Ông Huỳnh Tấn Phát (sinh ngày 15/2/1913) nguyên là Chủ tịch Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam (1969–1976), Phó Thủ tướng, Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam; đồng thời là tác giả lá cờ nửa đỏ nửa xanh của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập và xây dựng đất nước, ông là hình ảnh tiêu biểu của trí thức yêu nước đô thị, từ một kiến trúc sư thành danh ở Sài Gòn dấn thân vào cách mạng, kết hợp tri thức chuyên môn với lý tưởng dân tộc, đặt lợi ích Tổ quốc lên trên lợi ích cá nhân, biến tri thức thành sức mạnh phục vụ Nhân dân và đất nước.
Sinh năm 1913 tại Bến Tre, ông Huỳnh Tấn Phát trưởng thành trong môi trường Nam Bộ giàu truyền thống yêu nước, đồng thời chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa đô thị phương Tây. Quá trình học tập và hành nghề kiến trúc tại Sài Gòn mang lại cho ông vị thế xã hội ổn định cùng triển vọng nghề nghiệp rộng mở. Tuy nhiên, trước thực trạng đất nước bị áp bức, nhân dân chịu nhiều bất công, ông sớm trăn trở về trách nhiệm của trí thức đối với vận mệnh dân tộc và con đường phát triển lâu dài của đất nước.
Từ hoạt động nghề nghiệp thuần túy, ông dần tham gia phong trào báo chí yêu nước và các hoạt động xã hội tiến bộ, đánh dấu bước chuyển từ nhận thức cá nhân sang lập trường chính trị rõ ràng. Ông nhận thức rằng độc lập dân tộc không chỉ là mục tiêu chính trị trước mắt mà còn là điều kiện tiên quyết để phát triển khoa học, văn hóa và nâng cao đời sống nhân dân. Từ đó, ông lựa chọn gắn bó với con đường cách mạng.
Trong bối cảnh nhiều trí thức còn do dự hoặc đứng ngoài thời cuộc, sự lựa chọn của ông Huỳnh Tấn Phát mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, khẳng định truyền thống trí thức Việt Nam luôn gắn bó với nhân dân, coi trách nhiệm xã hội là giá trị cốt lõi của tri thức chân chính. Sự dấn thân ấy góp phần củng cố sức mạnh tinh thần cho phong trào đấu tranh dân tộc.
Quyết định đứng về phía dân tộc đã đặt nền tảng cho toàn bộ chặng đường hoạt động sau này của ông. Từ một kiến trúc sư đô thị, ông trở thành nhà hoạt động chính trị kiên định, minh chứng rằng khi tri thức gắn với lý tưởng đúng đắn, nó sẽ trở thành nguồn lực tinh thần mạnh mẽ thúc đẩy lịch sử phát triển theo hướng tiến bộ.
Được đào tạo bài bản về kiến trúc, ông Huỳnh Tấn Phát mang theo tư duy hệ thống, tầm nhìn dài hạn và ý thức về tính bền vững vào hoạt động chính trị. Nghề kiến trúc, với yêu cầu cân nhắc tổng thể, hài hòa giữa công năng, thẩm mỹ và môi trường xã hội đã định hình phong cách tư duy của ông trong lãnh đạo và quản lý.
Dấu ấn tiêu biểu là việc ông thiết kế lá cờ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Hình tượng nửa đỏ, nửa xanh với ngôi sao vàng vừa kế thừa truyền thống dân tộc, vừa thể hiện khát vọng hòa bình, độc lập và thống nhất của nhân dân miền Nam. Đây là minh chứng cho khả năng chuyển hóa tri thức nghệ thuật thành biểu tượng chính trị có sức lan tỏa sâu rộng.
Phong cách lãnh đạo của ông được đánh giá là điềm tĩnh, thuyết phục, chú trọng xây dựng đồng thuận xã hội. Ông ưu tiên giải pháp hòa hợp, tăng cường thống nhất thay vì đối đầu căng thẳng, cách tiếp cận phù hợp với đặc điểm cách mạng Việt Nam, nơi sức mạnh đại đoàn kết dân tộc giữ vai trò quyết định.
Sau ngày đất nước thống nhất, tư duy kiến thiết ấy tiếp tục thể hiện qua sự quan tâm đến quy hoạch đô thị, phát triển văn hóa và ổn định đời sống xã hội. Ông nhấn mạnh rằng, xây dựng đất nước không chỉ dừng ở phát triển kinh tế, mà còn phải củng cố nền tảng tinh thần và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.
Trí thức dấn thân trong thử thách lịch sử của dân tộc
Hoạt động cách mạng của ông Huỳnh Tấn Phát trải qua nhiều thử thách cam go. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân, ông tham gia phong trào yêu nước và từng bị bắt giam. Những năm tháng tù đày trở thành phép thử bản lĩnh, thể hiện sự kiên định của người trí thức khi đặt lý tưởng dân tộc lên trên sự an toàn và lợi ích cá nhân.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tiếp tục ở lại miền Nam hoạt động trong điều kiện hết sức khó khăn. Quyết định ấy thể hiện tinh thần dấn thân của trí thức yêu nước, sẵn sàng đối mặt gian khổ vì tương lai đất nước. Từ hoạt động bí mật đến vai trò lãnh đạo, ông luôn giữ phong thái điềm tĩnh và niềm tin vào thắng lợi của dân tộc.
Trên cương vị lãnh đạo Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, ông tham gia nhiều hoạt động đối ngoại quan trọng, góp phần tranh thủ sự ủng hộ quốc tế đối với cuộc đấu tranh chính nghĩa của Việt Nam. Hình ảnh một trí thức kiên định nhưng mềm dẻo, ôn hòa đã tạo được thiện cảm và uy tín trên trường quốc tế.
Vai trò ấy cho thấy trí thức không chỉ đóng góp về chuyên môn mà còn góp phần định hình vị thế quốc gia. Sự kết hợp giữa bản lĩnh chính trị, nền tảng văn hóa và phong cách ngoại giao linh hoạt đã tạo nên sức mạnh mềm quan trọng trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập và thống nhất đất nước.
Nhân cách trí thức Nam Bộ và giá trị hòa hợp dân tộc
Nhiều hồi ức của đồng chí, cộng sự cho thấy ông Huỳnh Tấn Phát có lối sống giản dị, chân thành, gần gũi quần chúng. Phong thái trí thức Nam Bộ thể hiện ở sự thẳng thắn, hào sảng nhưng luôn khiêm nhường, tạo nên uy tín tự nhiên và sự tin cậy rộng rãi trong công tác cũng như đời sống xã hội.
Sau năm 1975, khi đất nước thống nhất, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong bộ máy nhà nước, trong đó có cương vị Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước, góp phần vào quá trình ổn định và xây dựng đất nước thời kỳ hậu chiến.
Cách tiếp cận của ông thiên về xây dựng hơn đối đầu, coi trọng đối thoại và đồng thuận xã hội. Phong cách lãnh đạo mang đậm tính nhân văn này phù hợp với yêu cầu hàn gắn sau chiến tranh, góp phần củng cố niềm tin và tạo nền tảng cho phát triển trong giai đoạn mới.
Nhân cách trí thức của ông trở thành biểu tượng cho sự kết hợp giữa tri thức, đạo đức và trách nhiệm công dân, tiếp tục lan tỏa trong đời sống chính trị, văn hóa và giáo dục, góp phần định hình chuẩn mực trí thức Việt Nam hiện đại.
Suy ngẫm hôm nay – Trí thức đồng hành cùng Tổ quốc
Nhìn lại cuộc đời ông Huỳnh Tấn Phát có thể thấy một thông điệp xuyên suốt: trí thức chỉ phát huy trọn vẹn giá trị khi gắn bó với lợi ích dân tộc. Tri thức không tách rời thực tiễn mà cần đồng hành cùng những vấn đề lớn của đất nước, góp phần giải quyết các thách thức trong từng giai đoạn lịch sử.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, bài học ấy vẫn còn nguyên giá trị. Trí thức Việt Nam hôm nay cần phát huy năng lực chuyên môn, đồng thời giữ vững bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm xã hội và tinh thần phụng sự nhân dân, đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Sự kết hợp giữa tri thức khoa học, bản sắc văn hóa và tinh thần yêu nước là nền tảng cho phát triển lâu dài. Cuộc đời Đồng chí Huỳnh Tấn Phát cho thấy đó không chỉ là khẩu hiệu, mà là thực tiễn sống động, có ý nghĩa tham khảo cho nhiều thế hệ trí thức Việt Nam.
Tinh thần hòa hợp, đối thoại và hợp tác mà ông thể hiện cũng mang tính thời sự trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, góp phần giữ vững ổn định xã hội và tạo môi trường thuận lợi cho phát triển, hội nhập.
Hình ảnh người trí thức dấn thân vì Tổ quốc mà ông tiêu biểu là nguồn cảm hứng bền bỉ cho các thế hệ hôm nay, khẳng định rằng khi tri thức gắn với lý tưởng dân tộc, nó sẽ trở thành động lực mạnh mẽ cho tương lai Việt Nam phát triển bền vững.
Minh Văn