Trong nhịp sống của người Huế, Tết Đoan Ngọ không chỉ là ngày mùng Năm tháng Năm âm lịch mà là một mùa ký ức bắt đầu từ những ngày trước đó. Khi chợ Đông Ba, An Cựu, Bến Ngự rộn ràng vịt béo, kê vàng, bánh tráng mè mới nướng; khi các bà, các mẹ nhắc con cháu nhớ về sum họp bên mâm cơm mùng Năm, cũng là lúc một nét văn hóa dân gian quen thuộc trở về trong câu ca, lời hẹn thân thương của mùa hè xứ Huế: “Mùng năm thịt vịt chè kê/Con cháu dâu rể chưa về mà ăn”.
Ở Việt Nam, Tết Đoan Ngọ là một trong những lễ tiết truyền thống quan trọng, có lịch sử lâu đời trong không gian văn hóa Đông Á. Chữ “Đoan” nghĩa là mở đầu hoặc chính giữa, còn “Ngọ” là giờ Ngọ, thời điểm mặt trời ở vị trí cao nhất trong ngày. Vì thế, Tết Đoan Ngọ còn được gọi là Tết Đoan Dương, đánh dấu lúc dương khí đạt đến cực thịnh trong năm. Theo quan niệm dân gian, đây là dịp để con người điều hòa thân tâm, chăm sóc sức khỏe, phòng trừ dịch bệnh và cầu mong mùa màng bội thu.
Tuy nhiên, cũng như nhiều lễ tiết truyền thống khác, khi hiện diện ở mỗi vùng đất, Tết Đoan Ngọ lại được bồi đắp những sắc thái văn hóa riêng. Với Huế, ngày mùng Năm tháng Năm không chỉ là một lễ tết dân gian mà còn là một phần ký ức tập thể, gắn với nếp sinh hoạt, phong vị ẩm thực và những giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ trên vùng đất cố đô.
Từ cung đình đến dân gian
Dưới triều Nguyễn, tiết Đoan Dương là một trong những lễ tiết quan trọng của hoàng cung. Đây là dịp nhà vua ban yến tiệc, quạt, thuốc, trà và các loại trái cây đầu mùa cho hoàng thân, quan lại. Nhiều tư liệu cho thấy trong cung còn diễn ra các nghi lễ cúng tế tổ tiên cùng những hoạt động dưỡng sinh phù hợp với thời tiết đầu hè.
Điều đặc biệt ở Huế là dù từng là kinh đô với đời sống cung đình phong phú, khoảng cách giữa văn hóa cung đình và văn hóa dân gian không quá xa. Qua thời gian, nhiều tập quán, lễ nghi của hoàng cung đã hòa nhập vào đời sống cộng đồng, trở thành một phần của bản sắc văn hóa xứ Huế.
Tết Đoan Ngọ là một ví dụ tiêu biểu. Dẫu những nghi lễ cung đình xưa nay chỉ còn trong sử sách, tinh thần của tiết Đoan Dương vẫn hiện diện trong đời sống người dân qua những phong tục, món ăn và nếp sinh hoạt được gìn giữ từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Mùng Năm thịt vịt
Nếu có một dấu hiệu rõ ràng nhất báo hiệu Tết Đoan Ngọ đã về ở Huế, đó chính là thịt vịt. Ít nơi nào việc ăn vịt vào ngày mùng Năm tháng Năm lại trở thành một tập quán phổ biến như ở Huế và nhiều địa phương miền Trung. Theo quan niệm dân gian, tháng Năm là thời điểm nắng nóng nhất trong năm, cơ thể dễ sinh nhiệt và mệt mỏi. Trong y học cổ truyền, thịt vịt có tính hàn, giúp thanh nhiệt, bồi bổ cơ thể, nên được xem là món ăn phù hợp trong dịp này.
Tuy nhiên, lý giải về tập tục ấy không chỉ nằm ở quan niệm âm dương. Người Huế vốn tinh tế trong ẩm thực và hiểu rằng tháng Năm cũng là mùa vịt ngon nhất trong năm. Sau nhiều tháng chăn thả trên đồng ruộng, ao hồ, vịt đạt độ trưởng thành, thịt săn chắc, thơm và béo vừa phải.
Bởi vậy, mùng Năm tháng Năm từ lâu đã trở thành dịp để các gia đình sum họp bên mâm cơm có món vịt làm trung tâm. Vịt luộc chấm nước mắm gừng, cháo vịt, gỏi vịt, vịt nướng hay bún măng vịt đều có thể xuất hiện trên bàn ăn. Dù được chế biến theo cách nào, con vịt vẫn là hương vị đặc trưng của ngày Tết Đoan Ngọ xứ Huế.
Trong cái nắng đầu hè của vùng đất cố đô, mâm cơm mùng Năm với thịt vịt, rau sống, chuối chát, trái vả, khế chua cùng chén nước mắm gừng cay nồng đã trở thành một phần ký ức và bản sắc văn hóa của người Huế.
Chè kê và bánh tráng – hương vị của ký ức
Nếu thịt vịt là món ăn không thể thiếu trong mâm cơm mùng Năm thì chè kê chính là hương vị gợi nhớ sâu đậm nhất về Tết Đoan Ngọ xứ Huế.
Kê là loại ngũ cốc từng được trồng phổ biến ở vùng gò đồi phía tây Huế. Những hạt kê nhỏ vàng óng sau khi được nấu nhừ cùng đường và gừng tạo thành món chè sánh mịn, thơm dịu và ngọt thanh – một thức quà dân dã nhưng mang đậm dấu ấn của vùng đất cố đô.
Người Huế ăn chè kê theo một cách rất riêng. Chè không chỉ được thưởng thức bằng muỗng mà thường đi kèm bánh tráng mè nướng. Miếng bánh tráng giòn tan xúc cùng lớp chè mềm mượt tạo nên sự hòa quyện thú vị giữa vị ngọt và vị bùi, giữa cái giòn rụm và độ dẻo mịn. Sự kết hợp giản dị ấy lại thể hiện rõ nét sự tinh tế trong văn hóa ẩm thực Huế.
Với nhiều người con xa quê, nhắc đến Tết Đoan Ngọ là nhắc đến bát chè kê vàng óng đặt giữa mâm cơm gia đình. Đó không chỉ là một món ăn mà còn là hương vị của ký ức, của những mùa hè tuổi thơ và những lần sum họp dưới mái nhà xưa.
Dẫu nhịp sống hiện đại đã làm thay đổi nhiều tập quán ẩm thực, chè kê vẫn hiện diện trong các khu chợ Huế mỗi dịp mùng Năm tháng Năm, như một cách lưu giữ ký ức và tiếp nối những giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất này.
Hái lá mùng Năm
Bên cạnh những món ăn đặc trưng, Tết Đoan Ngọ ở Huế còn gắn với một phong tục dân gian lâu đời: hái lá thuốc mùng Năm.
Theo quan niệm xưa, vào giờ Ngọ ngày mùng Năm tháng Năm, khi dương khí đạt đến cực thịnh, cây cỏ cũng tích tụ dược tính mạnh nhất trong năm. Bởi vậy, từ sáng sớm, nhiều người mang giỏ ra vườn, lên đồi hoặc vào rừng hái các loại cây thuốc để sử dụng quanh năm.
Ngải cứu, hương nhu, lá bưởi, lá vối, sả, cỏ mần trầu, ích mẫu hay tía tô đều được xem là những vị thuốc quý của ngày Đoan Ngọ. Sau khi hái về, lá được phơi khô để nấu nước uống, xông hơi, tắm hoặc dùng khi đau ốm.
Dưới góc nhìn ngày nay, phong tục ấy không đơn thuần mang màu sắc tín ngưỡng dân gian mà còn phản ánh kho tàng tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đó là sự am hiểu về cây cỏ, khí hậu, mùa vụ và kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe của cư dân nông nghiệp.
Dù không còn phổ biến như trước, tục hái lá mùng Năm vẫn được gìn giữ ở một số làng quê Huế. Trong nhịp sống hiện đại, những bó lá thuốc phơi trước hiên nhà mỗi dịp Đoan Ngọ vẫn gợi nhắc về một nếp sống hài hòa với thiên nhiên và sự trân trọng đối với những giá trị truyền thống của cha ông.
Một ngày của gia đình và ký ức
Tết Đoan Ngọ ở Huế không rộn ràng như Tết Nguyên đán, cũng không tưng bừng với những lễ hội lớn. Không có pháo hoa, không có những cuộc vui kéo dài nhiều ngày. Thế nhưng, chính sự giản dị và lặng lẽ ấy lại làm nên nét đẹp riêng của ngày lễ này.
Đó là ngày con cháu trở về quây quần bên mâm cơm gia đình. Là ngày những nén hương được thành kính thắp lên trên bàn thờ tổ tiên. Là ngày các bà, các mẹ tất bật từ sáng sớm chuẩn bị những món ăn quen thuộc. Và cũng là ngày những đứa trẻ háo hức chờ đợi những hương vị chỉ xuất hiện một lần trong năm.
Trong đời sống hiện đại, khi nhịp sống ngày càng gấp gáp, Tết Đoan Ngọ vẫn là một trong số ít lễ tiết truyền thống còn giữ được đậm nét ý nghĩa gia đình. Không nằm ở những nghi thức cầu kỳ, giá trị của ngày tết này được gìn giữ qua những bữa cơm đoàn viên, những món ăn quen thuộc và những ký ức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Giữa dòng chảy của đô thị hóa và toàn cầu hóa, nhiều phong tục xưa đang dần phai nhạt. Thế nhưng ở Huế, Tết Đoan Ngọ vẫn hiện diện một cách bền bỉ trong đời sống cộng đồng. Không phải bằng những lời kêu gọi bảo tồn, mà bằng tình yêu tự nhiên của người dân dành cho nếp nhà, cho quê hương và cho những giá trị văn hóa đã thấm sâu vào ký ức.
Có lẽ vì thế mà mỗi khi mùng Năm tháng Năm trở về, giữa cái nắng đầu hè của xứ Huế, người ta vẫn thấy thấp thoáng đâu đó hình ảnh mâm cơm có thịt vịt, bát chè kê vàng óng, những bó lá thuốc mới hái và tiếng gọi con cháu về nhà. Những điều bình dị ấy đã góp phần làm nên một Tết Đoan Ngọ rất riêng của Huế – không chỉ là một ngày lễ trong năm, mà còn là một phần của ký ức văn hóa cố đô.
Khi di sản hiện diện trong đời sống
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thừa Thiên Huế đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định mục tiêu phát huy giá trị di sản, bản sắc văn hóa Huế như một nguồn lực quan trọng cho sự phát triển. Trong khi đó, Nghị quyết số 28/2024/QH15 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống và di sản văn hóa trong đời sống đương đại. Nhìn từ những định hướng đó, Tết Đoan Ngọ ở Huế là một minh chứng sinh động cho sức sống của di sản văn hóa phi vật thể khi vẫn được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Điều đáng quý là những giá trị ấy không tồn tại như một ký ức xa xôi hay một nghi lễ được phục dựng cho khách tham quan. Chúng vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày của người dân. Đó là mâm cơm mùng Năm với món vịt quen thuộc, là bát chè kê ăn cùng bánh tráng mè, là tục hái lá thuốc vào thời điểm được xem là tốt nhất trong năm, hay đơn giản là lời nhắc con cháu trở về sum họp bên gia đình.
Qua hàng trăm năm, từ một lễ tiết từng hiện diện trong đời sống cung đình triều Nguyễn, Tết Đoan Ngọ đã hòa vào nếp sống dân gian và trở thành một phần ký ức chung của người Huế. Trong đó không chỉ có những phong tục, món ăn hay tập quán sinh hoạt, mà còn chứa đựng tri thức dân gian về sức khỏe, về mùa vụ và về cách ứng xử hài hòa giữa con người với thiên nhiên.
Đối với Huế, thành phố trực thuộc Trung ương đang hướng tới khẳng định vị thế là trung tâm văn hóa, du lịch đặc sắc của Việt Nam và khu vực những giá trị ấy có ý nghĩa đặc biệt. Bởi di sản không chỉ nằm ở quần thể di tích, lăng tẩm hay các công trình kiến trúc nổi tiếng, mà còn được nuôi dưỡng từ những phong tục vẫn đang hiện hữu trong từng gia đình, từng khu chợ và từng nếp nhà.
Có lẽ vì thế mà mỗi độ mùng Năm tháng Năm trở về, giữa cái nắng đầu hè của xứ Huế, người ta vẫn dễ dàng bắt gặp hình ảnh những con vịt được chuẩn bị cho bữa cơm đoàn tụ, những nồi chè kê thơm mùi gừng trong góc bếp hay những bó lá thuốc vừa hái ngoài vườn. Những điều bình dị ấy chính là minh chứng rõ ràng nhất cho sức sống của di sản – một di sản không nằm sau tủ kính bảo tàng mà vẫn đang hiện hữu, sống động trong đời sống hôm nay.
Hương Bình