Trong không gian mạng hiện nay, phản biện xã hội đã trở thành một nhu cầu khách quan, gắn liền với sự phát triển của đời sống dân chủ và quá trình hình thành xã hội thông tin. Tuy nhiên, sự bùng nổ của mạng xã hội cùng cơ chế lan truyền cảm xúc nhanh khiến ranh giới giữa phản biện mang tính xây dựng và những biểu hiện châm biếm, mỉa mai, công kích cảm tính ngày càng trở nên mong manh. Khi phản biện bị lệch khỏi giá trị cốt lõi của nó, vai trò định hướng nhận thức xã hội không những suy giảm mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây nhiễu thông tin và xói mòn niềm tin cộng đồng.
Phản biện xây dựng và nền tảng giá trị
Phản biện xây dựng là một bộ phận hữu cơ của đời sống chính trị – xã hội lành mạnh, thể hiện khả năng tự điều chỉnh và tự hoàn thiện của hệ thống. Xuất phát từ tinh thần trách nhiệm đối với lợi ích chung, phản biện xây dựng hướng tới việc hoàn thiện chủ trương, chính sách và phương thức tổ chức thực hiện, chứ không nhằm tạo lập sự đối lập hay phủ định cực đoan. Phản biện đúng nghĩa giúp xã hội nhận diện rõ hơn những điểm chưa phù hợp, từ đó kịp thời điều chỉnh theo hướng tích cực và bền vững.
Trong truyền thống cách mạng Việt Nam, phê bình và tự phê bình luôn được xác định là quy luật phát triển của Đảng và của xã hội. Khi được đặt trên nền tảng tôn trọng sự thật, tôn trọng mục tiêu chung và lợi ích của Nhân dân, phản biện trở thành động lực điều chỉnh cần thiết, giúp tổ chức và cá nhân nhận diện hạn chế, khắc phục thiếu sót, đồng thời nâng cao năng lực lãnh đạo và quản lý.
Điểm cốt lõi của phản biện xây dựng là tập trung vào vấn đề, không công kích cá nhân. Phản biện phải dựa trên cơ sở tư liệu, văn kiện, quy định và thực tiễn khách quan; tránh suy diễn động cơ, tránh quy chụp cảm tính. Chính phương pháp tiếp cận khoa học và minh bạch này tạo nên sức thuyết phục và giá trị lâu dài của phản biện, biến phản biện trở thành một kênh đóng góp tích cực cho đời sống xã hội.
Ở góc độ rộng hơn, phản biện xây dựng còn góp phần củng cố niềm tin xã hội khi cho thấy hệ thống chính trị có khả năng lắng nghe, tiếp thu và tự hoàn thiện. Việc tôn trọng và tiếp nhận những ý kiến phản biện đúng đắn vì thế là biểu hiện của bản lĩnh lãnh đạo và sự trưởng thành của xã hội, chứ không phải là dấu hiệu của sự yếu kém hay dao động.
Châm biếm và nguy cơ lệch chuẩn
Châm biếm từng là một phương thức biểu đạt có giá trị trong văn học và báo chí, góp phần phê phán cái xấu, cái lạc hậu bằng hình thức gián tiếp, hàm súc và giàu tính gợi mở. Khi được sử dụng đúng mực, châm biếm có khả năng tạo ra hiệu ứng “thức tỉnh”, giúp người tiếp nhận nhận diện vấn đề và tự điều chỉnh nhận thức, thái độ theo hướng tích cực.
Tuy nhiên, trong môi trường mạng xã hội, châm biếm ngày càng dễ bị giản lược thành mỉa mai và giễu cợt. Không ít nội dung được xây dựng trên cơ sở cắt ghép, bóp méo phát ngôn, khai thác khuyết điểm cá nhân hoặc hiện tượng đơn lẻ nhằm tạo tiếng cười dễ dãi và gia tăng tương tác. Khi đó, châm biếm không còn hướng tới giá trị phê phán xã hội, mà chủ yếu phục vụ mục tiêu gây chú ý và kích thích cảm xúc tức thời.
Khi mục tiêu không còn là cảnh báo hay góp phần sửa chữa, mà chuyển sang hạ thấp và phủ định, châm biếm đánh mất nền tảng văn hóa vốn có. Từ một công cụ phê phán mang tính xây dựng, nó có thể trở thành phương thức gây nhiễu nhận thức, làm xói mòn niềm tin và nuôi dưỡng tâm lý hoài nghi kéo dài trong một bộ phận công chúng, đặc biệt trong bối cảnh thông tin đa chiều hiện nay.
Đáng lưu ý, châm biếm lệch chuẩn thường không đi kèm với giải pháp hay gợi mở hướng điều chỉnh, mà chỉ dừng lại ở việc khuếch đại cảm xúc phủ định. Điều này khiến người tiếp nhận dễ bị cuốn theo tâm lý tiêu cực, thiếu điểm tựa nhận thức tích cực và dần hình thành thái độ hoài nghi chung chung đối với các giá trị xã hội.
Ranh giới giữa xây dựng và phá hoại
Ranh giới giữa phản biện xây dựng và châm biếm mang tính phá hoại không nằm ở mức độ gay gắt của ngôn từ, mà ở mục đích và phương pháp tiếp cận vấn đề. Một ý kiến có thể sắc sảo, thậm chí gay gắt, nhưng vẫn mang tính xây dựng nếu được đặt trên nền tảng sự thật, có căn cứ rõ ràng và hướng tới việc cải thiện tình hình.
Phản biện xây dựng luôn đặt lợi ích chung lên trên cảm xúc cá nhân, chấp nhận tính phức tạp của thực tiễn và tránh những kết luận giản đơn, cực đoan. Ngược lại, châm biếm phá hoại thường xuất phát từ cảm xúc nhất thời, dựa trên suy diễn chủ quan và khuynh hướng quy kết, khiến vấn đề bị nhìn nhận phiến diện, lệch lạc và xa rời bản chất.
Khi nội dung phê phán chuyển từ việc phân tích vấn đề sang nhắm trực tiếp vào cá nhân hoặc tổ chức với mục đích hạ thấp uy tín, gieo rắc nghi ngờ và tạo chia rẽ, ranh giới đã bị vượt qua. Trong những trường hợp đó, sự phê phán không còn mang ý nghĩa đóng góp cho xã hội, mà trở thành yếu tố gây nhiễu loạn đời sống tư tưởng và làm suy giảm niềm tin xã hội.
Việc nhận diện và giữ vững ranh giới giữa xây dựng và phá hoại không nhằm hạn chế quyền bày tỏ ý kiến, mà nhằm bảo vệ chuẩn mực đối thoại xã hội. Một không gian phản biện lành mạnh cần sự đa dạng quan điểm, song cũng đòi hỏi những giới hạn cần thiết để không trượt sang phủ định cảm tính và làm tổn hại đến nền tảng giá trị chung.
Nút bấm, đám đông và trách nhiệm
Trong không gian mạng, nút bấm không chỉ phản ánh cảm xúc cá nhân, mà còn là tín hiệu góp phần định hình dòng chảy thông tin trong môi trường số. Những nội dung mang tính mỉa mai, giễu cợt hoặc kích thích cảm xúc mạnh thường dễ thu hút tương tác, từ đó được thuật toán ưu tiên lan truyền với tốc độ nhanh và phạm vi rộng.
Khi người tiếp nhận không phân biệt rõ phản biện với công kích, nút bấm vô tình trở thành công cụ tiếp tay cho châm biếm lệch chuẩn. Đám đông, trong trường hợp này, có thể hợp thức hóa những nội dung sai lệch mà không cần đến sự đồng thuận có ý thức, tạo ra hiệu ứng tâm lý số đông khó kiểm soát và khó đảo chiều.
Một thao tác thiếu cân nhắc có thể khiến một thông tin chưa được kiểm chứng lan truyền nhanh gấp nhiều lần so với ý định ban đầu của người chia sẻ. Bởi vậy, trách nhiệm trong đời sống số không chỉ dừng lại ở việc viết gì hay nói gì, mà còn ở việc bấm hay không bấm, chia sẻ hay không chia sẻ, trước mỗi nội dung xuất hiện trên không gian mạng.
Giữ gìn ranh giới giữa phản biện xây dựng và châm biếm phá hoại vì thế không phải là sự hạn chế quyền bày tỏ, mà là yêu cầu bảo vệ chuẩn mực văn hóa và nền tảng tư tưởng chung. Chỉ khi mỗi cá nhân ý thức đầy đủ trách nhiệm của mình trước “nút bấm”, không gian mạng mới có thể trở thành môi trường đối thoại lành mạnh, góp phần củng cố niềm tin xã hội và thúc đẩy sự phát triển bền vững.
Minh Văn