Theo CNN, tháng 7/2026, các quan sát thiên văn mới nhất cho thấy sao chổi liên sao 3I/ATLAS, một thiên thể hiếm hoi đi xuyên qua Hệ Mặt Trời nhiều khả năng hình thành từ một hệ hành tinh có điều kiện hoàn toàn khác với Trái Đất, qua đó mang lại thêm manh mối quan trọng về lịch sử tiến hóa của thiên hà.
Lần đầu tiên được các nhà khoa học phát hiện, sao chổi liên sao 3I/ATLAS nhanh chóng thu hút sự chú ý của cộng đồng khoa học quốc tế. Đây là thiên thể liên sao thứ ba từng được ghi nhận đi xuyên qua Hệ Mặt Trời, sau hai trường hợp trước đó là ‘Oumuamua và 2I/Borisov. Theo các nhà nghiên cứu, 3I/ATLAS đã bắt đầu rời khỏi khu vực Hệ Mặt Trời từ tháng 12, đánh dấu giai đoạn cuối trong hành trình hiếm gặp của nó qua không gian lân cận Mặt Trời.
Kết quả nghiên cứu công bố ngày 23/4 trên tạp chí Nature Astronomy cho thấy thành phần hóa học của 3I/ATLAS có sự khác biệt rõ rệt so với các sao chổi hình thành trong Hệ Mặt Trời. Những dữ liệu này củng cố giả thuyết rằng thiên thể được hình thành trong một môi trường hoàn toàn khác biệt, qua đó cung cấp thêm bằng chứng quan trọng giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về sự đa dạng của các hệ hành tinh và lịch sử tiến hóa của thiên hà.
Các quan sát được thực hiện bằng hệ thống kính viễn vọng vô tuyến Atacama Large
Millimeter/submillimeter Array (ALMA) tại Chile, vào thời điểm ngay sau khi sao chổi đạt vị trí gần Mặt Trời nhất vào đầu tháng 11. Công nghệ này cho phép các nhà khoa học phát hiện sự hiện diện của deuterium (một đồng vị của hydro) trong thành phần nước của sao chổi, đánh dấu lần đầu tiên chất này được ghi nhận trong một thiên thể liên sao.
Theo tác giả chính của nghiên cứu, Luis Eduardo Salazar Manzano, hàm lượng deuterium trong nước của 3I/ATLAS cao hơn hơn 40 lần so với nước đại dương trên Trái Đất và cao hơn hơn 30 lần so với các sao chổi trong Hệ Mặt Trời. Phát hiện này cho thấy sao chổi đã hình thành trong một môi trường cực kỳ lạnh.
Các nhà nghiên cứu ước tính nhiệt độ tại khu vực hình thành 3I/ATLAS thấp hơn 30 Kelvin (tương đương -243,14°C), lạnh hơn đáng kể so với điều kiện hình thành của Hệ Mặt Trời cách đây khoảng 4,5 tỷ năm. Một số nghiên cứu trước đó cũng cho rằng thiên thể này có thể có tuổi đời lên tới 11 tỷ năm.
Theo các chuyên gia, sự giàu có bất thường của nước “bán nặng” (nước chứa deuterium) là dấu hiệu cho thấy sao chổi được hình thành trong các đám mây phân tử lạnh trong không gian liên sao, sau đó tích tụ trong đĩa tiền hành tinh bao quanh một ngôi sao trẻ. Nhiều khả năng 3I/ATLAS đã hình thành và tồn tại phần lớn thời gian ở vùng rìa xa của đĩa này, nơi nhiệt độ cực thấp giúp bảo toàn gần như nguyên vẹn thành phần hóa học ban đầu.
Đáng chú ý, trong quá trình quan sát, các nhà khoa học không phát hiện được nước thông thường (H₂O) nhưng lại ghi nhận rõ ràng sự hiện diện của nước chứa deuterium. Phát hiện khác thường này càng củng cố nhận định rằng 3I/ATLAS là một thiên thể đặc biệt, sở hữu cấu trúc và lịch sử hình thành khác biệt so với các sao chổi quen thuộc trong Hệ Mặt Trời.
Giới nghiên cứu cho rằng các thiên thể liên sao như 3I/ATLAS đóng vai trò như những “viên nang thời gian”, mang theo vật chất từ các hệ hành tinh xa xôi. Nhờ đó, chúng cung cấp dữ liệu quý giá giúp con người hiểu rõ hơn về điều kiện hình thành của các hệ sao khác cũng như lịch sử tiến hóa của Dải Ngân Hà.
Mặc dù khó có thể xác định chính xác hệ hành tinh nơi 3I/ATLAS xuất phát, các dữ liệu thu thập được từ thiên thể này vẫn được đánh giá có giá trị khoa học rất lớn. Trong tương lai, các đài quan sát thế hệ mới như Vera C. Rubin Observatory được kỳ vọng sẽ phát hiện thêm nhiều thiên thể liên sao, tạo cơ sở để các nhà khoa học so sánh và làm sáng tỏ hơn sự đa dạng của các hệ hành tinh trong vũ trụ.
Theo các chuyên gia, nghiên cứu các sao chổi liên sao không chỉ giúp truy vết nguồn gốc của những thiên thể này mà còn góp phần giải mã các biến đổi dài hạn của thiên hà, qua đó mở rộng đáng kể hiểu biết của nhân loại về vũ trụ.
Bên cạnh đó, những phát hiện từ 3I/ATLAS còn góp phần quan trọng trong việc hoàn thiện các mô hình về quá trình hình thành hành tinh và tiến hóa hóa học trong Dải Ngân Hà. Thông qua việc so sánh thành phần của các thiên thể liên sao với vật chất trong Hệ Mặt Trời, các nhà khoa học có thêm cơ sở để đánh giá mức độ phổ biến của những điều kiện có thể dẫn tới sự hình thành hành tinh và, xa hơn, là sự sống.
Đáng chú ý, phát hiện này còn mang ý nghĩa “khai sáng” đối với khoa học khi lần đầu tiên cung cấp bằng chứng trực tiếp về sự đa dạng cực lớn trong điều kiện hình thành vật chất hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời. Việc xác định sự hiện diện vượt trội của nước chứa deuterium giúp củng cố các giả thuyết về vai trò của môi trường cực lạnh trong việc bảo tồn vật chất nguyên thủy, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu nguồn gốc nước và các hợp chất thiết yếu cho sự sống trong vũ trụ.
Không chỉ dừng lại ở đó, 3I/ATLAS còn giúp các nhà khoa học kiểm chứng và hiệu chỉnh các mô hình lý thuyết lâu nay vốn chủ yếu dựa trên dữ liệu trong phạm vi Hệ Mặt Trời. Điều này góp phần thu hẹp khoảng cách giữa quan sát thực nghiệm và mô phỏng, từ đó nâng cao độ chính xác trong việc dự đoán sự hình thành và tiến hóa của các hệ hành tinh khác.
Trong bối cảnh các chương trình thăm dò không gian và tìm kiếm dấu hiệu sự sống ngoài Trái Đất đang được đẩy mạnh trên phạm vi toàn cầu, hướng nghiên cứu này được xem là một trong những ưu tiên hàng đầu, hứa hẹn mở ra những hiểu biết sâu sắc hơn về nguồn gốc và vị trí của sự sống trong vũ trụ.
Daisy Ng