù hợp lợi thế – như nghệ thuật biểu diễn, thời trang gắn với áo dài, ẩm thực, du lịch lễ hội để phát triển tập trung và bài bản, tránh dàn trải.
Khi một hệ sinh thái sáng tạo được hình thành, kết nối cộng đồng – nghệ nhân – nhà nghiên cứu – doanh nghiệp – người trẻ, văn hóa Huế sẽ không chỉ là một “quá khứ đẹp”, mà còn là một “tương lai có sức cạnh tranh”.
Nghị quyết 80 đặt ra những mục tiêu lớn ở tầm quốc gia, nhưng thành công của nó không nằm trên giấy, mà phụ thuộc vào từng hành động cụ thể ở mỗi địa phương, mỗi thiết chế, mỗi cộng đồng. Văn hóa chỉ thực sự mạnh khi người dân cảm nhận được nó hiện hữu trong đời sống, trong môi trường sống, trong niềm tin và trong khát vọng.
Khi văn hóa đã trở thành sức mạnh mềm của dân tộc, đó không chỉ là niềm tự hào, mà còn là nguồn lực phát triển bền vững, có khả năng tự phục hồi trước mọi biến động.
Nghị quyết 80 vì thế không chỉ là một văn kiện chính sách mà là một lời hiệu triệu: hãy đặt văn hóa vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển đất nước, để Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới với bản lĩnh, bản sắc và sức mạnh của một nền văn hóa trưởng thành.
TS. Phan Thanh Hải