Trong những năm gần đây, trên không gian mạng Việt Nam liên tục sôi động với các cuộc tranh luận gay gắt xoay quanh các vấn đề lịch sử, văn hóa và tôn giáo. Từ hiện tượng “lật sử”, xét lại hay tôn vinh những nhân vật như Nguyễn Ánh, Lê Văn Duyệt, Trương Vĩnh Ký, Phan Thanh Giản, cho đến những câu chuyện về nghi lễ cúng giỗ, việc đặt tên đường hay vinh danh các tác phẩm văn học gây tranh cãi như “Nỗi buồn chiến tranh”… tất cả đều phản ánh sự va chạm giữa các góc nhìn lịch sử. Tuy nhiên, mọi cách tiếp cận đều cần dựa trên sự tôn trọng sự thật lịch sử, tránh sự chồng lấn, áp đặt hay cảm tính hóa, nhằm không tạo nên một bức tranh thông tin phức tạp, gây nhiễu loạn và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống tư tưởng xã hội.
Không gian mạng và cuộc thử thách tư tưởng: Đặt niềm tin vào sự bình tĩnh chiến lược
Không gian mạng, với đặc trưng lan truyền nhanh, sức ảnh hưởng rộng và khả năng khuếch đại cảm xúc mạnh mẽ, đã khiến nhiều vấn đề vốn đòi hỏi sự thận trọng học thuật, chiều sâu tư liệu và thời gian thẩm định, bị đẩy vào vòng xoáy tranh luận gấp gáp, đối đầu gay gắt. Ở đó, ranh giới giữa nghiên cứu lịch sử nghiêm túc và biểu đạt cảm xúc cá nhân nhiều khi bị xóa nhòa; giữa phản biện khoa học và công kích cảm tính, không phải lúc nào cũng rõ ràng.
Đáng chú ý, không ít cuộc tranh luận lan truyền với tốc độ chóng mặt, tạo ra những va đập mạnh mẽ, nhiều lúc vượt ra ngoài giới hạn học thuật. Thay vì đối thoại trên nền tảng tư liệu đã được kiểm chứng, một bộ phận dư luận chuyển sang tranh cãi cảm tính, quy chụp động cơ, thậm chí sử dụng ngôn từ cực đoan để phủ định lẫn nhau. Hệ quả không chỉ là sự méo mó trong nhận thức lịch sử, mà còn gây ra những nhiễu loạn tinh thần, đặc biệt với giới trẻ, khi nền tảng nhận thức lịch sử còn thiếu chiều sâu.
Trong bối cảnh đó, một câu hỏi thường xuyên xuất hiện là: Vì sao Đảng, Chính phủ và các cơ quan chức năng chưa lên tiếng chính thức, chưa phân định rõ ràng đúng, sai trong từng hiện tượng, từng vụ việc gây tranh cãi? Băn khoăn này không chỉ đến từ người dân, mà còn từ nhiều cán bộ, cựu chiến binh, trí thức, thậm chí là một số tướng lĩnh nghỉ hưu, những người luôn dành sự quan tâm sâu sắc đến lịch sử, văn hóa và nền tảng tinh thần dân tộc.
Những trăn trở ấy là xác đáng và hoàn toàn dễ hiểu. Bởi lẽ, lịch sử, văn hóa không chỉ là ký ức của quá khứ, mà là căn cốt tinh thần, là hệ giá trị bền vững góp phần tạo nên bản sắc dân tộc Việt Nam. Khi những giá trị ấy bị đẩy vào các cuộc tranh luận gay gắt, phản ứng lo lắng, sốt ruột, thậm chí bất an là điều dễ hiểu với những ai thực sự trách nhiệm với tương lai đất nước.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở cảm xúc và nôn nóng đòi hỏi phản ứng tức thì, chúng ta rất dễ bị cuốn theo chính nhịp điệu hỗn loạn mà không gian mạng tạo ra, nơi mà mọi thứ đều diễn ra nhanh, nhưng không phải lúc nào cũng đúng.
Quan sát thực tiễn và đối chiếu với truyền thống lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam cho thấy một nhận thức cần thiết hơn, bình tĩnh hơn và vững vàng hơn: không phải Đảng và Chính phủ “không thấy”, “không biết” hay “không nói”. Cũng không phải vì một số cơ quan cấp bộ, địa phương có động thái tôn vinh, bình xét gây tranh cãi mà Trung ương “bỏ qua” hay “không xử lý”. Trái lại, sự im lặng tương đối trước một số tranh luận cụ thể chính là lựa chọn có cân nhắc, được đặt trong tổng thể công tác lãnh đạo tư tưởng, quản lý xã hội và giữ vững ổn định chính trị – xã hội.
Cần khẳng định rằng: lịch sử chưa bao giờ là lĩnh vực có thể xử lý bằng phản ứng tức thì. Mọi kết luận lịch sử đều đòi hỏi quá trình thẩm định nghiêm ngặt, kiểm tra chéo tư liệu, đánh giá trong bối cảnh cụ thể và đặt trong lợi ích lâu dài của quốc gia – dân tộc. Việc vội vàng ban hành phán xét hành chính hay chính trị trước những tranh luận trên không gian mạng, trong nhiều trường hợp, không chỉ không làm sáng rõ vấn đề, mà còn có thể vô tình hợp thức hóa những lệch chuẩn trong nhận thức, thậm chí kích hoạt thêm những làn sóng tranh cãi cực đoan hơn.
Một chính quyền yếu mới buộc phải phản ứng tức thì trước từng biến động dư luận. Một chính đảng non trẻ mới dễ bị cuốn vào nhịp điệu tranh luận do người khác dẫn dắt. Còn một Đảng từng lãnh đạo dân tộc giành độc lập, thống nhất đất nước, vượt qua chiến tranh, cấm vận và hàng loạt biến động quốc tế, chắc chắn hiểu rõ khi nào cần lên tiếng, khi nào cần quan sát, và khi nào cần giữ sự bình tĩnh chiến lược để đảm bảo ổn định dài hạn cho xã hội.
Trong bối cảnh đó, sự im lặng có chủ đích không phải là khoảng trống trong lãnh đạo, mà là khoảng lặng cần thiết để xã hội tự bộc lộ mình. Đó là khoảng thời gian để các luồng quan điểm tự phân hóa, để những lệch lạc dần bộc lộ, và để tiếng nói học thuật, với tính thuyết phục nội tại có cơ hội khẳng định giá trị trong một môi trường ít bị chi phối bởi cảm xúc và nhiễu động nhất thời.
Thực tiễn lịch sử cách mạng Việt Nam cho thấy, nhiều thời điểm tưởng như “im lặng” lại chính là khi Đảng đang cân nhắc kỹ lưỡng, chuẩn bị và lựa chọn những quyết sách phù hợp, đúng lúc, đúng tầm. Sự thận trọng ấy không làm chậm bước tiến của đất nước, mà trái lại, giúp giữ vững ổn định chính trị, củng cố niềm tin xã hội và tạo điều kiện để các giá trị cốt lõi của dân tộc được bảo vệ một cách bền vững.
Trong công tác tư tưởng, hiệu quả không đến từ mức độ phát ngôn, mà từ bản lĩnh lựa chọn thời điểm, nội dung và đối tượng phù hợp. Để xã hội có đủ không gian tự nhận diện, tự điều chỉnh và trưởng thành về mặt nhận thức không phải là sự buông lỏng, mà là dấu hiệu của một mô hình quản lý hiện đại – vững vàng, tỉnh táo và đầy bản lĩnh.
Chính từ tinh thần đó, loạt bài “Những tranh luận lịch sử – văn hóa và sự im lặng có chủ đích của Đảng” không tìm cách tranh luận lại từng ý kiến hay chạy theo cơn sóng mạng xã hội. Thay vào đó, loạt bài hướng đến việc định vị các hiện tượng đang diễn ra trong chiều sâu tổng thể của công tác tư tưởng, từ đó làm rõ vai trò định hướng bền bỉ, nhưng không thiếu chủ động của Đảng trong việc gìn giữ sự ổn định tinh thần của xã hội.
Minh Văn