Theo chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã lần hai sẽ được triển khai trong năm 2026, theo thông tin từ Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà. Bên cạnh kỳ vọng nâng cao hiệu quả quản lý và tạo động lực phát triển, quá trình sáp nhập cũng đặt ra thách thức trong việc bảo tồn bản sắc địa phương. Làm thế nào để những địa danh gắn với lịch sử, văn hóa và ký ức của cộng đồng không bị phai mờ sẽ là vấn đề cần được đặc biệt quan tâm.
Địa danh – ký ức không thể thay thế của mỗi vùng đất
Mỗi địa danh trên bản đồ Việt Nam không đơn thuần là một ký hiệu hành chính để xác định vị trí địa lý. Đó là kết tinh của lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Trong từng tên sông, tên núi, tên làng hay tên chợ đều ẩn chứa dấu ấn của quá trình mở cõi, khai hoang, lập ấp; phản ánh điều kiện tự nhiên, đặc điểm cư dân và khát vọng sống của cha ông. Địa danh vì thế giống như những “hóa thạch sống” của lịch sử, lưu giữ hành trình hình thành và phát triển của mỗi vùng đất. Nếu những tên gọi ấy bị xóa bỏ hoặc mai một trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, điều mất đi không chỉ là một cái tên trên bản đồ mà còn là sợi dây kết nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai của cộng đồng.
Giá trị của địa danh còn nằm ở chiều sâu văn hóa mà nó chuyên chở. Mỗi tên gọi đều mang trong mình một lớp nghĩa lịch sử, ngôn ngữ và tư duy của người Việt qua từng thời kỳ. Nhiều địa danh ra đời từ đặc điểm địa hình, sản vật, tín ngưỡng hoặc những ước vọng tốt đẹp về cuộc sống bình yên, thịnh vượng. Những tên gọi như An Giang, Ninh Bình hay Thái Bình không chỉ phản ánh đặc trưng vùng đất mà còn gửi gắm khát vọng muôn đời về sự an cư, ổn định và phát triển. Qua thời gian, các địa danh trở thành một phần của di sản văn hóa phi vật thể, góp phần tạo nên bản sắc riêng của từng địa phương và làm nên sự đa dạng trong bức tranh văn hóa Việt Nam.
Không chỉ lưu giữ giá trị văn hóa, địa danh còn là “bảo tàng ký ức” của lịch sử dân tộc. Nhiều tên làng, tên xã, tên núi, tên sông gắn liền với các cuộc khởi nghĩa, chiến công chống giặc ngoại xâm, những phong trào cách mạng hoặc tên tuổi của các bậc tiền nhân có công với đất nước. Mỗi địa danh là một “địa chỉ đỏ”, nhắc nhớ về những hy sinh, cống hiến của các thế hệ đi trước và trở thành chất liệu nuôi dưỡng lòng yêu nước, ý thức cội nguồn cho các thế hệ hôm nay. Khi một địa danh biến mất, ký ức lịch sử gắn với nó cũng có nguy cơ bị mờ nhạt theo thời gian nếu không được gìn giữ bằng những hình thức phù hợp.
Ở góc độ xã hội, địa danh còn là nền tảng hình thành bản sắc và sự gắn kết cộng đồng. Với mỗi người dân, tên quê hương không chỉ xuất hiện trên giấy tờ hay bản đồ mà còn gắn với ký ức tuổi thơ, gia đình, phong tục, giọng nói và lối sống của nơi mình sinh ra. Đó là một phần của bản sắc cá nhân và cũng là biểu tượng của niềm tự hào địa phương. Chính sự gắn bó ấy tạo nên sức mạnh cố kết cộng đồng, khơi dậy trách nhiệm gìn giữ và xây dựng quê hương qua nhiều thế hệ.
Trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính nhằm tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả quản lý, việc thay đổi địa giới là yêu cầu khách quan của quá trình phát triển. Tuy nhiên, sự thay đổi về tổ chức hành chính không đồng nghĩa với việc đánh đổi những giá trị lịch sử và văn hóa đã được tích lũy hàng trăm năm. Bảo tồn các địa danh truyền thống không phải là níu giữ cái cũ một cách máy móc, mà là gìn giữ ký ức tập thể, bảo vệ bản sắc văn hóa và duy trì sự liên tục của lịch sử. Bởi một vùng đất có thể thay đổi ranh giới quản lý, nhưng những địa danh đã in sâu trong tâm thức người dân vẫn cần được trân trọng như một phần không thể thay thế của di sản dân tộc.
Sắp xếp đơn vị hành chính – Đổi mới để phát triển, không phải xóa đi quá khứ
Sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã là một chủ trương lớn nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực quản lý và tạo dư địa mới cho phát triển. Khi quy mô hành chính được mở rộng, các địa phương có điều kiện quy hoạch không gian phát triển đồng bộ hơn, tập trung nguồn lực đầu tư hạ tầng, khai thác hiệu quả tiềm năng kinh tế và nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công. Đây không chỉ là yêu cầu của quá trình cải cách bộ máy nhà nước mà còn là bước đi cần thiết để đáp ứng mục tiêu phát triển trong giai đoạn mới.
Tuy nhiên, cải cách hành chính không chỉ là câu chuyện về địa giới hay tổ chức bộ máy, mà còn liên quan trực tiếp đến những giá trị lịch sử, văn hóa và bản sắc của mỗi vùng đất. Ranh giới hành chính có thể thay đổi theo yêu cầu phát triển, nhưng ký ức cộng đồng được kết tinh trong các địa danh lại là giá trị cần được gìn giữ. Một đơn vị hành chính mới có thể được hình thành trên cơ sở sáp nhập nhiều địa phương, song điều đó không đồng nghĩa với việc những tên gọi đã tồn tại hàng trăm năm phải biến mất khỏi đời sống xã hội. Cốt lõi của cải cách là kế thừa để phát triển, chứ không phải phủ nhận hay xóa nhòa những giá trị đã được thời gian bồi đắp.
Chính vì vậy, trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, việc lựa chọn tên gọi cần được cân nhắc trên cả phương diện quản lý và bảo tồn di sản. Những địa danh gắn với lịch sử dựng nước, giữ nước, các di tích cách mạng, danh thắng hay những vùng đất đã trở thành biểu tượng văn hóa cần được ưu tiên bảo lưu dưới những hình thức phù hợp. Không chỉ là tên gọi trên bản đồ, đó còn là những “địa chỉ ký ức” của cộng đồng, nơi lưu giữ bản sắc địa phương và nuôi dưỡng niềm tự hào của nhiều thế hệ. Việc quyết định tên gọi cho các đơn vị hành chính mới vì thế cần dựa trên sự đồng thuận của người dân, đồng thời tham khảo ý kiến của các nhà sử học, nhà văn hóa và các chuyên gia ngôn ngữ để bảo đảm tính khoa học và giá trị lâu dài.
Thực tiễn ở nhiều quốc gia cho thấy, cải cách hành chính và bảo tồn địa danh truyền thống hoàn toàn có thể song hành. Khi điều chỉnh địa giới hoặc hợp nhất các đơn vị hành chính, nhiều nước vẫn duy trì những tên gọi có giá trị lịch sử cho khu vực trung tâm, hoặc lựa chọn phương án ghép tên nhằm bảo đảm tính liên tục về văn hóa. Họ xem địa danh không chỉ là công cụ quản lý mà còn là một loại “thương hiệu văn hóa”, góp phần tạo dựng bản sắc, phát triển du lịch và củng cố sự gắn kết cộng đồng.
Đối với Việt Nam, việc sắp xếp đơn vị hành chính là cơ hội để kiến tạo không gian phát triển mới, nhưng cũng là phép thử trong ứng xử với di sản. Một cuộc cải cách thành công không chỉ được đo bằng bộ máy tinh gọn hay hiệu quả quản trị được nâng lên, mà còn ở khả năng gìn giữ những giá trị đã làm nên căn cốt của mỗi vùng đất. Đổi mới là để phát triển bền vững, và phát triển chỉ thực sự có ý nghĩa khi được xây dựng trên nền tảng của lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng.
Giữ địa danh là giữ di sản văn hóa
Dưới góc nhìn văn hóa và lịch sử, địa danh không chỉ là một yếu tố nhận diện không gian mà còn là một dạng di sản phi vật thể đặc biệt, lưu giữ ký ức của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Trong mỗi tên đất, tên làng, tên sông đều kết tinh những lớp trầm tích về ngôn ngữ, lịch sử, phong tục và quá trình hình thành của vùng đất. Địa danh vì thế trở thành nguồn tư liệu quý giá giúp nghiên cứu lịch sử, văn hóa và sự biến đổi của xã hội qua từng thời kỳ. Khi một địa danh mất đi, không chỉ một tên gọi bị thay thế mà cả những giá trị gắn với nó cũng có nguy cơ dần phai nhạt trong ký ức cộng đồng.
Bảo tồn địa danh vì thế không đơn thuần là gìn giữ một cái tên, mà là bảo vệ bản sắc văn hóa và truyền thống lịch sử của địa phương. Nhiều địa danh gắn liền với các anh hùng dân tộc, sự kiện lịch sử hay những giá trị văn hóa tiêu biểu đã trở thành biểu tượng của tinh thần và cốt cách mỗi vùng đất. Những tên gọi như Võ Thị Sáu, Kim Đồng hay các địa danh cách mạng không chỉ là địa chỉ hành chính mà còn là những “trang sử sống”, góp phần bồi đắp lòng yêu nước, ý thức cội nguồn và trách nhiệm công dân cho các thế hệ trẻ. Đồng thời, đây cũng là nguồn tài nguyên quý để phát triển du lịch văn hóa, du lịch về nguồn, góp phần chuyển hóa giá trị lịch sử thành nguồn lực phát triển kinh tế – xã hội.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sắp xếp đơn vị hành chính, công nghệ mở ra nhiều cơ hội để bảo tồn giá trị của các địa danh truyền thống. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số về địa danh, số hóa bản đồ lịch sử, lập hồ sơ tư liệu và lưu giữ các câu chuyện dân gian, sự kiện lịch sử gắn với từng vùng đất sẽ giúp những giá trị này được bảo tồn một cách hệ thống và lâu dài. Dù địa giới hành chính có thay đổi, lịch sử hình thành và phát triển của các làng xã, thôn xóm vẫn có thể được lưu giữ đầy đủ, tạo điều kiện để các thế hệ sau tiếp cận, nghiên cứu và kế thừa.
Để việc bảo tồn địa danh đạt hiệu quả, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp chính quyền, ngành văn hóa, giới nghiên cứu và cộng đồng dân cư. Trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, việc lựa chọn tên gọi mới cần được cân nhắc trên cơ sở khoa học, tôn trọng yếu tố lịch sử và lắng nghe ý kiến của người dân. Ngành văn hóa và các nhà nghiên cứu cần tham gia thẩm định giá trị của từng địa danh, đề xuất phương án bảo tồn phù hợp. Quan trọng hơn cả, mỗi người dân phải trở thành chủ thể gìn giữ ký ức quê hương, bởi chỉ khi cộng đồng còn trân trọng và gìn giữ những tên gọi truyền thống thì di sản ấy mới thực sự được tiếp nối.
Giữ gìn địa danh không phải để níu giữ quá khứ, mà để bảo đảm sự phát triển luôn có điểm tựa từ lịch sử và bản sắc văn hóa. Một cuộc cải cách hành chính thành công không chỉ tạo ra không gian phát triển mới mà còn phải gìn giữ được những giá trị đã làm nên linh hồn của mỗi vùng đất. Khi địa danh còn được trân trọng, ký ức cộng đồng còn được gìn giữ; và đó cũng là cách để di sản văn hóa tiếp tục sống trong đời sống hôm nay và mai sau.
Phát triển hôm nay phải dựa trên nền tảng lịch sử
Mọi cuộc cải cách đều hướng tới mục tiêu tạo dựng động lực mới cho phát triển, nhưng sự phát triển chỉ bền vững khi được xây dựng trên nền tảng của lịch sử và bản sắc văn hóa. Việc sắp xếp đơn vị hành chính là yêu cầu tất yếu để nâng cao hiệu quả quản trị, song không đồng nghĩa với việc cắt đứt mối liên hệ giữa con người với cội nguồn. Một vùng đất có thể thay đổi về địa giới, mô hình quản lý hay không gian phát triển, nhưng những giá trị được tích lũy qua hàng trăm năm lịch sử cần được tiếp nối như một phần của bản sắc dân tộc. Phát triển và bảo tồn không phải là hai lựa chọn đối lập, mà là hai trụ cột bổ trợ cho nhau trong tiến trình hiện đại hóa đất nước.
Giữ gìn các địa danh truyền thống cũng chính là gìn giữ ký ức lịch sử cho các thế hệ mai sau. Mỗi tên đất, tên làng được lưu truyền là một lời nhắc về hành trình dựng nước, giữ nước và xây dựng quê hương của cha ông. Khi những địa danh ấy vẫn hiện diện trong đời sống, lịch sử không chỉ tồn tại trong sách vở mà còn sống trong không gian cộng đồng, trong nhận thức và tình cảm của mỗi người dân. Từ đó, lòng yêu quê hương, niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm đối với đất nước được bồi đắp một cách tự nhiên, bền bỉ.
Trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, bản sắc văn hóa trở thành một nguồn lực quan trọng của phát triển. Mỗi địa danh mang trong mình những giá trị riêng về lịch sử, ngôn ngữ và văn hóa, góp phần tạo nên sự đa dạng của không gian văn hóa Việt Nam. Bảo tồn địa danh vì thế không chỉ là gìn giữ một di sản của quá khứ, mà còn là giữ gìn những giá trị tạo nên sức hấp dẫn, khả năng nhận diện và sức sống của mỗi địa phương trong tương lai.
Sắp xếp đơn vị hành chính là bước đi cần thiết để mở ra không gian phát triển mới, nhưng thành công của chủ trương này không chỉ được đo bằng một bộ máy tinh gọn hay hiệu quả quản trị cao hơn. Điều quan trọng hơn là quá trình đổi mới vẫn giữ được sự liên tục của lịch sử, sự bền vững của văn hóa và sự đồng thuận của nhân dân. Khi những địa danh đã đi cùng chiều dài lịch sử tiếp tục được trân trọng và bảo tồn, đó không chỉ là cách gìn giữ ký ức của mỗi vùng đất mà còn là khẳng định một nguyên tắc phát triển: đổi mới để tiến lên, nhưng không đánh mất cội nguồn; hiện đại hóa để hội nhập, nhưng luôn bắt đầu từ nền tảng lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc.
Rà soát, chuẩn hóa tên gọi để hài hòa giữa truyền thống và yêu cầu phát triển
Song song với việc bảo tồn những địa danh có giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống, quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cũng là dịp để các địa phương rà soát, đánh giá lại hệ thống tên gọi hiện có. Thực tiễn cho thấy vẫn còn một số địa danh không còn phù hợp với bối cảnh phát triển, có ý nghĩa chưa rõ ràng, dễ gây hiểu lầm hoặc chưa phản ánh đầy đủ bản sắc của địa phương. Việc nghiên cứu điều chỉnh những trường hợp này, nếu cần thiết, sẽ góp phần xây dựng hệ thống địa danh thống nhất, trang trọng và phù hợp với yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới.
Đối với việc sử dụng tên danh nhân, nhân vật lịch sử để đặt tên đơn vị hành chính, yêu cầu đặt ra là phải hết sức thận trọng. Đây không chỉ là vấn đề ngôn ngữ hay hành chính, mà còn liên quan đến lịch sử, văn hóa và sự đồng thuận của xã hội. Vì vậy, việc lựa chọn tên gọi cần dựa trên cơ sở khoa học, tư liệu lịch sử đã được kiểm chứng, đồng thời tuân thủ các quy định và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền. Những trường hợp còn nhiều ý kiến khác nhau cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, lấy ý kiến rộng rãi trước khi quyết định.
Quá trình chuẩn hóa địa danh cũng cần đặt trong tổng thể chủ trương xây dựng nền hành chính hiện đại nhưng vẫn tôn trọng các giá trị truyền thống. Mỗi tên gọi được lựa chọn không chỉ phục vụ yêu cầu quản lý nhà nước mà còn góp phần định hình bản sắc của một địa phương trong nhiều thập niên sau. Vì vậy, mọi quyết định liên quan đến địa danh cần được cân nhắc toàn diện trên các phương diện lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ và đời sống xã hội, bảo đảm sự hài hòa giữa yêu cầu đổi mới và trách nhiệm gìn giữ di sản.
Sắp xếp đơn vị hành chính không chỉ là cơ hội để tinh gọn bộ máy mà còn là dịp nhìn lại hệ thống địa danh của mỗi vùng đất một cách khoa học và toàn diện. Những tên gọi mang giá trị lịch sử, văn hóa cần được trân trọng và bảo tồn; những trường hợp không còn phù hợp có thể được xem xét điều chỉnh trên cơ sở pháp luật, căn cứ khoa học và sự đồng thuận của cộng đồng. Đó cũng là cách để bản đồ hành chính của đất nước vừa đáp ứng yêu cầu phát triển, vừa tiếp tục phản ánh chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa của dân tộc.
Tầm nhìn tương lai: Phát triển trên nền tảng lịch sử và bản sắc văn hóa
Việc sắp xếp đơn vị hành chính là bước đi quan trọng trong tiến trình xây dựng nền hành chính hiện đại, tinh gọn và hiệu quả. Tuy nhiên, giá trị của cuộc cải cách không chỉ được đo bằng những thay đổi về tổ chức bộ máy hay địa giới quản lý, mà còn ở khả năng gìn giữ và phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa đã làm nên bản sắc của mỗi vùng đất. Đó là yêu cầu để phát triển bền vững, bảo đảm sự hài hòa giữa đổi mới và kế thừa.
Trong thời gian tới, cùng với việc hoàn thiện hệ thống đơn vị hành chính mới, cần quan tâm xây dựng cơ sở dữ liệu về địa danh lịch sử, đẩy mạnh số hóa tư liệu, bảo tồn các tên gọi có giá trị và lồng ghép yếu tố lịch sử, văn hóa vào quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội. Đối với những địa danh tiêu biểu gắn với tiến trình dựng nước, giữ nước, các danh nhân, di tích và bản sắc địa phương, cần có cơ chế bảo vệ phù hợp, để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, dù địa giới hành chính có thay đổi.
Quan trọng hơn, cần từng bước biến các địa danh lịch sử thành nguồn lực cho phát triển. Mỗi tên đất, tên làng không chỉ là một phần của ký ức dân tộc mà còn có thể trở thành tài sản văn hóa, góp phần xây dựng thương hiệu địa phương, phát triển du lịch, kinh tế di sản và các ngành công nghiệp văn hóa. Khi những giá trị lịch sử được bảo tồn và phát huy đúng cách, di sản sẽ không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục tạo ra giá trị mới cho xã hội.
Lịch sử luôn là nền móng của tương lai. Một quốc gia hiện đại không phải là quốc gia xóa đi những dấu tích của quá khứ để làm lại từ đầu, mà là quốc gia biết kế thừa những giá trị đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ để tạo dựng động lực phát triển mới. Vì vậy, trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, mỗi quyết định liên quan đến địa danh cần được cân nhắc với tầm nhìn dài hạn, trên cơ sở khoa học, sự đồng thuận của nhân dân và trách nhiệm đối với di sản dân tộc.
Đổi mới là yêu cầu của phát triển, nhưng gìn giữ lịch sử là trách nhiệm đối với tương lai. Khi những địa danh đã đi cùng chiều dài lịch sử dân tộc tiếp tục được trân trọng và bảo tồn, chúng ta không chỉ lưu giữ ký ức của mỗi vùng đất mà còn gìn giữ cội nguồn văn hóa, bồi đắp bản sắc quốc gia và tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Thế Nguyễn – Minh Văn