Nghị quyết của Đảng và Nhà nước về đổi mới tổ chức, hoạt động của chính quyền địa phương đã đặt nền móng cho việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 01/7/2025. Mục tiêu cốt lõi được kỳ vọng là phân định rõ thẩm quyền, tinh gọn bộ máy, giảm tầng nấc trung gian, và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.
Nhằm đánh giá một cách toàn diện chặng đường vận hành vừa qua, ngày 05/6/2026, tại trụ sở Bộ Tư pháp, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật phối hợp với các Cục, Vụ chuyên môn thuộc Bộ Tư pháp đã tổ chức Hội thảo khoa học toàn quốc với chủ đề Nhận diện bất cập trong quy định pháp luật và thực tiễn hoạt động của chính quyền địa phương 02 cấp và kiến nghị hoàn thiện. Đây là diễn đàn pháp lý quan trọng để các nhà khoa học, đại biểu Quốc hội và lãnh đạo các địa phương thẳng thắn chia sẻ những vấn đề về pháp lý cũng như các khó khăn trong vận hành thực tế mà cấp cơ sở đang phải đối mặt. Góc nhìn phản biện dựa trên thực tiễn tại hội thảo không nhằm phủ nhận giá trị của mô hình mới, mà là cơ sở khoa học, khách quan để nhận diện rõ các điểm nghẽn, từ đó kiến nghị những giải pháp hoàn thiện thể chế trong giai đoạn tiếp theo.
Thực tiễn kết quả đạt được
Qua thực tế triển khai sau gần một năm, mô hình hai cấp đã chứng minh được năng lực cải cách và tạo ra luồng sinh khí mới cho nền hành chính địa phương. Đúng như nhận định khai mạc hội thảo của Tiến sĩ Trương Thế Côn – Tổng Biên tập Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, bộ máy tổ chức bước đầu được tinh gọn đáng kể khi giảm bớt cấp trung gian, giúp thu hẹp đầu mối và tránh tình trạng chồng chéo chức năng, nhiệm vụ giữa các cơ quan.
Bên cạnh đó, quy trình đưa ra các quyết định hành chính được rút ngắn rõ rệt nhờ cắt giảm các khâu trình duyệt trung gian. Nhiều nhiệm vụ, quyền hạn đã được giao trực tiếp cho cấp cơ sở, giúp việc phục vụ người dân và doanh nghiệp ngày càng thuận lợi. Sự thay đổi này cũng phát huy tối đa tính chủ động, nâng cao thẩm quyền và cá thể hóa trách nhiệm của người đứng đầu, đặc biệt là vai trò của Ủy ban nhân dân. Những kết quả ban đầu này là minh chứng cho thấy tư duy đổi mới bộ máy đang đi đúng hướng, nhận được sự đồng thuận lớn từ xã hội.
Những bất cập và góc nhìn phản biện từ thực tiễn vận hành
Dù đạt được nhiều chuyển biến tích cực, thực tế triển khai mô hình hai cấp tại các địa phương đang bộc lộ những khoảng cách lớn giữa quy định pháp lý và năng lực thực thi, tạo ra ba nhóm bất cập lớn cần được thẳng thắn nhìn nhận.
Khoảng cách bất cập đầu tiên nằm ở sự bất cân đối giữa nhiệm vụ được giao và điều kiện thực hiện tại cấp cơ sở. Cấp phường, xã là nơi trực tiếp tiếp xúc, giải quyết công việc hàng ngày cho dân. Khi chuyển sang mô hình mới, việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đồng nghĩa với khối lượng công việc về cơ sở tăng lên đột biến. Tuy nhiên, trong khi số lượng công việc tăng mạnh với nhiều đầu việc chuyên môn sâu, số lượng biên chế tại cấp phường, xã lại bị kiểm soát theo các quy định tinh giản chung. Cơ chế quy định biên chế giữa một phường có quy mô hàng trăm nghìn dân với một phường chỉ có vài mươi nghìn dân đã bộc lộ sự bất cập. Sự quá tải này dẫn đến hệ quả là trình độ chuyên môn của một bộ phận cán bộ cơ sở chưa theo kịp yêu cầu quản lý hiện đại, tạo ra tâm lý nặng nề và rủi ro pháp lý rất cao cho người thực thi công vụ.
Bất cập thứ hai xuất phát từ sự chậm trễ, thiếu đồng bộ của hạ tầng công nghệ thông tin và công tác tư pháp. Về mặt lý thuyết, hoạt động của chính quyền hai cấp phụ thuộc chặt chẽ vào hệ thống dữ liệu liên thông và nền tảng số hóa. Tuy nhiên, thực tế cơ sở hạ tầng kỹ thuật tại nhiều địa phương đang bộc lộ sự chậm đồng bộ. Hệ thống máy tính tại cấp xã nhiều nơi đã cũ kỹ, đường truyền internet và mạng dữ liệu chuyên ngành thường xuyên không ổn định. Công tác đăng ký, quản lý hộ tịch điện tử và các dịch vụ công trực tuyến thường gặp sự cố lỗi phần mềm hoặc chậm liên thông. Cơ sở dữ liệu nền tảng còn thiếu, chưa được làm sạch đồng bộ, khiến việc tra cứu, xác minh thông tin mất nhiều thời gian hơn dự kiến. Các cơ chế giải quyết kiến nghị kỹ thuật từ địa phương lên cơ quan trung ương có lúc chưa kịp thời, để các cấp cơ sở khá lúng túng trong các tác giải quyết các vấn đề.
Bất cập thứ ba và cũng là điểm cốt lõi trong hoàn thiện thể chế chính là xung đột thẩm quyền và khoảng trống trong cơ chế kiểm soát quyền lực. Sự thay đổi mô hình tổ chức bộ máy diễn ra nhanh chóng nhưng chưa được đồng bộ hóa hoàn toàn trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành. Trong một số sự vụ mang tính liên ngành như quản lý đất đai, môi trường, trật tự đô thị, ranh giới giữa cơ quan chịu trách nhiệm chính và cơ quan phối hợp vẫn chưa hiệu quả.
Kiến nghị hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả hoạt động
Để mô hình chính quyền địa phương hai cấp không rơi vào tình trạng “bình mới rượu cũ” và phát huy tối đa hiệu năng, các tham luận tại hội thảo của Bộ Tư pháp đã đề xuất ba nhóm giải pháp xây dựng mang tính đột phá.
Giải pháp cấp bách trước hết là bảo đảm nguồn lực tương xứng và thực hiện cơ chế khoán biên chế linh hoạt cho cấp cơ sở. Như đề xuất của các Đại biểu Quốc hội chuyên trách tại hội thảo, Nhà nước cần ủng hộ tinh thần giao các tỉnh, thành phố được chủ động tính toán, phân bổ biên chế và ngân sách cấp xã dựa trên quy mô dân số thực tế và đặc thù địa bàn. Song song với đó, cần triển khai hiệu quả các đề án đào tạo, cập nhật kiến thức kỹ năng số và chuyên môn sâu về địa chính, tư pháp cho cán bộ cơ sở. Các văn bản ủy quyền phải được chuẩn hóa rõ ràng, đi kèm hướng dẫn hậu kiểm chi tiết để cấp dưới tự tin thực thi nhiệm vụ, xóa bỏ tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm.
Giải pháp trọng tâm tiếp theo là khẩn trương nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin và xem công nghệ là “cứu cánh” cho hoạt động quản trị. Bộ Tư pháp cùng các bộ ngành liên quan cần rà soát, nâng cấp toàn diện phần mềm quản lý hộ tịch, bảo đảm đường truyền thông suốt, đồng bộ hóa dữ liệu chuyên ngành giữa các cấp chính quyền để thực hiện liên thông thực chất. Các địa phương phải ưu tiên bố trí ngân sách để sửa chữa, thay thế trang thiết bị công nghệ thông tin lỗi thời tại các văn phòng xã, phường. Đồng thời, cần thiết lập một bộ chỉ số khoa học để đo lường nhu cầu trợ giúp pháp lý tại cơ sở nhằm chủ động bố trí nguồn lực hỗ trợ kịp thời.
Giải pháp mang tính bền vững là hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực và minh bạch hóa hoạt động hành chính. Khi đã trao quyền chủ động và mở rộng thẩm quyền cho người đứng đầu cơ quan hành chính, bắt buộc phải mở rộng cơ chế giám sát thực chất. Khung pháp lý về khiếu kiện hành chính cũng cần được hoàn thiện, tạo điều kiện thuận lợi để người dân bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Mọi quy trình thủ tục, kết quả giải quyết công việc phải được bắt buộc công khai trên cổng thông tin điện tử để toàn dân dễ dàng theo dõi và hậu kiểm.
Mô hình chính quyền địa phương hai cấp là xu thế tất yếu nhằm xây dựng một nền hành chính phục vụ, tinh gọn và hiệu lực. Những bất cập phát sinh sau một thời gian vận hành thực chất là quy luật tất yếu của quá trình chuyển đổi thể chế. Bằng việc thẳng thắn nhìn nhận các điểm nghẽn tại Hội thảo khoa học do Tạp chí Dân chủ và Pháp luật tổ chức, hệ thống cơ quan nhà nước đã có những bước đi đúng đắn trong việc lắng nghe hơi thở thực tiễn. Hoàn thiện thể chế trên nền tảng tôn trọng thực tế chính là chìa khóa để đưa mô hình này vận hành ổn định, khơi thông các nguồn lực phát triển kinh tế – xã hội tại các địa phương trong kỷ nguyên mới.
Nguyễn Anh