Kỳ 1: Sự thật lịch sử - Nền tảng của ký ức và bản sắc dân tộc - ASEAN News

ĐNA -

Lịch sử không đơn thuần là những trang ghi chép về quá khứ, mà còn là nền tảng hình thành ký ức cộng đồng, bản sắc văn hóa và ý thức trách nhiệm của mỗi thế hệ đối với đất nước. Hiểu đúng lịch sử cũng chính là cách một dân tộc nhận diện cội nguồn, nhìn rõ vị thế hiện tại và xác định hướng đi cho tương lai. Vì thế, tôn trọng sự thật lịch sử không chỉ là nguyên tắc của khoa học, mà còn là trách nhiệm đối với dân tộc, đối với những thế hệ đã làm nên lịch sử và cả các thế hệ mai sau.

Lịch sử dân tộc – Cội nguồn của bản sắc và ý thức cộng đồng
Mỗi dân tộc được hình thành và phát triển qua một hành trình lịch sử riêng, gắn với quá trình lao động, xây dựng cộng đồng, đấu tranh bảo vệ đất nước và khát vọng phát triển. Đối với Việt Nam, lịch sử là dòng chảy liên tục của sự nghiệp dựng nước và giữ nước, nơi hun đúc lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí độc lập và khả năng thích ứng trước những biến động. Những giá trị ấy được bồi đắp qua nhiều thế hệ, từ những thành tựu, hy sinh đến cả những bài học lịch sử cần được nhìn nhận khách quan.

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 do Ngô Quyền lãnh đạo là một dấu mốc tiêu biểu trong tiến trình ấy. Theo tư liệu giới thiệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chiến thắng quân Nam Hán đã chấm dứt thời kỳ hơn một nghìn năm Bắc thuộc, mở ra thời kỳ độc lập, tự chủ cho đất nước. Đây không chỉ là thắng lợi quân sự mà còn là bước ngoặt có ý nghĩa quyết định đối với vận mệnh dân tộc. Việc tìm hiểu sự kiện cần đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, dựa trên những cứ liệu xác thực để nhận thức đầy đủ về diễn biến, nghệ thuật quân sự và tác động lâu dài của chiến thắng.

Tiến trình lịch sử Việt Nam tiếp tục được đánh dấu bằng những chặng đường đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước và xây dựng, phát triển trong hòa bình. Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, Đại thắng mùa Xuân năm 1975 và công cuộc đổi mới từ năm 1986 là những dấu mốc quan trọng, gắn với những hoàn cảnh và nhiệm vụ lịch sử khác nhau. Nhận thức đúng về các sự kiện này không thể chỉ dừng ở việc ghi nhớ mốc thời gian hay những kết luận khái quát, mà cần tìm hiểu nguyên nhân, diễn biến, lực lượng tham gia, kết quả và ý nghĩa lịch sử.

Lịch sử góp phần hình thành bản sắc dân tộc và ý thức cộng đồng, nhưng lòng tự hào cần được đặt trên nền tảng hiểu biết và tôn trọng sự thật. Mỗi sự kiện chỉ có thể được nhận thức đầy đủ khi đặt trong bối cảnh cụ thể, với những con người, điều kiện và tác động lịch sử tương ứng. Ngược lại, việc giản lược hoặc diễn giải tùy tiện có thể dẫn đến sai lệch nhận thức. Vì vậy, giữ gìn lịch sử trước hết là bảo vệ những tri thức chân thực về quá khứ, qua đó nuôi dưỡng lòng yêu nước và trách nhiệm đối với đất nước.

Ký ức lịch sử – Sợi dây kết nối các thế hệ và hun đúc trách nhiệm với Tổ quốc
Ký ức lịch sử được lưu truyền qua nhiều hình thức như sách sử, văn bản, di tích, hiện vật, lời kể nhân chứng, truyền thống gia đình và hoạt động tưởng niệm. Mỗi nguồn tư liệu cung cấp một góc nhìn và giá trị riêng: lời kể nhân chứng phản ánh trải nghiệm cá nhân; hồ sơ lưu trữ giúp xác định thời gian, địa điểm, diễn biến; khảo cổ học bổ sung những bằng chứng vật chất. Việc đối chiếu, kết hợp các nguồn tư liệu theo phương pháp khoa học là cơ sở để tái hiện quá khứ một cách đầy đủ và đáng tin cậy.

Ngày Thương binh – Liệt sĩ 27/7 hằng năm là dịp để xã hội tưởng nhớ, tri ân những người đã hy sinh, cống hiến cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Hoạt động này thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, đồng thời nhắc nhở các thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình và trách nhiệm tiếp nối. Tuy nhiên, giáo dục truyền thống không nên chỉ dừng ở nghi lễ hay cảm xúc tưởng niệm, mà cần giúp người trẻ hiểu về hoàn cảnh lịch sử, những hy sinh và lựa chọn của con người trong chiến tranh, cũng như trách nhiệm xây dựng đất nước trong thời bình.

Trong quá trình lưu truyền ký ức lịch sử, gia đình, nhà trường, bảo tàng, thư viện và các cơ quan truyền thông giữ vai trò quan trọng. Tùy từng đối tượng, nội dung và phương pháp truyền tải cần có sự điều chỉnh phù hợp. Với trẻ em, có thể bắt đầu từ câu chuyện quê hương, di tích địa phương và nhân vật tiêu biểu. Học sinh cần được tiếp cận văn bản, bản đồ, hình ảnh và các nguồn tư liệu khác nhau; trong khi người trưởng thành có thể tìm hiểu sâu hơn qua sách chuyên khảo và tài liệu lưu trữ. Mục tiêu của giáo dục lịch sử không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn khơi dậy nhu cầu tìm hiểu, tư duy phản biện và khả năng nhận thức độc lập.

Tuy nhiên, ký ức cá nhân không phải lúc nào cũng đầy đủ và chính xác tuyệt đối. Khoảng cách thời gian, tâm lý và góc nhìn có thể khiến những lời kể về cùng một sự kiện có sự khác biệt. Do đó, tôn trọng nhân chứng cần đi đôi với kiểm chứng, đối chiếu tư liệu; lắng nghe nhiều phía không có nghĩa là xem mọi lời kể đều có giá trị chứng minh ngang nhau. Cách tiếp cận khoa học vừa giúp bảo vệ những ký ức có căn cứ, vừa hạn chế sự nhầm lẫn và những diễn giải thiếu cơ sở. Qua đó, ký ức lịch sử không chỉ được lưu giữ mà còn trở thành nguồn tri thức có giá trị đối với các thế hệ hôm nay và mai sau.

Tôn trọng sự thật lịch sử – Nguyên tắc nền tảng của nghiên cứu khoa học và giáo dục lịch sử
Sự thật lịch sử là những gì thực sự diễn ra trong quá khứ, được nhận thức thông qua tư liệu và phương pháp nghiên cứu khoa học. Trong đó, cần phân biệt sự kiện lịch sử với cách giải thích, đánh giá về sự kiện ấy. Một mốc thời gian, văn bản hay hiện vật có thể là căn cứ xác định sự kiện; nhưng việc lý giải nguyên nhân, vai trò của nhân vật và tác động lâu dài thường đòi hỏi thêm chứng cứ và sự kiểm chứng khoa học. Phân biệt rõ hai phương diện này giúp tránh đồng nhất cách diễn giải với sự thật, cũng như phủ nhận sự kiện chỉ vì bất đồng về cách lý giải.

Để bảo đảm tính khách quan, tư liệu lịch sử cần được thẩm định về nguồn gốc, thời điểm hình thành, tác giả, mục đích biên soạn, tính nguyên gốc và khả năng đối chiếu. Tư liệu ra đời gần thời điểm xảy ra sự kiện có thể mang giá trị đặc biệt, nhưng vẫn cần được xem xét trong bối cảnh cụ thể. Tương tự, tư liệu xuất hiện muộn hơn vẫn có giá trị nếu dựa trên nguồn đáng tin cậy và phương pháp nghiên cứu rõ ràng. Vì vậy, đánh giá một công trình lịch sử phải dựa trên chất lượng chứng cứ và lập luận, không phụ thuộc vào danh tiếng tác giả hay mức độ phù hợp với nhận thức sẵn có.

Trong giáo dục lịch sử, tôn trọng sự thật không chỉ là truyền đạt những kết luận đã được xác lập, mà còn giúp người học hiểu cơ sở hình thành các kết luận ấy. Học sinh cần được rèn luyện kỹ năng đọc bản đồ, đối chiếu văn bản, xác định bối cảnh và phân biệt dữ kiện với nhận xét. Trước những cách diễn giải khác nhau, các em cần biết kiểm tra chứng cứ, đánh giá lập luận thay vì tiếp nhận thông tin theo cảm tính hoặc sức lan truyền. Qua đó, tư duy lịch sử góp phần hình thành năng lực phản biện, nhận diện thông tin sai lệch và ý thức trách nhiệm đối với những nhận định của bản thân.

Tôn trọng sự thật lịch sử còn đòi hỏi thái độ công bằng khi nhìn nhận con người và sự kiện trong quá khứ. Việc đánh giá cần đặt hành động trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể, tránh áp đặt máy móc tiêu chuẩn hiện tại, nhưng cũng không lấy bối cảnh làm lý do né tránh những hậu quả đã được chứng minh. Mọi nhận định, phê bình hay phản biện đối với một công trình lịch sử đều phải dựa trên chứng cứ, chỉ rõ những điểm chưa chính xác trong việc sử dụng tư liệu hoặc lập luận. Đó chính là cách bảo vệ sự thật lịch sử bằng phương pháp khoa học, thay vì bằng định kiến hay cảm tính.

Nghiên cứu lịch sử – Không ngừng bổ sung nhận thức trên cơ sở tư liệu xác thực
Lịch sử là lĩnh vực nghiên cứu không ngừng được bổ sung và làm sáng tỏ. Những phát hiện khảo cổ, tài liệu lưu trữ mới được công bố, hiện vật được giám định hay phương pháp nghiên cứu được cải tiến có thể giúp giải đáp những vấn đề trước đây chưa đủ căn cứ kết luận. Vì vậy, điều chỉnh nhận thức khi xuất hiện chứng cứ mới là yêu cầu bình thường của khoa học. Tuy nhiên, mọi sự điều chỉnh phải dựa trên tư liệu đáng tin cậy, phương pháp kiểm chứng rõ ràng và lập luận thuyết phục, không thể xuất phát từ cảm tính hay những mục đích ngoài khoa học.

Cần phân biệt nghiên cứu lại lịch sử với xuyên tạc lịch sử. Nghiên cứu lại là quá trình đặt câu hỏi, kiểm tra tư liệu, đối chiếu các cách giải thích và sẵn sàng điều chỉnh kết luận khi có chứng cứ thuyết phục. Ngược lại, xuyên tạc thể hiện ở việc cố tình cắt xén ngữ cảnh, bỏ qua chứng cứ quan trọng, sử dụng tài liệu không đáng tin cậy hoặc đưa ra kết luận vượt quá những gì tư liệu cho phép. Bởi vậy, không thể quy kết một nghiên cứu là xuyên tạc chỉ vì có nhận định khác với quan điểm phổ biến; việc phản bác phải chỉ rõ sai sót và có căn cứ kiểm chứng.

Trường hợp chiến thắng Bạch Đằng năm 938 cho thấy yêu cầu thận trọng trong khảo cứu sử liệu. Các bộ chính sử có những ghi chép chưa hoàn toàn thống nhất về thời điểm cụ thể diễn ra trận đánh. Người nghiên cứu cần đối chiếu từng nguồn, xem xét thời điểm biên soạn và căn cứ xác định thông tin. Những khác biệt về một số chi tiết không làm thay đổi ý nghĩa căn bản của chiến thắng, mà cho thấy cần phân biệt rõ những vấn đề đã được xác lập với những nội dung còn tiếp tục được khảo cứu. Sự thận trọng ấy chính là biểu hiện của tinh thần khoa học trong nghiên cứu lịch sử.

Trong bối cảnh thông tin lan truyền nhanh chóng trên báo chí và mạng xã hội, trách nhiệm kiểm chứng không chỉ thuộc về giới nghiên cứu mà còn đặt ra đối với mỗi cá nhân. Hình ảnh không rõ nguồn gốc, trích dẫn bị tách khỏi văn cảnh hay tư liệu không đầy đủ đều có thể dẫn đến nhận thức sai lệch. Vì vậy, mỗi người cần hình thành thói quen kiểm tra nguồn ban đầu, đối chiếu thông tin và phân biệt chứng cứ với ý kiến cá nhân. Chỉ trên nền tảng hiểu biết và thái độ tiếp nhận có trách nhiệm, lịch sử mới được truyền tải đúng đắn trong đời sống xã hội.

Bảo vệ sự thật lịch sử – Trách nhiệm của toàn xã hội đối với quá khứ, hiện tại và tương lai
Bảo vệ sự thật lịch sử trước hết là bảo tồn tư liệu, tôn trọng chứng cứ và tạo điều kiện cho hoạt động nghiên cứu khách quan. Đây không phải nhiệm vụ riêng của các nhà sử học mà cần sự chung tay của cơ quan quản lý, cơ sở nghiên cứu, nhà trường, bảo tàng, cơ quan lưu trữ, báo chí và mỗi người dân. Từ việc bảo quản hiện vật, số hóa tài liệu, lưu giữ lời kể nhân chứng đến công bố kết quả nghiên cứu có căn cứ, tất cả đều góp phần gìn giữ nguồn tri thức lịch sử cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Trách nhiệm ấy cũng được đặt trong khuôn khổ pháp luật. Điều 60 Hiến pháp năm 2013 xác định trách nhiệm của Nhà nước và xã hội trong xây dựng, phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 23/11/2024 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, tiếp tục tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Đây là những nền tảng quan trọng để gìn giữ các giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc. Tuy nhiên, bảo vệ di sản văn hóa và bảo đảm tính xác thực trong nghiên cứu lịch sử là những vấn đề có phạm vi khác nhau, cần được nhận diện và thực hiện phù hợp.

Quan trọng hơn, bảo vệ sự thật lịch sử phải gắn liền với nâng cao chất lượng nghiên cứu, giáo dục và truyền thông. Trước thông tin sai lệch, cần phản hồi bằng chứng cứ xác thực và lập luận thuyết phục; trước những vấn đề còn tranh luận, cần tôn trọng phương pháp nghiên cứu và quyền phản biện khoa học. Không đồng nhất sai sót chuyên môn với hành vi cố ý xuyên tạc, cũng không nhân danh bảo vệ lịch sử để phủ nhận những nghiên cứu nghiêm túc. Chỉ khi chứng cứ được tôn trọng, tranh luận được thực hiện trên tinh thần khoa học và trách nhiệm được đặt đúng chỗ, sự thật lịch sử mới có thể được bảo vệ một cách bền vững.

Nhìn nhận đúng lịch sử không chỉ là trân trọng những thành tựu và hy sinh của các thế hệ đi trước, mà còn là dũng khí đối diện với quá khứ bằng sự thật và tinh thần khoa học. Một dân tộc có trách nhiệm với lịch sử phải biết gìn giữ chứng cứ, tiếp nhận những phát hiện mới, điều chỉnh nhận thức khi cần thiết và kiên quyết đấu tranh với những hành vi cố tình làm sai lệch sự thật. Đó không chỉ là trách nhiệm đối với quá khứ, mà còn là nền tảng để bồi đắp bản sắc, củng cố niềm tin và định hướng tương lai. Từ yêu cầu ấy, cần tiếp tục làm rõ ranh giới giữa nghiên cứu lại lịch sử và xuyên tạc lịch sử, vấn đề sẽ được phân tích trong kỳ tiếp theo: “Nghiên cứu lại lịch sử và xuyên tạc lịch sử – Ranh giới không thể nhầm lẫn”.

Thế Nguyễn – Minh Văn