Tổng thống Mỹ Donald Trump không chỉ là một nhân vật gây tranh cãi trong đời sống chính trị Hoa Kỳ, mà còn là dấu mốc cho bước ngoặt trong quan hệ giữa Mỹ và phương Tây. Sự xuất hiện và cách hành xử khác thường của ông đã phơi bày một thực tế đáng lo ngại: trật tự phương Tây, vốn dựa trên giá trị chung, đồng thuận chiến lược và vai trò lãnh đạo của Mỹ đang đứng trước những rạn nứt sâu sắc.
Truyền thống phương Tây và vai trò lịch sử của Hoa Kỳ
Trong suốt nửa sau thế kỷ XX, Hoa Kỳ được xem như hạt nhân của thế giới phương Tây. Sau Thế chiến II, Mỹ không chỉ vươn lên thành siêu cường kinh tế và quân sự hàng đầu, mà còn đóng vai trò kiến tạo trật tự quốc tế mới. Những thiết chế mang tính nền tảng như NATO (1949), Cộng đồng Than – Thép châu Âu (1951, tiền thân của EU), Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Thế giới (Bretton Woods, 1944) đều ghi dấu vai trò dẫn dắt của Mỹ và sự cố kết chiến lược xuyên Đại Tây Dương.
Trong cấu trúc đó, quan hệ giữa Hoa Kỳ và các đồng minh phương Tây không chỉ dựa trên lợi ích, mà còn gắn kết bằng các giá trị và trách nhiệm chung. Washington sẵn sàng đảm nhận vai trò lãnh đạo, duy trì mạng lưới căn cứ quân sự toàn cầu và chiếm tới 35–40% chi tiêu quốc phòng toàn thế giới trong nhiều thập niên. Đổi lại, châu Âu chấp nhận vai trò đồng minh chiến lược. Truyền thống này đã trở thành nền tảng tương đối vững chắc cho trật tự quốc tế trong suốt thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh.
Sự suy giảm của đồng thuận phương Tây
Bước sang thế kỷ XXI, những nền tảng từng gắn kết phương Tây bắt đầu rạn nứt. Toàn cầu hóa làm biến đổi sâu sắc cấu trúc kinh tế – xã hội của các nước phát triển, kéo theo sự phân hóa lợi ích ngày càng rõ giữa Mỹ và châu Âu. Khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 khiến GDP Mỹ sụt hơn 2,5% trong năm 2009, còn nhiều nền kinh tế châu Âu rơi vào vòng xoáy suy thoái kéo dài. Tiếp đó, làn sóng nhập cư hậu xung đột Trung Đông – Bắc Phi đã gia tăng áp lực nội bộ lên hệ thống chính trị châu Âu, tạo điều kiện cho chủ nghĩa dân túy nổi lên ở nhiều quốc gia.
Cùng lúc, sự trỗi dậy mạnh mẽ của các cường quốc ngoài phương Tây, đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ – đã làm dịch chuyển cán cân quyền lực toàn cầu. Nếu năm 2000, GDP Trung Quốc chỉ tương đương 12% GDP của Mỹ, thì đến năm 2020, con số này đã vượt mốc 70% tính theo sức mua tương đương. Vai trò kinh tế ngày càng lớn của các quốc gia ngoài phương Tây đang đặt dấu hỏi về vị thế độc tôn của trật tự cũ.
Trong bối cảnh đó, vai trò lãnh đạo của Hoa Kỳ không còn được xem như một lẽ đương nhiên, mà ngày càng bị chất vấn – cả từ bên ngoài lẫn trong lòng nước Mỹ. Sự xuất hiện của Donald Trump không phải là nguyên nhân, mà là hệ quả rõ nét nhất của một xu thế đang diễn ra: sự hoài nghi sâu sắc đối với trật tự phương Tây từ chính những người từng xây dựng và hưởng lợi từ nó.
Trump và sự thay đổi cách nhìn về đồng minh
Khác với các đời tổng thống Mỹ trước đây, Donald Trump không xem các đồng minh phương Tây như một cộng đồng gắn kết bởi giá trị chung và trách nhiệm lịch sử. Trong cách tiếp cận của ông, đồng minh trước hết là đối tác – phải chia sẻ chi phí và chứng minh lợi ích cụ thể đối với Hoa Kỳ.
Trump nhiều lần công khai chỉ trích NATO, cho rằng Mỹ đang gánh phần lớn chi phí quốc phòng của khối. Năm 2018, ông yêu cầu các thành viên NATO tăng chi tiêu quốc phòng lên 2% GDP, một mục tiêu mà tại thời điểm đó chỉ 8 trong số 29 nước đạt được. Ngoài lĩnh vực an ninh, ông cũng không ngần ngại đặt lại vấn đề trong quan hệ thương mại với Liên minh châu Âu và Canada, áp thuế lên thép và nhôm nhập khẩu từ châu Âu, gây ra những tranh chấp thương mại chưa từng có giữa Mỹ và các đồng minh truyền thống.
Trong lăng kính của Trump, quan hệ đồng minh không còn dựa trên di sản lịch sử hay đạo lý chiến lược, mà thuần túy bị chi phối bởi logic chi phí – lợi ích. Sự đảo chiều này không chỉ khiến châu Âu choáng váng, mà còn phơi bày một thực tế khó phủ nhận: ngay cả Mỹ, quốc gia từng là trụ cột duy trì trật tự phương Tây cũng không còn sẵn sàng gánh vác vai trò đó bằng mọi giá.
Từ giá trị chung đến lợi ích quốc gia
Trật tự phương Tây lâu nay được xây dựng trên nền tảng những “giá trị chung” như dân chủ, tự do, nhân quyền và kinh tế thị trường. Dù không bác bỏ hoàn toàn những giá trị này, Donald Trump lại không xem chúng là cơ sở tuyệt đối cho chính sách đối ngoại.
Trong tư duy của Trump, lợi ích quốc gia cụ thể phải được đặt lên trên mọi cam kết mang tính nguyên tắc. Khi các giá trị không mang lại lợi ích rõ ràng, chúng có thể bị điều chỉnh, thậm chí bị gạt sang một bên. Quan điểm này thể hiện rõ qua hàng loạt quyết định gây tranh cãi: rút khỏi Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu (2017), rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) ngay sau khi nhậm chức, và tái đàm phán hoặc rút khỏi nhiều thỏa thuận đa phương khác.
Sự chuyển hướng này không chỉ là đặc trưng cá nhân của Trump, mà còn phản ánh một xu thế rộng lớn hơn: các quốc gia ngày càng ưu tiên chủ nghĩa thực dụng, trong khi những tuyên bố về giá trị phổ quát đang dần đánh mất sức thuyết phục tuyệt đối trong một thế giới nhiều cực và đầy biến động.
Hệ quả đối với trật tự phương Tây
Dưới thời Donald Trump, phương Tây không còn giữ được hình ảnh của một khối thống nhất. Quan hệ Mỹ – châu Âu xuất hiện những rạn nứt rõ rệt: niềm tin chiến lược suy giảm, khả năng phối hợp trong các vấn đề toàn cầu ngày càng gặp khó khăn. Theo khảo sát năm 2019 của Quỹ Marshall Đức, chỉ khoảng 34% người dân châu Âu xem Mỹ là đối tác đáng tin cậy, một mức giảm mạnh so với hơn 50% trong những năm trước đó.
Tuy nhiên, sự đứt gãy này không chỉ bắt nguồn từ cá nhân Trump, mà phản ánh một quá trình tích tụ kéo dài, trong đó nền tảng đồng thuận từng duy trì trật tự phương Tây suốt nhiều thập kỷ dần bị bào mòn. Trump không tạo ra cuộc khủng hoảng ấy, ông chỉ khiến nó hiện rõ hơn, trực diện hơn, và không còn có thể che giấu bằng những ngôn từ ngoại giao mềm mại.
Trump – Dấu mốc của một giai đoạn lịch sử
Nhìn từ chiều sâu lịch sử, Donald Trump không phải là nguyên nhân, mà là biểu tượng của sự đứt đoạn giữa Mỹ và phương Tây. Ông không tạo ra những rạn nứt, mà khiến chúng không thể tiếp tục bị che giấu. Với Trump, ngôn ngữ chính trị thay đổi, các quy ước ngoại giao bị phá vỡ, và phương Tây buộc phải đối diện với những mâu thuẫn nội tại của chính mình.
Sự kiện Trump bước vào Nhà Trắng không đơn thuần là một biến cố chính trị trong nội bộ nước Mỹ, mà là dấu hiệu rõ ràng cho thấy trật tự phương Tây đang bước vào giai đoạn điều chỉnh sâu sắc. Trong giai đoạn ấy, các khái niệm từng được xem là hiển nhiên, đồng minh, giá trị chung, vai trò lãnh đạo đang bị đặt lại trong một thế giới ngày càng xoay quanh lợi ích và cạnh tranh quyền lực.
Sâu xa hơn, hiện tượng Donald Trump phản ánh một quy luật bất biến của lịch sử quốc tế: không có trật tự nào tồn tại vĩnh viễn nếu nền tảng đồng thuận và lợi ích chung bị xói mòn. Sự rạn nứt giữa Trump và truyền thống phương Tây vì thế không chỉ là câu chuyện về một con người, đó là tín hiệu của một chuyển pha lớn trong cấu trúc quyền lực toàn cầu hiện đại.
Minh Văn