Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18 tại New Delhi diễn ra dưới sự chủ trì của Ấn Độ với tinh thần “không thuộc phương Tây nhưng không chống phương Tây” đã gia tăng tầm ảnh hưởng của khối này. Với 11 thành viên chính thức và 10 đối tác, khối đại diện cho khoảng một nửa dân số thế giới và gần 45% GDP toàn cầu (tính theo sức mua tương đương – PPP); đồng thời, hội nghị cũng mời ASEAN và các tổ chức khu vực khác tham gia nhằm thúc đẩy các ưu tiên của khối “Nam bán cầu” (Global South) về công nghệ, chuỗi cung ứng và tăng trưởng bao trùm.
Theo Eurasiareview ngày 10/10/2026, tham dự Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18 với tư cách Chủ tịch ASEAN và khách mời đặc biệt, Tổng thống Philippines Marcos Jr. tái khẳng định các nguyên tắc khu vực về chủ quyền, luật pháp quốc tế, giải quyết hòa bình các tranh chấp, hợp tác hàng hải và tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng. Qua đó, ông khẳng định vai trò của Philippines tại diễn đàn do Trung Quốc, Nga và các cường quốc mới nổi dẫn dắt mà không cần gia nhập BRICS.
Tuy nhiên, những chia rẽ nội bộ ASEAN về vấn đề Myanmar, tranh chấp biên giới, hàng hải, trong đó có Biển Đông, cùng khác biệt trong cách tiếp cận Trung Quốc và Hoa Kỳ đã cản trở việc hình thành lập trường đàm phán thống nhất. Việc tham dự hội nghị chủ yếu giúp ASEAN duy trì hiện diện trong chiến lược đa phương hóa quan hệ và cân bằng chiến lược (hedging), nhưng chưa tạo được ảnh hưởng thực chất. Để nâng cao vị thế lâu dài, ASEAN cần củng cố đoàn kết nội khối và xây dựng tiếng nói chung có trọng lượng.
Dưới sự chủ trì của Ấn Độ, Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18 diễn ra tại New Delhi ngày 12–13/9/2026. BRICS, ban đầu gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi, là cơ chế hợp tác liên chính phủ không chính thức của các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển lớn, đóng vai trò đối trọng địa chính trị và kinh tế với các thể chế do phương Tây dẫn dắt như G7 (gồm Canada, Pháp, Đức, Ý, Nhật Bản, Anh và Hoa Kỳ), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB).
Từ bốn thành viên sáng lập năm 2006, BRICS mở rộng lên 11 thành viên, với Nam Phi gia nhập năm 2010 (đổi tên từ BRIC thành BRICS), tiếp đến là Ai Cập, Ethiopia, Iran, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Ả Rập Xê Út năm 2024 (2), cùng Indonesia năm 2025. Khối hướng tới giảm sự chi phối của phương Tây trong quản trị toàn cầu, thúc đẩy trật tự thế giới đa cực và công bằng hơn. Năm 2026, tổng GDP của BRICS tính theo ngang giá sức mua (PPP) đạt hơn 88 nghìn tỷ USD, vượt mức 62 nghìn tỷ USD của G7 và chiếm khoảng 40% GDP toàn cầu.
Hội nghị thượng đỉnh còn có sự tham dự của 10 quốc gia đối tác BRICS, gồm Belarus, Bolivia, Cuba, Kazakhstan, Malaysia, Nigeria, Thái Lan, Uganda, Uzbekistan và Việt Nam, với tổng GDP theo PPP khoảng 10,46 nghìn tỷ USD. Tính chung 21 quốc gia thành viên và đối tác, quy mô kinh tế đạt khoảng 98 nghìn tỷ USD theo PPP, tương đương 45% GDP toàn cầu, phản ánh vai trò ngày càng lớn của các nước đang phát triển trong nền kinh tế thế giới. Tổng dân số của nhóm ước đạt 4,60 tỷ người năm 2026, chiếm khoảng 48,5–50% dân số toàn cầu, theo dữ liệu của Liên Hợp Quốc và ước tính từ Worldometer.
Các phiên họp mở rộng (Outreach/Plus) còn có sự tham gia của những tổ chức khu vực lớn thuộc thế giới đang phát triển, gồm Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Liên minh Kinh tế Á-Âu (EEU), Liên minh châu Phi (AU), Cộng đồng các quốc gia Mỹ Latinh và Caribe (CELAC), Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) và Sáng kiến Vịnh Bengal về Hợp tác Kỹ thuật và Kinh tế Đa ngành (BIMSTEC) (3). Lãnh đạo các tổ chức quốc tế, gồm Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc, Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Tổng Giám đốc Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cùng Chủ tịch Ngân hàng Phát triển Mới (NDB) và Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB), cũng được mời tham gia thảo luận về các thách thức chung của thế giới đang phát triển.
Ấn Độ xác định chủ đề nhiệm kỳ Chủ tịch BRICS là “Xây dựng vì sự kiên cường, đổi mới, hợp tác và bền vững”, tập trung tăng cường hợp tác giữa các thành viên BRICS mở rộng trên ba trụ cột: chính trị và an ninh; kinh tế và tài chính; phát triển, công nghệ và giao lưu nhân dân. “Tuyên bố New Delhi” gồm 140 đoạn khẳng định mục tiêu thúc đẩy trật tự quốc tế đa cực, có tính đại diện cao hơn, đồng thời nâng cao tiếng nói của các nền kinh tế mới nổi và các nước đang phát triển trong quản trị toàn cầu.
Đáng chú ý, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi, trên cương vị Chủ tịch BRICS, nhấn mạnh BRICS năm 2026 “không thuộc phương Tây, nhưng cũng không chống phương Tây”. Ấn Độ chủ trương duy trì BRICS như một diễn đàn hợp tác giữa các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển, thay vì hình thành một liên minh quân sự hay khối mang tính ý thức hệ. Quan điểm này phù hợp với tinh thần của Tuyên bố New Delhi, đề cao chủ quyền, đồng thuận, chủ nghĩa đa phương và hợp tác.
ASEAN tại Hội nghị thượng đỉnh BRICS: Tiềm năng và giới hạn
Với tư cách Chủ tịch ASEAN năm 2026, chủ trì Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 48 và 49, Tổng thống Philippines Marcos Jr. được mời tham dự Hội nghị thượng đỉnh BRICS và các phiên họp mở rộng (4) với tư cách khách mời không phải thành viên BRICS. Cùng với các tổ chức khu vực của các nước đang phát triển và các định chế phát triển đa phương, ASEAN tham gia nhằm tăng cường tiếng nói của các nước đang phát triển trong thúc đẩy hợp tác công nghệ, đặc biệt ở các lĩnh vực mới nổi như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ tài chính (fintech) và hạ tầng công cộng kỹ thuật số. Các phiên họp cũng tập trung thảo luận giải pháp giảm thiểu tác động từ các cú sốc kinh tế bên ngoài, củng cố chuỗi cung ứng và thúc đẩy tăng trưởng toàn cầu bao trùm.
Tại hội nghị, Tổng thống Marcos Jr. nhấn mạnh vai trò đại diện ASEAN với gần 700 triệu dân, thay vì thúc đẩy Philippines gia nhập BRICS. Trong phát biểu tại phiên họp mở rộng, ông mô tả ASEAN là cộng đồng cởi mở, bao dung và hướng ngoại, đồng thời nêu ba ưu tiên chính: hòa bình và an ninh; hành lang thịnh vượng; trao quyền cho người dân. Ông đề cao vai trò trung tâm của ASEAN, giải quyết hòa bình các tranh chấp, tuân thủ luật pháp quốc tế, hợp tác hàng hải, ứng phó thảm họa, an ninh khí hậu, khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, an ninh lương thực và năng lượng, sử dụng có trách nhiệm các công nghệ mới và thúc đẩy quản trị toàn cầu công bằng hơn. Về chính trị, sự hiện diện này giúp Manila đưa tiếng nói ASEAN vào diễn đàn ngày càng chịu ảnh hưởng của Trung Quốc, Nga và các cường quốc mới nổi.
Ở khía cạnh tích cực, thông qua Tổng thống Marcos Jr., ASEAN có cơ hội tái khẳng định các nguyên tắc nền tảng về tôn trọng chủ quyền, tuân thủ luật pháp quốc tế và ngoại giao dựa trên đồng thuận. Những nguyên tắc này góp phần tạo thế cân bằng trước lập trường quyết đoán của một số thành viên BRICS, đặc biệt là Trung Quốc, nhưng tránh đối đầu trực tiếp. Qua đó, ông Marcos Jr. thể hiện khuôn khổ chuẩn mực của ASEAN, đề cao ổn định và khả năng dự đoán trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt.
Trong bối cảnh các liên minh biến động, các quốc gia nhỏ và tầm trung phải ứng phó với môi trường địa chính trị phức tạp, đồng thời tránh bị cuốn vào cạnh tranh giữa các cường quốc. Việc ASEAN tham dự Hội nghị thượng đỉnh BRICS thể hiện quyền tự chủ chiến lược và cách tiếp cận thực dụng nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế khu vực, thúc đẩy các ưu tiên chung. Đây là chiến lược cân bằng và phòng ngừa rủi ro (hedging) (5), đồng thời phản ánh sự thích ứng với cấu trúc thể chế đang định hình của Nam bán cầu (Global South). ASEAN cần hiện diện tại những diễn đàn đang hình thành các chuẩn mực mới. Hội nghị BRICS năm 2026 là nơi các cường quốc mới nổi trình bày tầm nhìn về trật tự toàn cầu công bằng hơn. Dù sự hiện diện của Tổng thống Marcos Jr. không làm thay đổi tầm nhìn đó, ASEAN vẫn bảo đảm được tiếng nói trong tiến trình đối thoại.
Tuy nhiên, những kết quả tích cực này cần được xem xét trong tương quan với các hạn chế mang tính cấu trúc của ASEAN. Những chia rẽ nội bộ liên quan đến chính quyền quân sự Myanmar, tranh chấp biên giới Campuchia – Thái Lan, tranh chấp lãnh thổ Malaysia – Philippines, chồng lấn biên giới và vùng biển Indonesia – Malaysia, tranh chấp Biển Đông liên quan đến năm quốc gia Đông Nam Á, Trung Quốc và Đài Loan, cùng khác biệt trong cách cân bằng quan hệ với Trung Quốc và Hoa Kỳ, đã cản trở khả năng hình thành lập trường chung. Đây không phải những bất đồng nhất thời mà phản ánh đặc điểm của ASEAN với tư cách tổ chức hoạt động dựa trên nguyên tắc đồng thuận.
ASEAN không phải một khối thống nhất về lợi ích và định hướng chiến lược. Năm 2026, những khác biệt này ngày càng bộc lộ rõ, trực tiếp chi phối cách các thành viên tiếp cận đối tác bên ngoài. Indonesia đã trở thành thành viên chính thức của BRICS, trong khi Malaysia và Việt Nam tham gia với tư cách quốc gia đối tác. Những lựa chọn này phản ánh chiến lược cân bằng quyền lực và tận dụng cơ hội kinh tế trong hệ thống quốc tế ngày càng phân cực, nhưng không nhất thiết phù hợp với cách tiếp cận cứng rắn hơn của Manila đối với Trung Quốc. Vì vậy, dù ASEAN có tiếng nói tại BRICS, những khác biệt nội bộ vẫn hạn chế sức nặng của tiếng nói đó trong mắt các đối tác.
Vai trò Chủ tịch ASEAN của Philippines không xóa bỏ được những chia rẽ, thậm chí có thể khiến chúng bộc lộ rõ hơn. Lập trường quyết đoán của Manila đối với Trung Quốc nhận được sự đồng tình từ một số thành viên nhưng có thể gây bất đồng với những nước ưu tiên cách tiếp cận hòa giải. Các quốc gia Đông Nam Á có lợi ích an ninh, mức độ phụ thuộc kinh tế và quan hệ lịch sử khác nhau với Bắc Kinh, Washington, Moscow và New Delhi. Đối với một số thành viên, quan hệ kinh tế với Trung Quốc có ý nghĩa thiết yếu; trong khi Philippines đặt trọng tâm lớn hơn vào các quan ngại an ninh và chủ quyền.
Việc ASEAN tham dự Hội nghị thượng đỉnh BRICS năm 2026 phản ánh cả cơ hội và giới hạn trong quá trình tương tác với cấu trúc đang hình thành của Nam bán cầu. Hội nghị khẳng định vị thế của Đông Nam Á trong trật tự đa cực mới, song cũng cho thấy những hạn chế về khả năng tạo ảnh hưởng. Thông qua Tổng thống Marcos Jr., ASEAN có diễn đàn tái khẳng định các nguyên tắc cốt lõi về chủ quyền, luật pháp quốc tế và ngoại giao dựa trên đồng thuận, ngay trong cơ chế ngày càng chịu ảnh hưởng của Trung Quốc, Nga và các cường quốc mới nổi.
Sự tham gia này thể hiện chiến lược thực dụng nhằm đa dạng hóa quan hệ và phòng ngừa rủi ro, duy trì tương tác với nhiều trung tâm quyền lực mà không nghiêng hẳn về bất kỳ khối nào. Cách tiếp cận đó giúp ASEAN bảo toàn các lựa chọn kinh tế và ngoại giao, trong bối cảnh các thành viên có định hướng khác nhau, từ việc Indonesia gia nhập BRICS đến lập trường cứng rắn hơn của Philippines đối với Bắc Kinh.
Tuy nhiên, sự hiện diện không đồng nghĩa với vị thế và sức ảnh hưởng thực chất. Những chia rẽ nội bộ về Biển Đông, Myanmar, tranh chấp lãnh thổ và biên giới giữa các thành viên, cùng khác biệt trong quan hệ với Trung Quốc và Hoa Kỳ, khiến sự tham gia của ASEAN tại BRICS mang ý nghĩa biểu tượng nhiều hơn là tạo được lập trường đàm phán thống nhất. Thực tế này cho thấy vai trò của ASEAN trong hệ thống quốc tế ngày càng phân mảnh không chỉ phụ thuộc vào sự hiện diện tại các diễn đàn đa phương mới nổi, mà còn ở khả năng củng cố đoàn kết nội khối, hình thành tiếng nói chung có uy tín và sức nặng. Nếu không khắc phục được những chia rẽ này, ASEAN có thể tiếp tục duy trì vị trí tại bàn đàm phán nhưng khó phát huy ảnh hưởng tập thể tương xứng.
Thế Nguyễn