Chùa Thập Tháp Di Đà tọa lạc tại phường An Nhơn Bắc, tỉnh Bình Định (nay thuộc Gia Lai), cách thành phố Quy Nhơn khoảng 28 km về phía Bắc. Đây là một trong những tổ đình cổ kính tiêu biểu của Thiền phái Lâm Tế ở miền Trung, do Thiền sư Nguyên Thiều, người khai lập dòng Lâm Tế tại Đàng Trong sáng lập năm 1668. Trải qua hơn 350 năm tồn tại, ngôi chùa không chỉ là trung tâm Phật giáo lâu đời mà còn lưu giữ nhiều dấu ấn văn hóa, lịch sử và kiến trúc đặc sắc của vùng đất Đồ Bàn xưa.
Chánh điện chùa Thập Tháp Di Đà mang dáng dấp kiến trúc cổ kính với mái lợp ngói âm dương truyền thống, trên đỉnh nóc trang trí hình tượng lưỡng long tranh châu – biểu tượng quen thuộc trong kiến trúc đình chùa Việt Nam, thể hiện sự linh thiêng và tinh thần bảo hộ Phật pháp. Một nét đặc biệt của ngôi chùa là vật liệu xây dựng phần lớn được tận dụng từ gạch đá của mười ngọn tháp Chăm cổ từng tồn tại trên khu đồi này nhưng đã sụp đổ theo thời gian. Chính từ nguồn vật liệu ấy mà ngôi chùa được gọi là “Thập Tháp”, nghĩa là “mười ngọn tháp”.
Theo các thư tịch cổ, vào năm 1691, chúa Nguyễn Phúc Chu, vị chúa nổi tiếng sùng kính Phật giáo đã ban sắc phong và biển ngạch cho chùa với tên gọi “Thập Tháp Di Đà Tự”, khẳng định vị thế của ngôi chùa trong hệ thống Phật giáo Đàng Trong thời bấy giờ.
Về tổng thể kiến trúc, chùa được xây dựng theo kiểu chữ “Khẩu” – dạng bố cục phổ biến trong kiến trúc Phật giáo truyền thống, tạo nên không gian khép kín, trang nghiêm và tĩnh lặng. Các chi tiết kiến trúc của chùa không cầu kỳ, chạm trổ rực rỡ như nhiều ngôi chùa khác mà mang vẻ trầm mặc, giản dị nhưng bền vững, phản ánh tinh thần thanh tịnh của Thiền phái. Khuôn viên chùa gồm nhiều công trình như chánh điện, giảng đường, nhà Tổ và nhà làm việc, được bố trí hài hòa trong tổng thể kiến trúc cổ.
Phía trước chùa là một hồ sen lớn được kè đá chắc chắn. Mỗi độ hè về, hồ sen nở rộ, hương thơm lan tỏa khắp khuôn viên, tạo nên cảnh quan thanh tịnh, gợi nhắc hình ảnh hoa sen – biểu tượng của sự thanh khiết và giác ngộ trong Phật giáo.
Ngôi chánh điện của chùa từng được Thiền sư Liễu Triệt trùng tu lớn vào năm 1749, góp phần định hình diện mạo kiến trúc của chùa cho đến ngày nay. Chánh điện hiện vẫn giữ mái thẳng lợp ngói âm dương cổ truyền, phần đỉnh nóc nổi bật với hình tượng lưỡng long tranh châu. Bên trong chánh điện, hệ thống tượng Phật chủ yếu được tạc bằng gỗ quý, sơn son thiếp vàng, mang phong cách nghệ thuật truyền thống. Phần lớn các pho tượng hiện còn được tạo tác trong thời kỳ Thiền sư Minh Lý trụ trì (1871–1889), phản ánh trình độ điêu khắc tinh xảo của các nghệ nhân xưa.
Trong hơn ba thế kỷ tồn tại, chùa Thập Tháp đã trải qua 16 đời trụ trì truyền thừa, trong đó có nhiều vị thiền sư, cao tăng danh tiếng như Thiền sư Liễu Triệt, Thiền sư Minh Lý, Thiền sư Phước Huệ… Đặc biệt, Thiền sư Phước Huệ là bậc cao tăng nổi tiếng, được triều đình nhà Nguyễn tôn làm Quốc sư. Từ thời vua Thành Thái đến Bảo Đại, ngài thường được mời vào hoàng cung giảng kinh thuyết pháp. Ngoài ra, từ năm 1935, ngài còn tham gia giảng dạy tại các Phật học đường nổi tiếng ở Huế như Trúc Lâm và Tây Thiên, góp phần đào tạo nhiều thế hệ tăng tài cho Phật giáo Việt Nam.
Nhờ truyền thống học thuật ấy, chùa Thập Tháp từ lâu đã trở thành một trung tâm Phật học quan trọng của tỉnh Bình Định xưa và khu vực miền Trung, nơi truyền bá giáo lý và đào tạo tăng ni.
Trải qua hơn 350 năm lịch sử, chùa Thập Tháp không chỉ là một cơ sở tôn giáo mà còn được xem như một “bảo tàng sống” về văn hóa, điêu khắc và kiến trúc cổ. Ngôi chùa là một trong năm ngôi chùa tiêu biểu của tỉnh Bình Định xưa được ghi chép trong bộ sử “Đại Nam nhất thống chí”, cùng với các chùa Thạch Cốc, Linh Phong, Nhạn Phong và Long Khánh.
Với giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt, chùa Thập Tháp Di Đà đã được Nhà nước công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1990. Ngày nay, chùa không chỉ là trung tâm Phật giáo mà còn là điểm tham quan văn hóa – tâm linh quan trọng của vùng đất Bình Định – Gia Lai.
Theo lời Thầy Viên Hỷ, một vị tăng đã gắn bó lâu năm với chùa, công tác bảo tồn di tích tại đây luôn được thực hiện hết sức cẩn trọng:
“Việc thay thế hay tu sửa các chi tiết mái ngói, cấu kiện gỗ và tượng Phật đều phải giữ đúng kiểu dáng và chất liệu truyền thống. Nhà chùa tuyệt đối không sử dụng vật liệu hiện đại để thay thế, nhằm giữ nguyên vẹn nét cổ kính của ngôi chùa hơn 350 năm tuổi.”
Qua nhiều lần trùng tu, trong đó lần lớn gần đây nhất vào năm 1997, mặt bằng chùa đã được nâng cao khoảng 0,6 m để chống ngập và bảo vệ công trình. Tuy vậy, tổng thể kiến trúc và cảnh quan của chùa vẫn được giữ gần như nguyên vẹn, mang đậm phong cách kiến trúc cổ truyền của Việt Nam.
Ngày nay, việc duy tu, bảo tồn và phát huy giá trị di tích luôn được các chức sắc nhà chùa cùng các cơ quan quản lý văn hóa quan tâm chặt chẽ. Nhờ đó, chùa Thập Tháp Di Đà không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh mà còn là cầu nối giữa lịch sử, văn hóa và truyền thống dân tộc, giúp các thế hệ người Việt hôm nay và mai sau có dịp chiêm ngưỡng, tìm hiểu và tự hào về di sản văn hóa lâu đời của đất nước.
Trải qua hơn ba thế kỷ tồn tại và phát triển, chùa Thập Tháp Di Đà không chỉ là một công trình kiến trúc Phật giáo cổ kính mà còn là chứng nhân của lịch sử, văn hóa và đời sống tâm linh của vùng đất Bình Định xưa. Từ dấu tích của mười ngọn tháp Chăm cổ, ngôi chùa đã hình thành và trở thành một trung tâm Phật học quan trọng, nơi lưu giữ những giá trị quý báu về kiến trúc, điêu khắc và truyền thống tu học của Thiền phái Lâm Tế ở miền Trung.
Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, chùa Thập Tháp Di Đà vẫn giữ được vẻ trầm mặc, thanh tịnh vốn có, như một điểm tựa tinh thần cho người dân và du khách thập phương tìm về chiêm bái, thưởng ngoạn và cảm nhận chiều sâu văn hóa của lịch sử dân tộc. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, tôn giáo và nghệ thuật, ngôi chùa không chỉ là niềm tự hào của địa phương mà còn là một di sản văn hóa quý giá cần được gìn giữ và phát huy cho các thế hệ mai sau.
Bình Nguyễn.