Người ta thường nhắc đến tri thức, tài năng, kỹ năng nghề nghiệp hay sự sắc sảo của người cầm bút như những yếu tố làm nên một nhà báo giỏi. Nhìn lại hơn một thế kỷ báo chí cách mạng Việt Nam, từ Chủ tịch Hồ Chí Minh đến nhiều thế hệ nhà báo, nhà văn, nhà thơ đi trước, có thể thấy giá trị bền vững của một ngòi bút không chỉ nằm ở tài năng mà còn ở bản lĩnh. Đó là bản lĩnh trước sự thật, trước cám dỗ, trước áp lực dư luận và trước trách nhiệm với Tổ quốc, Nhân dân. Bởi tài năng có thể tạo dấu ấn nhất thời, nhưng bản lĩnh mới làm nên giá trị được lịch sử lưu giữ.
Ai cũng có thể cầm bút, không phải ai cũng có bản lĩnh
Chưa bao giờ việc viết và công bố một bài viết lại dễ dàng như hôm nay. Chỉ với một chiếc điện thoại hay máy tính kết nối internet, bất kỳ ai cũng có thể chia sẻ quan điểm của mình đến hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người. Tuy nhiên, biết viết không đồng nghĩa với biết cầm bút; có khả năng diễn đạt cũng không đồng nghĩa với có bản lĩnh của người cầm bút. Giữa kỷ nguyên số, nơi thông tin lan truyền với tốc độ chóng mặt và thật – giả đan xen, điều phân biệt một người viết với một người cầm bút chân chính chính là trách nhiệm và bản lĩnh trước mỗi câu chữ mình tạo ra.
Người cầm bút không chỉ viết điều mình nghĩ mà còn ý thức sâu sắc về hệ quả của điều mình viết. Mỗi thông tin được công bố đều có thể tác động đến nhận thức xã hội, ảnh hưởng đến niềm tin của công chúng, thậm chí chi phối những quyết định quan trọng của cộng đồng. Vì thế, viết không chỉ là quyền tự do biểu đạt mà còn là trách nhiệm đối với sự thật, đối với lịch sử và lợi ích chung. Khi một bài viết được lan truyền, ngòi bút không còn là phương tiện thể hiện cái tôi cá nhân mà trở thành công cụ góp phần định hướng dư luận, đòi hỏi sự cẩn trọng trong từng chi tiết và sự trung thực trong từng lập luận.
Chính vì vậy, bản lĩnh luôn là phẩm chất không thể thiếu của người làm báo và những ai lựa chọn cầm bút. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng.” Lời dạy ấy khẳng định ngòi bút không chỉ có chức năng truyền tải thông tin mà còn là vũ khí trên mặt trận tư tưởng, phục vụ Tổ quốc và Nhân dân. Muốn hoàn thành sứ mệnh đó, người viết cần hơn cả kiến thức và kỹ năng; họ phải có dũng khí bảo vệ sự thật, đủ tỉnh táo trước những thông tin sai lệch, đủ kiên định trước cám dỗ của danh lợi và đủ trách nhiệm để đặt lợi ích cộng đồng lên trên lợi ích cá nhân.
Thực tiễn cũng cho thấy không ít người viết tài hoa nhưng nhanh chóng bị lãng quên, trong khi nhiều tên tuổi sống mãi trong lòng công chúng bởi bản lĩnh được tôi luyện qua những thời khắc thử thách của dân tộc. Điều làm nên giá trị lâu bền của một ngòi bút không chỉ là sự sắc sảo trong câu chữ mà còn là thái độ trước sự thật và trách nhiệm trước xã hội. Danh tiếng có thể phai nhạt theo thời gian, nhưng những trang viết được tạo nên bằng bản lĩnh, lòng yêu nước và tinh thần phụng sự Nhân dân sẽ luôn giữ nguyên giá trị, trở thành tài sản tinh thần quý báu cho các thế hệ mai sau.
Người cầm bút – người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng
Khi nhắc đến bản lĩnh của người cầm bút trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam, trước hết phải nhắc đến Chủ tịch Hồ Chí Minh – nhà lãnh đạo thiên tài đồng thời là một nhà báo lớn của dân tộc. Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, từ những bài báo đầu tiên viết ở nước ngoài đến những tác phẩm cuối đời, ngòi bút của Người luôn kiên định theo đuổi một mục tiêu: đấu tranh vì độc lập dân tộc, tự do và hạnh phúc của Nhân dân. Mỗi bài viết không chỉ truyền tải thông tin mà còn là vũ khí sắc bén vạch trần tội ác của thực dân, đế quốc, khơi dậy lòng yêu nước và cổ vũ tinh thần đấu tranh của hàng triệu người Việt Nam.
Điều làm nên giá trị đặc biệt trong di sản báo chí của Hồ Chí Minh là Người chưa bao giờ sử dụng ngòi bút để khẳng định bản thân, mà luôn đặt vận mệnh đất nước và lợi ích của Nhân dân lên trên hết. Mỗi câu chữ đều hướng đến mục tiêu giác ngộ quần chúng, củng cố niềm tin và hun đúc ý chí cách mạng. Bởi vậy, lời căn dặn nổi tiếng: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng” không chỉ xác định vị trí của người làm báo mà còn khái quát trách nhiệm của mọi người cầm bút: phải đứng trên lập trường của Nhân dân, lấy lợi ích quốc gia – dân tộc làm chuẩn mực cao nhất cho tư duy và hành động sáng tạo.
Tinh thần ấy cũng được thể hiện rõ trong sự nghiệp của Cố Tổng Bí thư Trường Chinh với bút danh Sóng Hồng. Qua những sáng tác và quan điểm văn học của mình, ông khẳng định người nghệ sĩ không thể đứng ngoài cuộc sống mà phải hòa mình vào nhịp đập của dân tộc. Trong bài thơ “Là thi sĩ”, hình tượng người cầm bút hiện lên như một người chiến sĩ mang trách nhiệm trước thời cuộc, biết lấy niềm vui, nỗi đau và khát vọng của đồng bào làm nguồn cảm hứng sáng tạo. Dưới ngòi bút Sóng Hồng, thơ ca trở thành tiếng gọi đoàn kết, khơi dậy ý chí đấu tranh và cổ vũ Nhân dân giành độc lập, tự do.
Cùng với Sóng Hồng, nhà thơ Tố Hữu là minh chứng sinh động cho sự thống nhất giữa tài năng nghệ thuật và bản lĩnh chính trị của người cầm bút. Đối với ông, thơ ca không chỉ là tiếng nói của cảm xúc cá nhân mà còn là sự thể hiện lý tưởng cách mạng, trách nhiệm công dân và tình yêu sâu nặng với Tổ quốc. Hành trình sáng tác của Tố Hữu luôn song hành cùng những chặng đường lịch sử của cách mạng Việt Nam; từ những năm tháng lao tù đến ngày đất nước giành thắng lợi, ngòi bút ấy chưa bao giờ ngừng cất lên tiếng nói của niềm tin, ý chí và khát vọng giải phóng dân tộc.
Nhìn lại những tấm gương tiêu biểu ấy có thể thấy, giá trị lớn nhất của người cầm bút không chỉ nằm ở tài năng hay sự sắc sảo trong ngôn từ, mà còn ở bản lĩnh chính trị, tinh thần dấn thân và trách nhiệm đối với đất nước, Nhân dân. Chính bản lĩnh ấy đã biến ngòi bút thành vũ khí trên mặt trận tư tưởng, góp phần tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn, đồng hành cùng dân tộc trong những thời khắc quyết định của lịch sử.
Có những người được trao quyền cầm bút, có những người viết vì Tổ quốc trong tim
Trong đời sống xã hội, có những người được Đảng, Nhà nước và Nhân dân tin tưởng giao trọng trách trên mặt trận văn hóa, tư tưởng. Đó là các nhà báo, nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu, những người lãnh đạo các cơ quan báo chí, xuất bản, văn hóa và nghệ thuật. Được trao ngòi bút và diễn đàn là một vinh dự lớn, nhưng cũng đồng nghĩa với trách nhiệm nặng nề trước đất nước và Nhân dân. Họ không chỉ cần bản lĩnh chính trị, tư duy sắc bén và năng lực chuyên môn mà còn phải giữ gìn phẩm chất đạo đức trong sáng, lấy sự trung thực và tinh thần phụng sự làm nền tảng cho mọi hoạt động sáng tạo.
Bởi văn hóa không chỉ là văn chương hay nghệ thuật, mà còn là ký ức lịch sử, hệ giá trị và sức mạnh tinh thần của dân tộc. Những người được trao quyền cầm bút, ở một phương diện nào đó, chính là những người góp phần gìn giữ và bồi đắp nền tảng tinh thần ấy. Quyền năng của ngôn từ càng lớn thì trách nhiệm trước xã hội càng cao. Mỗi bài viết, mỗi quan điểm được công bố không chỉ phản ánh hiện thực mà còn có thể định hướng nhận thức, củng cố niềm tin, lan tỏa những giá trị tích cực và góp phần bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc.
Tuy nhiên, tình yêu đất nước không chỉ hiện diện trong những người mang trọng trách chính thức. Còn có rất nhiều người cầm bút bình dị, không giữ chức vụ, không hoạt động trong các cơ quan báo chí hay văn hóa, nhưng vẫn kiên trì viết vì trong trái tim họ luôn có Tổ quốc. Họ viết để lưu giữ những điều tốt đẹp, để bảo vệ lẽ phải, để lan tỏa niềm tin và truyền đi tinh thần trách nhiệm với cộng đồng. Đó có thể là người thầy trên bục giảng, người lính nơi biên cương, nhà khoa học trong phòng thí nghiệm hay những công dân bình thường lặng lẽ chia sẻ những góc nhìn tích cực trên các nền tảng số.
Có người xem cầm bút là nghề nghiệp, có người coi đó là trách nhiệm công dân, nhưng giá trị cốt lõi vẫn gặp nhau ở lòng trung thực, tình yêu nước và ý thức phụng sự xã hội. Khi ngòi bút được dẫn dắt bởi khát vọng cống hiến thay vì lợi ích cá nhân, mỗi trang viết đều có thể trở thành một hạt giống của niềm tin, khơi dậy lòng tự hào dân tộc, vun đắp tinh thần đoàn kết và góp phần tạo nên sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Không phải cuộc chiến nào cũng có tiếng súng
Khi nhắc đến người chiến sĩ, nhiều người thường hình dung những chiến hào, tiếng súng và khói lửa chiến tranh. Thế nhưng, trên mặt trận tư tưởng, văn hóa và báo chí cũng tồn tại những cuộc chiến âm thầm nhưng không kém phần quyết liệt. Đó là cuộc đấu tranh giữa sự thật và sự xuyên tạc, giữa những giá trị tích cực và các biểu hiện lệch lạc, giữa trách nhiệm với cộng đồng và những toan tính vụ lợi. Trong cuộc chiến ấy, người cầm bút giữ một vị trí đặc biệt: dùng ngôn từ để bảo vệ chân lý, củng cố niềm tin xã hội và góp phần gìn giữ nền tảng tư tưởng của dân tộc.
Lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam là minh chứng sinh động cho tinh thần dấn thân ấy. Trong các cuộc kháng chiến, nhiều nhà báo, phóng viên đã theo sát các chiến trường, mang theo máy ảnh, cuốn sổ và cây bút để ghi lại hiện thực khốc liệt của cuộc chiến. Có người chưa kịp nhìn thấy tác phẩm của mình đến với bạn đọc đã ngã xuống khi đang làm nhiệm vụ. Sự hy sinh của họ khẳng định rằng báo chí cách mạng không chỉ được viết bằng trí tuệ và lòng nhiệt huyết, mà còn được hun đúc bằng ý chí cống hiến và tinh thần sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Trong thời bình, người cầm bút không còn đối diện với bom đạn, nhưng những thử thách mới lại xuất hiện dưới những hình thức tinh vi hơn. Đó là sức ép của tốc độ thông tin, sự cạnh tranh khốc liệt trên không gian mạng, áp lực từ lượt xem, lượt tương tác và xu hướng chạy theo thị hiếu tức thời. Đằng sau những con số tưởng chừng vô hại là nguy cơ đánh đổi sự chính xác, tính khách quan và đạo đức nghề nghiệp để lấy sự chú ý hoặc lợi ích trước mắt. Không ít người phải lựa chọn giữa việc chiều theo đám đông hay kiên trì bảo vệ sự thật, giữa lợi ích cá nhân và trách nhiệm đối với xã hội.
Chính trong những lựa chọn ấy, bản lĩnh của người cầm bút được thể hiện rõ nhất. Bản lĩnh không nằm ở những phát ngôn gây chú ý hay ngôn từ mạnh mẽ, mà ở khả năng giữ vững lương tâm nghề nghiệp, tôn trọng sự thật và kiên định với lợi ích của đất nước, Nhân dân. Đó còn là dũng khí lên tiếng trước những biểu hiện tiêu cực, đấu tranh với tham nhũng, phản bác thông tin sai lệch và các luận điệu xuyên tạc, đồng thời lan tỏa những giá trị tích cực trong xã hội. Khi ngòi bút được đặt đúng chỗ và sử dụng đúng mục đích, nó trở thành một sức mạnh mềm nhưng bền bỉ, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng và củng cố niềm tin của cộng đồng trong mọi hoàn cảnh.
Có những người gieo giận dữ, có những người gieo niềm tin
Trong đời sống hôm nay, người cầm bút có nhiều lựa chọn về cách tiếp cận và tiếng nói của mình. Có người ưu tiên những đề tài gây tranh cãi, những góc nhìn cực đoan hoặc lối diễn đạt sắc lạnh để thu hút sự chú ý. Những bài viết như vậy có thể tạo hiệu ứng tức thời, nhưng nếu chỉ dừng ở việc kích thích cảm xúc mà thiếu nền tảng của sự thật và tinh thần xây dựng, chúng dễ để lại sự hoài nghi, bi quan hoặc chia rẽ trong nhận thức của công chúng. Khi ngôn từ bị chi phối bởi mục tiêu tìm kiếm sự chú ý hơn là phụng sự lợi ích chung, niềm tin xã hội cũng có nguy cơ bị bào mòn.
Cũng có những cây bút tạo dấu ấn bằng những tuyên bố mạnh mẽ và sự xuất hiện dày đặc trên các diễn đàn. Tuy nhiên, sức nặng của một bài viết không nằm ở âm lượng của phát ngôn mà ở chiều sâu của tri thức, trải nghiệm và trách nhiệm đối với những điều được công bố. Độc giả ngày nay ngày càng tỉnh táo; họ không chỉ tìm kiếm những lời khẳng định đanh thép mà còn mong đợi những phân tích khách quan, những luận cứ thuyết phục và những giải pháp có giá trị thực tiễn.
Đáng chú ý hơn cả là trách nhiệm của những người có uy tín và ảnh hưởng trong đời sống báo chí, văn hóa và văn học. Khi được xã hội trao vị trí dẫn dắt dư luận và gìn giữ các giá trị tinh thần, họ đồng thời gánh vác sứ mệnh bảo vệ nền tảng văn hóa của dân tộc. Nếu vai trò ấy không được thực hiện đầy đủ, những khoảng trống trong định hướng và lan tỏa giá trị tích cực có thể xuất hiện, tạo điều kiện để các thông tin sai lệch, quan điểm cực đoan hoặc những biểu hiện lệch chuẩn tác động đến đời sống xã hội. Vì thế, càng ở vị trí cao, trách nhiệm nêu gương và trách nhiệm trước công chúng càng lớn.
Song giữa những ồn ào của không gian truyền thông vẫn luôn có những người cầm bút lặng lẽ và bền bỉ. Họ không xem mỗi bài viết là một cuộc đối đầu, cũng không chạy theo những xu hướng nhất thời để tìm kiếm sự nổi bật. Thay vào đó, họ kiên trì viết về lịch sử dân tộc, lòng biết ơn, nghĩa tình con người, những tấm gương tử tế và những giá trị nhân văn đang hiện hữu trong cuộc sống. Có thể họ không tạo ra những làn sóng lớn, nhưng chính sự bền bỉ ấy đã âm thầm vun đắp niềm tin xã hội, nuôi dưỡng tinh thần đoàn kết và góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc.
Suy cho cùng, ngòi bút luôn có khả năng gieo hạt vào tâm thức con người. Có người gieo sự nghi hoặc và chia rẽ, có người gieo niềm tin và hy vọng. Những hạt giống được gieo bằng sự trung thực, lòng nhân ái và trách nhiệm sẽ âm thầm bén rễ, lan tỏa những giá trị tích cực và góp phần xây dựng một xã hội giàu bản lĩnh, giàu niềm tin và giàu khát vọng phát triển.
Sau cùng vẫn là bản lĩnh
Kiến thức có thể tích lũy, kỹ năng có thể rèn luyện và công nghệ truyền thông sẽ không ngừng thay đổi theo thời đại. Nhưng bản lĩnh của người cầm bút không được tạo nên chỉ bằng thời gian hay kinh nghiệm nghề nghiệp. Đó là kết quả của quá trình bền bỉ vun đắp lý tưởng sống, nuôi dưỡng trách nhiệm công dân, giữ gìn lòng trung thực và không ngừng tự soi, tự sửa trước mỗi lựa chọn. Chính trong những thời khắc phải cân nhắc giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng, giữa sự dễ dãi và sự thật, bản lĩnh mới bộc lộ đầy đủ giá trị của mình.
Có những người được xã hội trao cho diễn đàn, uy tín và khả năng tác động rộng lớn đến công chúng. Cũng có những người lặng lẽ cầm bút mà không cần danh vị hay sự ghi nhận. Dù ở vị trí nào, điều quyết định giá trị của ngòi bút không phải là quyền năng mà nó nắm giữ, mà là mục đích và cách thức nó được sử dụng. Khi được đặt trong tay một người có trách nhiệm, ngôn từ có thể khơi dậy niềm tin, lan tỏa khát vọng cống hiến và góp phần bảo vệ những giá trị tốt đẹp của dân tộc. Ngược lại, nếu thiếu bản lĩnh và đạo đức, chính ngôn từ cũng có thể gây ra những hệ lụy lâu dài đối với xã hội.
Điều đáng trân trọng là bên cạnh những người làm nghề chuyên nghiệp vẫn luôn có những con người bình dị viết bằng tất cả tình yêu dành cho quê hương, lịch sử và cộng đồng. Họ không tìm kiếm hào quang mà kiên trì lưu giữ ký ức, bảo vệ sự thật và lan tỏa những điều tử tế. Những đóng góp thầm lặng ấy đã góp phần bồi đắp sức mạnh tinh thần của dân tộc, để những giá trị nhân văn tiếp tục được truyền nối qua các thế hệ.
Nhân Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, nhìn lại hành trình của những người cầm bút hôm qua và hôm nay, có lẽ điều đáng quý nhất không chỉ là số lượng tác phẩm hay sự nổi tiếng mà họ đạt được, mà chính là sự kiên định với lẽ phải, lòng trung thực và tinh thần phụng sự đất nước, Nhân dân. Bởi sau tất cả, tài năng có thể tạo nên dấu ấn của một thời, nhưng chỉ có bản lĩnh mới làm nên giá trị trường tồn của một ngòi bút. Và lịch sử, suy cho cùng, không chỉ ghi nhớ những người viết hay, mà còn ghi nhớ những người đã dùng câu chữ của mình để gìn giữ sự thật, nuôi dưỡng niềm tin và góp phần làm cho đất nước tốt đẹp hơn.
Thế Nguyễn – Minh Văn