Tình hình an ninh tại Đông Nam Á đang đối mặt với những thách thức ngày càng nghiêm trọng trước những biến động địa chính trị và cạnh tranh chiến lược trong khu vực. Phát biểu tại Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng ở Cebu (Philippines) ngày 28/10/2026, Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi đã chỉ ra ba nguyên nhân khiến môi trường an ninh khu vực xấu đi nhanh chóng, đồng thời khẳng định cam kết tăng cường hợp tác và hỗ trợ ASEAN trong bối cảnh tổ chức gồm 11 thành viên này phải ứng phó với những rủi ro an ninh ngày càng phức tạp.
Phát biểu tại Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN ở Cebu (Philippines), Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi nhận định môi trường an ninh Đông Nam Á đang xấu đi nhanh chóng khi các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống ngày càng đan xen, tác động và khuếch đại lẫn nhau. Ông chỉ ra ba yếu tố chính: thiên tai ngày càng nghiêm trọng, gây gián đoạn đồng thời các hệ thống thông tin liên lạc, dịch vụ y tế và giao thông vận tải; các cuộc xung đột trên thế giới tác động đến chuỗi cung ứng và đe dọa an ninh năng lượng; cùng những thay đổi nhanh chóng trong cán cân quân sự, làm gia tăng nguy cơ va chạm và tính toán sai lầm. Sự đan xen và cộng hưởng giữa các yếu tố này đang khiến môi trường an ninh khu vực trở nên phức tạp, khó dự báo hơn. Đáng lo ngại, những biến động không chỉ làm gia tăng nguy cơ bất ổn mà còn có thể tạo ra những tình huống đối đầu ngoài dự kiến, kéo theo các hệ lụy an ninh sâu rộng đối với Đông Nam Á.
Ông Koizumi nhấn mạnh rằng những cuộc khủng hoảng hiện nay không đơn thuần diễn ra song song, mà còn chồng chéo và khuếch đại tác động của nhau. Trong bối cảnh đó, sự đoàn kết, vai trò trung tâm và khả năng chống chịu của ASEAN không chỉ là những nguyên tắc hợp tác khu vực, mà còn trở thành những điều kiện quan trọng để các quốc gia Đông Nam Á duy trì ổn định, bảo vệ lợi ích và chủ động ứng phó trước những biến động từ bên ngoài.
Đáng chú ý, việc Tokyo coi ba yếu tố trên là những “hàng hóa công cộng quốc tế” cho thấy Nhật Bản muốn đặt hợp tác với ASEAN trong một khuôn khổ rộng hơn, vượt ra ngoài các chương trình hỗ trợ an ninh đơn lẻ. Theo cách tiếp cận này, củng cố năng lực ứng phó với thiên tai, bảo đảm an ninh hàng hải và tăng cường năng lực răn đe không phải những mục tiêu tách biệt, mà là các cấu phần bổ trợ cho khả năng duy trì hòa bình và ổn định của toàn khu vực.
Ông Koizumi đánh giá các nước ASEAN đang từng bước tăng cường năng lực ứng phó và răn đe của chính mình, đồng thời khẳng định Nhật Bản sẵn sàng hỗ trợ trên cả hai phương diện: ứng phó với những thách thức phi truyền thống, đặc biệt là thiên tai, và bảo đảm an ninh hàng hải. Cách tiếp cận này phản ánh nhận thức ngày càng rõ về mối liên hệ giữa khả năng chống chịu trước các cú sốc dân sự với năng lực bảo đảm an ninh quốc gia và khu vực.
Thông điệp đáng chú ý nhất trong phát biểu của người đứng đầu cơ quan quốc phòng Nhật Bản là mục tiêu mở rộng các lựa chọn chiến lược cho ASEAN và từng quốc gia thành viên, giúp họ có đủ khả năng tự đánh giá tình hình, đưa ra quyết định và chủ động hành động. Việc kêu gọi hai bên cập nhật các lĩnh vực hợp tác cho thấy Tokyo muốn điều chỉnh quan hệ quốc phòng với ASEAN theo hướng thực chất và thích ứng hơn trước những biến động mới. Nhật Bản không chỉ cam kết hỗ trợ các nước Đông Nam Á nâng cao năng lực ứng phó, mà còn hướng tới việc chuyển những lựa chọn hợp tác thành năng lực hành động cụ thể, qua đó củng cố khả năng tự chủ và sức chống chịu của khu vực trước môi trường an ninh ngày càng bất định. Ông cam kết rằng Nhật Bản “sẽ làm tất cả những gì có thể” để biến các “lựa chọn” của ASEAN “thành sức mạnh thực sự”.
Các cuộc họp tại Cebu bao gồm Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN lần thứ 20 và Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN Mở rộng (ADMM+) lần thứ 13, với sự tham dự của lãnh đạo các cơ quan quốc phòng Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia và Ấn Độ. Đây là diễn đàn quan trọng để ASEAN thúc đẩy đối thoại, tăng cường hợp tác quốc phòng với các đối tác chủ chốt và trao đổi quan điểm về những vấn đề an ninh đang định hình cục diện khu vực. Tuy nhiên, đáng chú ý, Trung Quốc không cử Bộ trưởng Quốc phòng tham dự các cuộc họp năm nay.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gia tăng, những biến động về cán cân quân sự, an ninh hàng hải, chuỗi cung ứng và an ninh năng lượng đang đặt Đông Nam Á trước những thách thức ngày càng đa chiều. Sự vắng mặt của người đứng đầu cơ quan quốc phòng Trung Quốc tại ADMM+ vì thế là một chi tiết đáng chú ý về mặt ngoại giao, dù chưa đủ cơ sở để kết luận về nguyên nhân hay hàm ý chính sách đằng sau quyết định này.
Nhìn tổng thể, những thông điệp được Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi đưa ra tại Cebu cho thấy Tokyo đang nhấn mạnh một cách tiếp cận an ninh toàn diện hơn đối với Đông Nam Á, trong đó khả năng ứng phó với thiên tai, bảo đảm an ninh hàng hải, tăng cường năng lực răn đe và củng cố sức chống chịu có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Quan trọng hơn, Nhật Bản muốn thúc đẩy hợp tác theo hướng giúp ASEAN và từng quốc gia thành viên nâng cao khả năng tự đánh giá tình hình, tự đưa ra quyết sách và chủ động hành động.
Trong một môi trường địa chính trị ngày càng khó dự báo, thách thức đối với ASEAN không chỉ là ứng phó với những sức ép an ninh trước mắt, mà còn là duy trì đoàn kết nội khối, bảo vệ vai trò trung tâm và tránh bị cuốn vào cạnh tranh giữa các nước lớn. Khả năng mở rộng quan hệ đối tác nhưng vẫn giữ vững quyền tự chủ chiến lược sẽ là yếu tố then chốt quyết định vị thế và dư địa hành động của Đông Nam Á trong cấu trúc an ninh khu vực đang định hình.
Thế Nguyễn
Bài viết cùng chuyên mục
Hàn Quốc và ASEAN tăng cường hợp tác y tế nhằm xây dựng hệ thống y tế dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI)
Nhật Bản cảnh báo nguy cơ an ninh gia tăng, thúc đẩy hợp tác với ASEAN
Mỹ và Đông Nam Á cam kết tăng cường quan hệ quốc phòng
Hội nghị ADMM-20: ASEAN tăng cường đoàn kết, thúc đẩy hợp tác quốc phòng
ASEAN – Qatar: Mở rộng không gian hợp tác chiến lược trong trật tự kinh tế toàn cầu biến động
Thúc đẩy hợp tác thương mại, đầu tư và phát triển bền vững giữa ASEAN và UNCTAD