NSƯT Lê Hằng từng là giọng ca quen thuộc với nhiều khán giả trung niên qua ca khúc “Trước ngày hội bắn” khi công tác tại Đoàn văn công Quân khu Việt Bắc, nay là Đoàn văn công Quân khu 1. Thế nhưng, ít ai biết nữ nghệ sĩ ấy là người Hà Nội chính gốc, từng trải qua những năm tháng biểu diễn giữa chiến trường khốc liệt. Đặc biệt, có lần tiếng hát của bà vang lên giữa núi rừng Việt Bắc đã khiến một toán thổ phỉ xúc động, buông súng quy hàng. Cuộc đời và giọng ca của NSƯT Lê Hằng vì thế không chỉ gắn với nghệ thuật, mà còn trở thành một phần ký ức đặc biệt của thời chiến.
“Cành Vàng lá Ngọc” đất Hà thành.
Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Lê Hằng mới 11 tuổi. Để tham gia đội Quyết tử bảo vệ Hà Nội, cha bà là ông Lê Đình Hồng đã đưa cả gia đình tản cư từ phố Đào Duy Từ (Liên khu I, nay thuộc quận Hoàn Kiếm) ra vùng Đầm Sét, xã Giáp Nhị, huyện Thanh Trì cũ, nay là xã Đại Thanh, Hà Nội. Cuộc sống khó khăn, thiếu thốn khiến cô bé Lê Hằng sớm phải mưu sinh bằng nghề đan áo len thuê trong nội thành, mỗi ngày kiếm được một đồng rưỡi Đông Dương để phụ giúp gia đình.
Những năm tháng rong ruổi ở các phố Hàng Gai, Hàng Đào, Hàng Bông…, Lê Hằng được nhiều chủ hiệu và người dân yêu quý không chỉ bởi sự khéo léo, chăm chỉ mà còn nhờ giọng hát trong trẻo, truyền cảm. Cô gái Hà Nội có dáng vẻ thanh tú, tính tình nền nã, nhanh nhẹn, mang nét “cành vàng lá ngọc” khiến ai gặp cũng quý mến. Mỗi nơi Hằng xuất hiện, không khí cửa hàng dường như cũng trở nên rộn ràng, đông vui hơn.
Năm 1953, bước ngoặt lớn đến với cuộc đời cô gái nghèo khi thành phố tổ chức một cuộc thi hát. Sở hữu chất giọng trời phú cùng vẻ đẹp dịu dàng của thiếu nữ Hà thành, Lê Hằng mạnh dạn đăng ký tham gia. Thật bất ngờ, phần thể hiện các ca khúc nổi tiếng như Suối mơ, Trương Chi, Tan tác của các nhạc sĩ Phạm Duy, Văn Cao, Hoàng Giác đã giúp cô giành số điểm tuyệt đối. Từ cuộc thi ấy, tên tuổi Lê Hằng bắt đầu tỏa sáng, mở ra con đường nghệ thuật đầy đặc biệt cho cô gái nghèo đất Hà thành.
Trước ngày giải phóng, đi xem chiếu bóng là một thú vui rất thịnh hành của người Hà Nội. Để thu hút khán giả, các rạp nổi tiếng như Eden, Majestic, Long Biên… đều tổ chức biểu diễn văn nghệ trước giờ chiếu phim. Và giữa không khí sôi động ấy, Lê Hằng nhanh chóng trở thành cái tên sáng giá nhất trên sân khấu “khai phim”.
Chỉ cần trước cửa rạp xuất hiện tấm áp phích có tên Lê Hằng biểu diễn, y như rằng vé sẽ bán sạch từ rất sớm. Có những ngày, bà phải chạy show liên tục giữa nhiều rạp chiếu bóng, biểu diễn tới năm, bảy suất. Điều đặc biệt là khán giả, nhất là thanh niên Hà Nội thời ấy, đến rạp không chỉ để xem phim mà còn để được tận mắt nhìn thấy Lê Hằng và nghe bà cất tiếng hát.
Mỗi khi bà hát xong để sang rạp khác “khai phim”, nhiều chàng trai cũng vội rời ghế chạy theo, chấp nhận mua vé ở hai, ba rạp chỉ để tiếp tục được nghe hát. Sở hữu nhan sắc thanh lịch cùng giọng ca ngọt ngào đậm chất dân ca, Lê Hằng thực sự trở thành “thỏi nam châm” hút khán giả của các rạp chiếu bóng Hà Nội một thời.
Tiếng hát khiến thổ phỉ cũng phải buông súng quy hàng
Hòa bình lập lại, Thủ đô được giải phóng. Như nhiều người dân Hà Nội thời ấy, Lê Hằng dành sự ngưỡng mộ đặc biệt cho hình ảnh “anh bộ đội Cụ Hồ” và mong muốn được sống, cống hiến như họ. Năm 1955, bà được tuyển vào Đoàn văn công Sư đoàn 312. Đến năm 1957, đoàn Văn công Tổng cục Chính trị quy tụ văn công các sư đoàn, với nhiều người ở tỉnh khác về Hà Nội, thì Lê Hằng lại ngược lên Thái Nguyên với đoàn văn công Quân khu Việt Bắc, nay là đoàn Nghệ thuật QK I. Là diễn viên đơn ca chính, với tài năng, tư cách, nhan sắc vẹn toàn, Lê Hằng luôn chiếm được cảm tình và sự mến mộ của đông đảo khán giả trong và ngoài nước. Chị đã ở đấy 30 năm, gắn bó với môi trường gian khổ, thiếu thốn vốn bình thường với chiến sĩ, đồng bào rẻo cao nhưng lại là khắc nghiệt với người làm công tác nghệ thuật. Trừ vài lần đi biểu diễn ở CHDC Đức, Trung Quốc, Triều Tiên, chị hát chủ yếu cho đồng bào các dân tộc vùng căn cứ địa Việt Bắc, Tây Bắc, Tây Nguyên. Khỏi phải nói những khó khăn mà chị đã vượt qua. Nhiều người đã mất giọng vì sốt rét, lại chẳng ít nữa, không còn giữ được nhan sắc vẹn toàn.
Là giọng ca đơn ca chủ lực, sở hữu tài năng, nhan sắc và phong cách nền nã, Lê Hằng luôn nhận được sự yêu mến đặc biệt của khán giả trong và ngoài nước. Suốt 30 năm gắn bó với đoàn, bà sống và biểu diễn trong điều kiện vô cùng gian khổ nơi vùng cao Việt Bắc, Tây Bắc, Tây Nguyên, những nơi thiếu thốn đủ bề, khắc nghiệt hơn nhiều với một nghệ sĩ sân khấu. Ngoài vài chuyến lưu diễn tại CHDC Đức, Trung Quốc, Triều Tiên, phần lớn cuộc đời nghệ thuật của bà gắn với đồng bào các dân tộc nơi căn cứ địa cách mạng.
Những năm ấy, người nghệ sĩ phải vượt qua biết bao thử thách. Không ít người mất giọng vì sốt rét rừng, nhiều nữ diễn viên không còn giữ được nhan sắc sau những tháng ngày băng rừng lội suối. Nhưng Lê Hằng vẫn bền bỉ đi qua tất cả bằng nghị lực và tình yêu nghệ thuật.
Năm 1959, khi nạn thổ phỉ ở Đồng Văn (Hà Giang) nổi lên dữ dội, bộ đội được điều động lên trấn áp và chịu nhiều tổn thất. Khi ấy mới 24 tuổi, Lê Hằng đã xung phong theo đoàn công tác ra tuyến đầu biểu diễn phục vụ. Quyết định ấy khiến lãnh đạo đoàn vừa cảm phục vừa lo lắng: giọng hát vàng của bà là “linh hồn” của đoàn văn công, nhưng hành trình nơi cao nguyên đá hiểm trở cũng đầy rẫy hiểm nguy đối với một cô gái Hà Nội mảnh mai.
Bất chấp gian nan, suốt hơn bốn tháng trời, Lê Hằng cùng đồng đội vượt qua ba tầng cổng trời, lội suối, trèo đèo trên cao nguyên đá Đồng Văn. Họ lội suối, trèo đèo, có lúc “dưới chân là mây ngàn”; ăn mèn mén, thắng cố, ngủ trong những căn nhà nhỏ bám lưng núi như tổ chim. Đêm diễn được thắp sáng bằng nhựa trám rừng, không loa đài, không phông màn, nghệ sĩ hát mộc giữa núi rừng cho vài chục đồng bào nghe. Nhưng gian khó ấy vẫn chưa đáng sợ bằng nguy cơ chạm trán thổ phỉ bất cứ lúc nào.
Lê Hằng cùng đồng đội vượt qua ba tầng cổng trời, lội suối, trèo đèo trên cao nguyên đá Đồng Văn. Khó có thể nói là “vượt êm thấm”. Có lúc dưới chân là mây ngàn. Ăn mèn mén, thắng cố, ngủ trong những ngôi nhà mắc lưng núi như tổ chim, đốt nhựa trám rừng làm ánh sáng biểu diễn, hát không trang âm, phóng thanh cho vài chục người nghe. Đấy chỉ là “chuyện nhỏ như con thỏ” khi so sánh với lúc đụng thổ phỉ, có là văn công xinh đẹp đàn ngọt hát hay đến mấy thì cả tính mạng của mình cũng còn khó giữ.
Nhạc sĩ Tuấn Long, nguyên Phó đoàn trưởng Đoàn văn công Quân khu 1, từng kể lại một câu chuyện “ly kỳ như phim” xảy ra trong một đêm diễn ở Đồng Văn. Hôm ấy, đoàn biểu diễn chương trình ca múa nhạc kịch tuyên truyền nhân dân thực hiện “ba không”: không nghe, không tin, không theo thổ phỉ; đồng thời vận động những người lầm đường quay về bản làng. Biết tin có biểu diễn, một tên tướng phỉ đã sai hai thuộc hạ giấu súng trà trộn vào đám đông, chờ thời cơ ám sát văn công.
Thế nhưng, điều không ai ngờ tới đã xảy ra. Những tiết mục giàu cảm xúc của đoàn khiến cả khán giả lẫn hai tên phỉ bị cuốn theo. Đặc biệt, khi vở kịch Về với Cụ Hồ kết thúc, Lê Hằng xuất hiện trong trang phục thiếu nữ Mông rực rỡ, tay xoay chiếc ô nhiều màu và cất lên bài Người Mèo ta biết ơn Cụ Hồ đậm âm hưởng dân ca Mông, cả không gian núi rừng như lặng đi. Tiếng hát của bà vang xa giữa cao nguyên đá, như thấm vào từng vách núi, đánh thức phần lương thiện trong lòng những kẻ lầm đường.
Buổi diễn kết thúc, khán giả vẫn nán lại quây quanh các diễn viên. Và rồi bất ngờ, hai tên phỉ bước ra giữa đám đông, quỳ xuống giao nộp súng cho bộ đội. Họ xin trở về bản làng, về với vợ con và cuộc sống bình yên nơi nương ngô, mái nhà khói bếp, không tiếp tục theo tướng phỉ giữa rừng sâu núi thẳm nữa.
Câu chuyện ấy về sau được nhiều người nhắc lại như một minh chứng đặc biệt cho sức mạnh cảm hóa của nghệ thuật và tiếng hát Lê Hằng, giọng ca từng làm lay động cả những con người ở phía bên kia chiến tuyến.
Tỏa sáng trong sự im lặng
“Dẫu phải “cõng” trên vai hành trang gian khổ của một người chiến sĩ văn công, NSƯT Lê Hằng vẫn không ngừng rèn luyện và hoàn thiện tài năng nghệ thuật của mình. Tiếng hát ngọt ngào, giàu cảm xúc của bà theo làn sóng phát thanh đi khắp mọi miền đất nước, trở nên thân thuộc với nhiều thế hệ thính giả qua các ca khúc như Trước ngày hội bắn, Lời anh vọng mãi ngàn năm, Dừng chân bên suối, Con bò và chiếc xe quệt… Năm 1962, bà giành Huy chương Vàng tại Hội diễn Dân ca toàn miền Bắc, mở đầu cho hàng loạt giải thưởng lớn trong các kỳ hội diễn ca múa nhạc toàn quốc và toàn quân. Với những cống hiến nổi bật cho nghệ thuật cách mạng, Lê Hằng là một trong những nghệ sĩ đầu tiên của cả nước được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú.
Năm 1985, sau ba thập kỷ gắn bó với núi rừng và đời sống quân ngũ, bà trở về Hà Nội, nơi bà từng ghi dấu tuổi trẻ và ánh hào quang sân khấu của mình. Nghỉ hưu trong căn hộ nhỏ ở Nghĩa Tân, bà sống giản dị, tích cực tham gia các hoạt động của Hội Cựu chiến binh và gần như lặng lẽ giữa đời thường. Nhiều người sống quanh không hề biết người phụ nữ hiền hậu ấy từng là giọng ca nổi tiếng một thời. Ngay cả khi có nhà báo muốn viết chân dung, bà cũng khéo léo từ chối, luôn nhận rằng thành công của mình là nhờ tập thể và đồng đội. Sự khiêm nhường ấy khiến người ta nhớ tới câu nói của Khổng Tử: “Tài năng tỏa sáng trong sự im lặng, còn sự kém cỏi lại tự lan tỏa bằng âm thanh”.
NSƯT Lê Hằng qua đời ngày 18/3/2021, hưởng thọ 87 tuổi. Nhưng tiếng hát và cuộc đời của bà vẫn còn ở lại như biểu tượng đẹp về một thế hệ nghệ sĩ – chiến sĩ sống trọn vẹn với nghệ thuật, với nhân dân và với Tổ quốc. Không chỉ là người ca sĩ tài danh, Lê Hằng còn là hiện thân của tình yêu quê hương đất nước vượt lên mọi gian khó, để lại dấu ấn bền lâu trong lòng công chúng và trở thành tấm gương sáng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ Việt Nam noi theo.
Ngô Văn Học/ nguyên Chủ nhiệm Nhà văn hóa Quân khu 1