Tết Nguyên đán là dịp sum vầy nhưng cũng kéo theo nhiều thay đổi trong chế độ ăn uống và sinh hoạt so với ngày thường. Việc tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu đạm, chất béo, rượu bia, thức khuya, di chuyển liên tục và sinh hoạt thiếu điều độ khiến các rối loạn tiêu hóa gia tăng. Chủ động nhận diện nguyên nhân, dấu hiệu và áp dụng biện pháp phòng tránh sẽ giúp mỗi người bảo vệ sức khỏe, tận hưởng những ngày xuân vui tươi, an toàn và trọn vẹn hơn.
Thực trạng – nguyên nhân
Rối loạn tiêu hóa trong dịp Tết là tình trạng phổ biến và có xu hướng gia tăng sau các kỳ nghỉ lễ. Tại nhiều cơ sở y tế, số ca tiêu chảy cấp, đầy bụng, khó tiêu, viêm dạ dày hoặc ngộ độc thực phẩm thường tăng do thay đổi đột ngột khẩu phần ăn và nhịp sinh hoạt. Đây là vấn đề mang tính chu kỳ hằng năm, gắn liền với thói quen tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu đạm, chất béo, bánh kẹo ngọt và rượu bia trong những ngày Tết.
Các tác nhân vi sinh là nguyên nhân quan trọng gây rối loạn tiêu hóa. Những vi khuẩn như Salmonella, E.coli, Shigella, Campylobacter; virus đường ruột như Rotavirus, Norovirus hoặc một số ký sinh trùng có thể xâm nhập qua thực phẩm không bảo đảm vệ sinh, nước uống nhiễm bẩn hoặc thức ăn bảo quản sai quy cách. Việc dự trữ thực phẩm dài ngày, chế biến và ăn uống tập trung đông người trong dịp Tết càng làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm.
Bên cạnh yếu tố nhiễm khuẩn, thực phẩm chế biến sẵn bày bán không rõ nguồn gốc, không được che đậy kỹ rất dễ bị côn trùng mang mầm bệnh xâm nhập. Nguồn nước ô nhiễm và môi trường đông người trong mùa lễ hội cũng tạo điều kiện để các bệnh lý tiêu hóa lây lan nhanh nếu công tác vệ sinh không được bảo đảm.
Ngoài ra, chế độ ăn nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, thịt đỏ, rượu bia kết hợp với thức khuya, ít vận động và uống không đủ nước có thể làm rối loạn nhu động ruột, tăng tiết axit dạ dày và suy giảm sức đề kháng của hệ tiêu hóa. Sự cộng hưởng của các yếu tố này khiến rối loạn tiêu hóa dễ xuất hiện và diễn tiến nặng hơn trong dịp Tết.
Biểu hiện nhận biết
Rối loạn tiêu hóa thường biểu hiện bằng các triệu chứng như đầy bụng, khó tiêu, ợ hơi, buồn nôn, đau âm ỉ vùng thượng vị, tiêu chảy hoặc táo bón. Một số người có cảm giác sôi bụng, chán ăn, mệt mỏi, ngủ không sâu do cảm giác khó chịu kéo dài. Các dấu hiệu này thường xuất hiện sau bữa ăn nhiều dầu mỡ, sử dụng rượu bia hoặc khi sinh hoạt thiếu điều độ.
Trong trường hợp tiêu chảy cấp, người bệnh có thể đi ngoài nhiều lần trong ngày, phân lỏng hoặc toàn nước, kèm buồn nôn, nôn ói. Nếu tình trạng kéo dài, cơ thể dễ rơi vào trạng thái mất nước với các biểu hiện như khô miệng, khát nhiều, mệt lả, chóng mặt, tiểu ít hoặc chuột rút do rối loạn điện giải. Đây là những dấu hiệu cần được theo dõi sát để xử trí kịp thời.
Đặc biệt, cần lưu ý các triệu chứng cảnh báo nguy hiểm như sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn liên tục, tiêu chảy nhiều lần không thuyên giảm, phân có máu hoặc nhầy, mắt trũng, da khô, mạch nhanh, huyết áp hạ hoặc tiểu rất ít. Nếu không được can thiệp sớm, tình trạng có thể tiến triển nặng và gây biến chứng.
Trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh lý nền về tiêu hóa, gan mật là nhóm có nguy cơ cao. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, việc thăm khám sớm tại cơ sở y tế sẽ giúp phòng ngừa mất nước, rối loạn điện giải và các biến chứng nghiêm trọng.
Cách phòng ngừa
Tuân thủ nguyên tắc vệ sinh an toàn thực phẩm là biện pháp quan trọng hàng đầu. Cần thực hiện ăn chín, uống chín, không sử dụng nước lã; lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được chế biến kỹ và bảo quản đúng nhiệt độ. Thức ăn sau khi nấu nên được che đậy cẩn thận, tránh để ở nhiệt độ phòng quá lâu nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm khuẩn.
Giữ gìn vệ sinh cá nhân và môi trường sống cũng đóng vai trò then chốt. Rửa tay bằng xà phòng trước khi chế biến thực phẩm, trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh giúp giảm đáng kể nguy cơ lây nhiễm vi sinh vật đường ruột. Đồng thời, cần bảo đảm nguồn nước sinh hoạt hợp vệ sinh trong suốt dịp Tết.
Chế độ ăn ngày Tết nên được điều chỉnh theo hướng cân đối giữa các nhóm thực phẩm: tăng cường rau xanh, trái cây tươi và thực phẩm giàu chất xơ; hạn chế đồ chiên rán, nhiều dầu mỡ, thịt đỏ, bánh kẹo ngọt và rượu bia. Ăn với lượng vừa phải, tránh ăn quá no và duy trì giờ ăn tương đối ổn định sẽ giúp hệ tiêu hóa thích nghi tốt hơn với thay đổi khẩu phần.
Bên cạnh đó, duy trì sinh hoạt điều độ như ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya, vận động nhẹ nhàng, đi bộ hoặc tập thể dục buổi sáng sẽ hỗ trợ nhu động ruột và quá trình tiêu hóa. Uống đủ nước mỗi ngày không chỉ giúp phòng táo bón mà còn góp phần tăng hiệu quả chuyển hóa và bảo vệ sức khỏe tổng thể trong những ngày đầu xuân.
Xử trí ban đầu
Khi xuất hiện các biểu hiện rối loạn tiêu hóa nhẹ, nên điều chỉnh chế độ ăn theo hướng thanh đạm, dễ tiêu như cháo, súp, rau luộc, trái cây mềm; đồng thời tránh thực phẩm nhiều dầu mỡ, rượu bia và gia vị cay nóng. Nghỉ ngơi hợp lý, hạn chế vận động gắng sức sẽ giúp hệ tiêu hóa có thời gian phục hồi.
Trong trường hợp tiêu chảy, nguyên tắc quan trọng nhất là bù đủ nước và điện giải. Có thể sử dụng dung dịch oresol pha đúng theo hướng dẫn để bảo đảm hiệu quả. Việc bù nước sớm giúp phòng ngừa mất nước, hạn chế nguy cơ suy kiệt và rối loạn điện giải.
Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy, kháng sinh, men tiêu hóa hoặc bất kỳ loại thuốc điều trị nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Tự ý sử dụng thuốc có thể che lấp triệu chứng, khiến bệnh diễn tiến nặng hơn hoặc làm tăng nguy cơ biến chứng.
Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời nếu xuất hiện các dấu hiệu nguy hiểm như tiêu chảy liên tục không giảm, nôn nhiều, sốt cao, đau bụng dữ dội, biểu hiện mất nước rõ rệt hoặc tình trạng không cải thiện sau một đến hai ngày. Bác sĩ sẽ thăm khám, đánh giá mức độ bệnh và chỉ định phương pháp điều trị phù hợp, bao gồm truyền dịch khi cần thiết.
Thông điệp sức khỏe cộng đồng
Tết không chỉ là thời điểm khởi đầu của một năm mới mà còn là dịp mỗi gia đình sum vầy, gắn kết và sẻ chia yêu thương. Tuy nhiên, niềm vui trọn vẹn chỉ thật sự có ý nghĩa khi đi cùng với sức khỏe được bảo đảm. Trong những ngày lễ, sự thay đổi đột ngột về chế độ ăn uống và sinh hoạt dễ khiến hệ tiêu hóa quá tải, làm gia tăng nguy cơ rối loạn tiêu hóa và các bệnh lý liên quan.
Giữ gìn sức khỏe tiêu hóa không phải là việc phức tạp, mà bắt đầu từ những hành động đơn giản: lựa chọn thực phẩm an toàn, ăn chín uống chín, ăn uống điều độ, hạn chế rượu bia, duy trì giờ giấc sinh hoạt hợp lý và vận động phù hợp. Chủ động lắng nghe cơ thể, nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường và thăm khám kịp thời khi cần thiết chính là cách bảo vệ bản thân một cách thiết thực nhất.
Mỗi cá nhân khỏe mạnh sẽ góp phần tạo nên một cộng đồng an toàn. Việc tuân thủ vệ sinh an toàn thực phẩm, giữ gìn vệ sinh môi trường và không chủ quan trước các dấu hiệu bệnh không chỉ giúp phòng ngừa biến chứng cho bản thân mà còn hạn chế nguy cơ lây lan trong gia đình và xã hội.
Một mùa xuân trọn vẹn không chỉ được đo bằng những mâm cỗ đầy hay những cuộc vui kéo dài, mà còn bằng sự an tâm và khỏe mạnh của mỗi thành viên. Hãy bắt đầu năm mới bằng ý thức chăm sóc sức khỏe chủ động, để niềm vui ngày Tết lan tỏa bền vững và dài lâu.
Minh Văn/Ths – BS quân y.