Mưa dầm dề trút xuống những cung đường gập ghềnh, từ miền núi Nghĩa Hành, Tân Kỳ sang những nẻo đất gian khó Bạch Ngọc, Đại Đồng rồi xuôi về Bích Hào. Bốn ngày đêm đồng hành cùng Tổ chức Từ thiện Tzu Chi trong “Dự án từ thiện hỗ trợ hộ nghèo, cận nghèo, hộ có hoàn cảnh khó khăn trên địa bàn tỉnh Nghệ An”, phóng viên Tạp chí Đông Nam Á – ASEAN đã ăn cùng, đi cùng, thức cùng những tình nguyện viên trên hành trình đến với người nghèo. Và sau những cung đường mưa gió ấy, điều đọng lại không chỉ là những con số hỗ trợ vật chất, mà còn là những phận đời cơ cực và sự dấn thân bền bỉ, thuần khiết của những người khoác áo tình nguyện viên Tzu Chi.
Khởi nguồn tại Đài Loan năm 1966 dưới sự dẫn dắt của Ni sư Chứng Nghiêm, Tổ chức Từ thiện Tzu Chi đã trải qua sáu thập kỷ hình thành và phát triển, từng bước mở rộng các hoạt động nhân đạo đến nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ. Với mạng lưới hàng triệu tình nguyện viên, hành trình ấy được bền bỉ vun đắp trên bốn trụ cột cốt lõi: Từ thiện, Y tế, Giáo dục và Nhân văn. Tuy nhiên, dấu ấn của Tzu Chi không chỉ được nhìn nhận qua quy mô của một tổ chức nhân đạo quốc tế, mà còn hiện hữu trong những con người sẵn sàng đi đến nơi khó khăn, nơi thiên tai, dịch bệnh hay nghèo khó đang đặt những phận đời trước thử thách. Không phân biệt tôn giáo, quốc tịch hay sắc tộc, sự sẻ chia ở đó không dừng lại ở những phần quà hay giá trị vật chất trước mắt, mà hướng đến việc xoa dịu tổn thương, tiếp thêm nghị lực và lan tỏa tinh thần tri ân, tôn trọng con người.
Tại Việt Nam, Tzu Chi đã có nhiều năm triển khai các hoạt động thiện nguyện, phối hợp với chính quyền địa phương và các cơ quan hữu nghị thực hiện những chương trình an sinh xã hội dành cho người có hoàn cảnh khó khăn. Từ hỗ trợ đời sống, sinh kế đến chăm lo cho những gia đình yếu thế, các hoạt động tuy khác nhau về địa bàn và cách thức triển khai nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: đưa sự sẻ chia đến nơi người dân cần và biến lòng thiện nguyện thành những hành động cụ thể. Cũng từ tinh thần ấy, những tình nguyện viên Tzu Chi lại lên đường về với những miền quê còn nhiều gian khó của Nghệ An, mang theo những phần quà, nhưng hơn hết là một cách trao tặng đặt sự tôn trọng và phẩm giá của người nhận ở vị trí trung tâm. Và sau mỗi mái nhà, mỗi gương mặt họ tìm đến là một câu chuyện đời đang chờ được lắng nghe, sẻ chia.
Hành trình vượt miền biên viễn
Mờ sáng 20/8/2026, hành trình bắt đầu giữa màn mưa trắng xóa. Chiếc xe chở chúng tôi cùng đoàn tình nguyện Tzu Chi men theo những cung đường miền Tây Nghệ An khi trời còn chưa sáng rõ, xuyên qua những thung lũng, sườn đồi và những xóm nhà thấp thoáng trong mưa. Qua ô cửa kính nhòe nước, núi đồi nối tiếp nhau, những con đường khi ẩn, khi hiện giữa một màu xám đục. Ở vùng đất vốn thường xuyên chịu tác động của thiên tai, mỗi đợt mưa lớn đi qua không chỉ để lại những con đường sình lầy, mà còn chất thêm nỗi lo sinh kế lên những gia đình vốn đã nhiều khó khăn.
Điểm dừng chân đầu tiên là xã Tân Kỳ, nơi mở đầu hành trình trao quà của đoàn tại Nghệ An với 600 suất hỗ trợ dành cho các hộ nghèo, cận nghèo và gia đình có hoàn cảnh khó khăn. Mưa kéo dài những ngày trước đó khiến lối vào trụ sở UBND xã lầy lội, trơn trượt. Trong dòng người đến nhận quà có không ít người cao tuổi, người neo đơn, người khuyết tật; với họ, quãng đường từ cổng vào hội trường trong ngày mưa cũng trở nên nhọc nhằn hơn thường lệ.
Giữa màn mưa ấy, sắc áo xanh của cán bộ, chiến sĩ Công an xã Tân Kỳ liên tục xuất hiện ở lối vào hội trường. Người che ô, người đỡ tay, người dìu từng cụ già qua khoảng sân ướt và những bậc tam cấp trơn trượt. Những việc tưởng chừng rất nhỏ diễn ra lặng lẽ: một bàn tay rắn rỏi nắm lấy bàn tay gầy guộc của người cao tuổi, một cánh tay đưa ra làm điểm tựa cho bước chân không còn vững, một lời nhắc khẽ: “Cụ đi chậm thôi…”. Ngoài hiên, mưa vẫn rơi; bên trong, những hàng ghế dần kín người. Cán bộ, chiến sĩ lại quay ra cửa đón những người đến sau, trong khi các tình nguyện viên tất bật chuẩn bị từng phần quà. Giữa khoảnh khắc ấy, ranh giới giữa người thực thi công vụ, người làm thiện nguyện và người dân dường như được thu hẹp bởi những cử chỉ rất đời thường: một chiếc ô nghiêng sang phía người già, một cánh tay chìa ra đúng lúc, những bàn tay vốn xa lạ tìm đến và nắm lấy nhau.
Có mặt tại điểm trao quà để phối hợp cùng đoàn, ông Hoàng Đình Sơn, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Tân Kỳ, cho biết đời sống của một bộ phận hộ nghèo, hộ cận nghèo và các gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn trên địa bàn vẫn còn nhiều thiếu thốn. “Địa bàn Tân Kỳ chúng tôi dù có nhiều nỗ lực nhưng đời sống của một bộ phận hộ nghèo, hộ cận nghèo và hoàn cảnh đặc biệt khó khăn vẫn còn gặp rất nhiều thiếu thốn, vất vả trong cuộc sống mưu sinh hằng ngày. Thay mặt chính quyền và toàn thể bà con nhân dân, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến lãnh đạo tỉnh Nghệ An cùng các cơ quan hữu nghị đã quan tâm, lựa chọn địa phương làm điểm đến; đồng thời cảm ơn Tổ chức Từ thiện Tzu Chi đã mang những phần quà thiết thực, kịp thời đến hỗ trợ, sẻ chia phần nào gánh nặng với bà con nơi đây”, ông Sơn chia sẻ.
600 suất quà lần lượt được trao trong ngày mưa ấy. Nhưng phía sau con số của một chương trình hỗ trợ còn là những hình ảnh khó đưa vào bất kỳ bảng thống kê nào: chiếc ô nghiêng về phía một cụ già, bàn tay người chiến sĩ đỡ lấy một bước chân chông chênh, những tình nguyện viên lặng lẽ chuyển từng phần quà đến người dân. Tân Kỳ vì thế không chỉ là điểm dừng chân đầu tiên, mà còn mở ra những lát cắt đầu tiên về tình người trong suốt hành trình. Phía trước chúng tôi vẫn còn Nghĩa Hành, Bạch Ngọc, Đại Đồng, Bích Hào và những cung đường miền núi hun hút trong mưa.
“Cúi đầu 90 độ” – khi trao đi cũng là một cách biết ơn.
Giữa những buổi trao quà trong mưa, có một hình ảnh lặp đi lặp lại khiến chúng tôi đặc biệt chú ý: trước mỗi người dân đến nhận hỗ trợ, các tình nguyện viên Tzu Chi đều cúi người thật thấp. Đó không phải cái cúi đầu xã giao thoáng qua. Người trao nâng món quà bằng hai tay, hướng ánh mắt về phía người đối diện, cúi sâu rồi mới trân trọng trao tận tay. Dù trước mặt là một cụ già, người khuyết tật hay một người phụ nữ lam lũ vừa bước qua cửa hội trường, cách trao vẫn không thay đổi. Mỗi suất hỗ trợ trị giá 1 triệu đồng, gồm 500.000 đồng tiền mặt cùng các nhu yếu phẩm như gạo, dầu ăn, miến, đường… Nhưng quan sát những món quà lần lượt được trao đi, chúng tôi nhận ra điều được gửi gắm dường như không chỉ nằm ở giá trị vật chất, mà còn ở cách người nhận được đối đãi bằng sự tôn trọng.
Bùn đất có thể bám đầy gấu quần, mồ hôi hòa cùng nước mưa trên những gương mặt đã thấm mệt, nhưng trước mỗi người dân, động tác ấy vẫn được thực hiện một cách cẩn trọng. Lý giải về nét văn hóa này, ông Chen Ta Yu, Trưởng đại diện Tổ chức Từ thiện Tzu Chi tại Việt Nam, cho biết phía sau cái cúi đầu 90 độ là một quan niệm xuyên suốt trong hoạt động thiện nguyện của tổ chức: người trao không đặt mình ở vị thế cao hơn người nhận. “Trong triết lý hoạt động của Tzu Chi, chúng tôi không có khái niệm kẻ ban ơn và người nhận ơn. Chúng tôi cúi đầu một góc 90 độ bằng cả hai tay là để bày tỏ lòng tri ân sâu sắc nhất đối với bà con. Chính bà con đã trao cho chúng tôi cơ hội được thực hành lòng từ bi, được phụng sự và sẻ chia. Cái cúi đầu ấy là để giữ trọn vẹn phẩm giá và lòng tự trọng cho những người có hoàn cảnh khó khăn”, ông Chen Ta Yu chia sẻ.
Cách lý giải ấy cũng cho thấy một góc nhìn khác về mối quan hệ giữa người trao và người nhận trong hoạt động thiện nguyện. Người có hoàn cảnh khó khăn không chỉ được nhìn nhận như đối tượng thụ hưởng sự giúp đỡ, mà còn là người trao cho tình nguyện viên cơ hội để sẻ chia và phụng sự. Bởi vậy, món quà được nâng bằng hai tay, lời tri ân đến từ chính người trao và cái cúi đầu trở thành một cách biểu đạt sự bình đẳng, tôn trọng giữa những con người gặp nhau trong một hoàn cảnh đặc biệt.
Ở một góc hội trường, bà Trần Thị Nga, thôn Trường Thuận, xã Tân Kỳ (Trường Thọ cũ), lặng lẽ ôm phần nhu yếu phẩm vừa nhận. Người phụ nữ đã dành phần lớn cuộc đời gắn với ruộng đồng đưa tay lau những giọt nước còn đọng trên khuôn mặt rồi kể với chúng tôi về khoảnh khắc một nữ tình nguyện viên bước đến trước mặt mình. “Tôi đi nhận quà cứu trợ nhiều rồi, nhưng chưa bao giờ thấy ai trao quà lạ mà xúc động như thế. Cô tình nguyện viên bước đến, cúi người thật thấp, hai tay nâng phong bao tiền và túi quà trao cho tôi rồi cười rất hiền. Lúc đó tôi run, tự nhiên xúc động lắm”, bà Nga kể.
Điều bà nhớ nhất sau cuộc gặp ấy lại không phải số tiền hay túi nhu yếu phẩm đang ôm trong tay. “Hành động ấy làm tôi không còn cảm giác mặc cảm của một người đi xin quà. Tôi hiểu đây không phải sự ban phát từ trên xuống. Họ trân trọng chúng tôi như người thân trong nhà”, bà Nga chia sẻ với phóng viên Tạp chí Đông Nam Á – ASEAN. Giữa hội trường đông người, lời tâm sự mộc mạc ấy khiến ý nghĩa của cái cúi đầu 90 độ trở nên cụ thể hơn: một phần quà có thể giúp một gia đình vơi bớt khó khăn trước mắt, nhưng cách món quà được trao đi lại có thể giúp người nhận không phải mang thêm mặc cảm về hoàn cảnh của mình.
Nét văn hóa ấy cũng để lại ấn tượng đối với những người trực tiếp phối hợp chương trình tại địa phương. Từ hội trường ra khoảng sân mưa, các tình nguyện viên Tzu Chi cùng lực lượng công an, quân sự thay nhau dìu người cao tuổi, hỗ trợ người khuyết tật, chuyển những bao gạo và nhu yếu phẩm ra nơi thuận tiện để bà con mang về. Một lãnh đạo UBND xã Tân Kỳ cho biết, dù đã tham gia nhiều chương trình thiện nguyện, điều khiến ông ấn tượng trong lần này chính là cách đoàn ứng xử với người nhận hỗ trợ. “Họ không đứng ở vị thế người đi ‘ban phát’, mà nâng niu phẩm giá của người khó khăn. Cái cúi đầu tôn kính ấy xóa nhòa khoảng cách ngôn ngữ hay quốc tịch. Sự chu đáo thể hiện từ những việc rất nhỏ, như chuẩn bị phương tiện hỗ trợ các cụ vận chuyển quà, dặn bà con kiểm tra kỹ phần nhu yếu phẩm… Chính quyền địa phương chúng tôi đánh giá rất cao giá trị nhân văn ấy”, vị lãnh đạo chia sẻ.
Ngoài trời, mưa vẫn chưa dứt. Những bao gạo tiếp tục được chuyển đi, từng phần quà theo chân người dân trở về các thôn xóm, còn những tình nguyện viên lại trở về vị trí để đón người tiếp theo. Hai tay nâng món quà, một lời chúc an lành rồi một cái cúi đầu thật sâu. Giữa nhịp công việc liên tục ấy, một nghi thức tưởng chừng rất nhỏ đã chuyển tải điều cốt lõi trong cách Tzu Chi thực hành thiện nguyện: giúp đỡ một người không đồng nghĩa với đứng cao hơn họ; bởi sự sẻ chia chỉ thực sự trọn vẹn khi món quà được trao đi cùng với sự tôn trọng dành cho người nhận.
Bốn ngày, 2.600 phần quà và những cung bậc không thể nào quên.
Hai ngày đầu tiên, hành trình đưa đoàn đến Tân Kỳ và Nghĩa Hành, nơi 1.150 suất quà được trao đến người dân có hoàn cảnh khó khăn. Mưa gần như đeo bám suốt chặng đường, nhiều lối đi trơn trượt, bùn đất quánh vào từng bước chân. Có tình nguyện viên trượt ngã khi đang vận chuyển hàng, chỉ kịp đứng dậy, phủi vội bùn đất rồi tiếp tục công việc. Giữa nhịp trao quà tất bật, những việc tưởng rất nhỏ lại khiến người ta nhớ lâu: một chiếc kẹo được bóc đưa cho đứa trẻ theo mẹ đến nhận quà, một chiếc ô nghiêng sang che cho người cao tuổi, một bàn tay đỡ qua đoạn đường trơn hay một tình nguyện viên cúi xuống buộc lại túi nhu yếu phẩm để bà con thuận tiện mang về. Trong mưa gió và bùn lầy, sự sẻ chia vì thế không chỉ hiện hữu ở giá trị của những phần quà, mà còn được nhận ra từ cách con người chăm chút cho nhau trong từng việc nhỏ.
Ngày thứ ba, đoàn tiếp tục đến Bạch Ngọc và Đại Đồng với 950 suất hỗ trợ. Từ sớm, tại các điểm trao quà đã có người dân đến chờ, trong đó không ít người cao tuổi, người khuyết tật và những gia đình phải vượt quãng đường xa. Công việc ở mỗi nơi gần như theo một trình tự quen thuộc: rà soát danh sách, hướng dẫn người dân, trao tiền hỗ trợ, chuyển gạo và nhu yếu phẩm, dìu người cao tuổi, giúp những người sức yếu đưa quà ra ngoài. Quy trình có thể lặp lại, nhưng mỗi cuộc gặp lại mang một sắc thái khác, bởi phía sau từng cái tên trong danh sách là một gia cảnh, một câu chuyện mưu sinh và những nỗi nhọc nhằn riêng. Có lẽ vì thế, sau hàng trăm lượt trao nhận, những động tác tưởng đã trở nên quen thuộc vẫn được các tình nguyện viên thực hiện cẩn trọng như với người đầu tiên.
Ngày thứ tư, đoàn về Bích Hào, điểm dừng chân cuối cùng của hành trình. 500 suất quà còn lại lần lượt được trao đến người dân. Khi người cuối cùng nhận đủ phần hỗ trợ và rời khỏi điểm trao quà, những thành viên đã miệt mài với lịch trình suốt bốn ngày mới có thể thở phào. Phía sau khoảnh khắc ấy là những ngày cùng dầm mưa, vận chuyển hàng hóa, những đêm thức muộn kiểm đếm từng phần quà, rà soát từng cái tên để sự hỗ trợ đến đúng người cần. Tình nguyện viên Tzu Chi, cán bộ địa phương, lực lượng công an và những người tham gia hỗ trợ dành cho nhau những cái bắt tay, những cái ôm trước lúc chia tay. Sau bốn ngày liên tục di chuyển và làm việc, sự mệt mỏi vẫn còn đó, nhưng một hành trình đã được hoàn thành bằng nỗ lực chung của rất nhiều con người.
Qua năm xã của Nghệ An, 2.600 suất quà với tổng trị giá 2,6 tỷ đồng đã được trao đến người dân. Những con số cho thấy quy mô của chương trình, nhưng khó có thể phản ánh đầy đủ những gì chúng tôi chứng kiến trên suốt chặng đường. Đằng sau 2.600 phần quà là những bàn tay cùng khuân từng bao gạo trong mưa, những cán bộ, chiến sĩ dìu người già qua lối trơn, những tình nguyện viên nâng món quà bằng hai tay và cúi mình trước người nhận, cùng những đêm nhiều người ngồi lại kiểm từng phần quà, dò từng cái tên vì không muốn một hoàn cảnh khó khăn nào bị bỏ sót.
Bốn ngày, năm điểm đến, hàng nghìn cuộc gặp gỡ. Những con người khác nhau về quốc tịch, ngôn ngữ, công việc và hoàn cảnh đã gặp nhau trên những cung đường miền Tây xứ Nghệ bằng một điểm chung giản dị: khi khó khăn hiện hữu, sự sẻ chia có thể bắt đầu từ một phần quà, nhưng điều khiến nó trở nên có ý nghĩa lâu dài chính là cách con người tìm đến và đối đãi với nhau.
Yêu thương trao đi, điều còn lại là tình người.
Hành trình bốn ngày khép lại bằng một bức ảnh chung tại hội trường. Sau những ngày dầm mưa, vượt những cung đường miền núi và liên tục di chuyển qua năm xã của Nghệ An, sự mệt mỏi đã hiện rõ trên từng gương mặt. Những chiếc áo nhiều lần ướt rồi lại khô, những đôi chân đã đi qua những chặng đường dài, nhưng khi mọi người đứng sát bên nhau trước ống kính, nụ cười vẫn rạng rỡ. Một bức ảnh chỉ có thể giữ lại khoảnh khắc, còn phía sau khuôn hình ấy là 2.600 phần quà đã đến với những gia đình đang cần sự sẻ chia, cùng hàng nghìn cuộc gặp gỡ giữa những con người trước đó chưa từng quen biết.
Rồi những tình nguyện viên Tzu Chi sẽ rời Nghệ An để tiếp tục những hành trình khác; cán bộ, chiến sĩ trở lại công việc thường ngày; người dân mang những phần hỗ trợ trở về với mái nhà, ruộng vườn và cuộc mưu sinh còn nhiều nhọc nhằn phía trước. Không một chuyến thiện nguyện nào có thể làm những khó khăn ấy biến mất chỉ sau vài ngày, cũng không một phần quà nào có thể thay đổi hoàn toàn một phận đời. Nhưng qua từng điểm đến, chúng tôi nhận ra rằng ý nghĩa của sự sẻ chia không chỉ nằm ở trao bao nhiêu, mà còn ở trao như thế nào; không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao, mà đôi khi chỉ từ sự có mặt đúng lúc, một bàn tay chìa ra khi người khác cần điểm tựa và một cách ứng xử khiến người nhận cảm thấy mình được tôn trọng.
Có lẽ vì thế, sau những con số và những phần quà, điều còn lại trong ký ức của chúng tôi là những hình ảnh rất đỗi bình dị: người chiến sĩ dìu một cụ già qua bậc thềm trơn ướt, những tình nguyện viên lặng lẽ chuyển từng bao gạo trong mưa và đặc biệt là cái cúi đầu thật sâu khi món quà được nâng bằng hai tay trao đến người nhận. Cái cúi đầu ấy, sau bốn ngày chứng kiến, không còn đơn thuần là một nghi thức. Nó gợi mở một cách nhìn về thiện nguyện, nơi người trao không đặt mình cao hơn người nhận và sự giúp đỡ không làm tổn thương lòng tự trọng của những người đang ở vào hoàn cảnh khó khăn.
Rời Nghệ An, hành trình đồng hành cùng Tổ chức Từ thiện Tzu Chi của phóng viên Tạp chí Đông Nam Á – ASEAN cũng khép lại. Những chiếc áo tình nguyện rồi sẽ tiếp tục đến những miền đất khác, còn chúng tôi mang theo ký ức về những cái cúi đầu giữa ngày mưa và một điều giản dị được nhận ra sau suốt chặng đường: vật chất trao đi rồi sẽ được sử dụng cho những nhu cầu của cuộc sống, nhưng sự tử tế được trao bằng lòng tôn trọng có thể ở lại rất lâu trong lòng người. Bởi trên hành trình của lòng nhân ái, cúi xuống không khiến một người trở nên thấp hơn; đôi khi, chính sự cúi xuống ấy lại nâng người đối diện lên trong phẩm giá của mình.
Tăng Anh Thành