Khi công nghệ liên tục tạo ra những công việc chưa từng có tên trong bảng tuyển dụng truyền thống, một thế hệ nghề nghiệp mới cũng hình thành: AI trainer, livestream operator, creator manager, editor video ngắn… Những “nghề lạ” này cho thấy thị trường lao động đang dịch chuyển nhanh hơn hệ thống đào tạo. Nhưng sau sức hút về thu nhập, tự do và sáng tạo là câu hỏi: Đây là nghề nghiệp bền vững của tương lai hay chỉ xuất hiện rồi biến mất theo công nghệ và xu hướng?
Sự xuất hiện của những nghề nghiệp mới dưới tác động của trí tuệ nhân tạo, nền tảng số và kinh tế sáng tạo.
Công nghệ số, mạng xã hội và kinh tế sáng tạo đang làm thay đổi mạnh cách doanh nghiệp tổ chức công việc và sử dụng nhân lực. Những vị trí như AI Trainer, Livestream Operator, Creator Manager hay Editor video ngắn ngày càng xuất hiện nhiều trong các lĩnh vực truyền thông, thương mại điện tử và sản xuất nội dung. Theo Future of Jobs Report 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, đến năm 2030 có thể hình thành khoảng 170 triệu việc làm mới, trong khi khoảng 92 triệu vị trí hiện có bị dịch chuyển; đồng thời, gần 39% kỹ năng của người lao động được dự báo sẽ thay đổi hoặc trở nên lỗi thời. Điều này cho thấy bản đồ nghề nghiệp đang được tái định hình với tốc độ ngày càng nhanh.
Ở Việt Nam, quá trình này diễn ra rõ nét cùng sự mở rộng của kinh tế số. Cuối năm 2025, cả nước có khoảng 85,6 triệu người sử dụng Internet và gần 79 triệu danh tính người dùng mạng xã hội; quy mô thương mại điện tử đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng hơn 25% so với năm trước. Livestream bán hàng, video ngắn, xây dựng thương hiệu cá nhân hay sáng tạo nội dung vì thế không còn chỉ phục vụ mục đích giải trí mà đã trở thành những mắt xích tạo doanh thu. Phía sau một phiên phát trực tiếp hay một sản phẩm nội dung thường là cả đội ngũ phụ trách kỹ thuật, biên tập, quản lý hình ảnh, điều phối thương hiệu và tối ưu hiệu quả kinh doanh.
Nhóm nghề mới này nổi bật bởi tính liên ngành và yêu cầu thích ứng cao. Livestream Operator phải kết hợp kiến thức kỹ thuật với tư duy nội dung; Creator Manager cần am hiểu truyền thông, thương hiệu và quan hệ thương mại; Editor video ngắn vừa phải vững kỹ năng dựng, vừa hiểu cách người dùng tiếp nhận nội dung trên từng nền tảng. Những “nghề lạ” vì thế không chỉ phản ánh sự thay đổi trong tên gọi công việc mà còn cho thấy giá trị lao động đang được xác lập lại. Với người trẻ, lợi thế cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng học hỏi liên tục, kết hợp nhiều kỹ năng và thích nghi nhanh trước những biến động của thị trường.
Cơ hội nghề nghiệp rộng mở nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới về kỹ năng, tư duy và khả năng thích ứng của người trẻ.
Những nghề mới trong môi trường số đang mở rộng đáng kể lựa chọn việc làm cho người trẻ, đồng thời làm thay đổi cách thị trường đánh giá ứng viên. Doanh nghiệp ngày càng ít tìm kiếm một người chỉ “biết làm đúng một việc”, mà ưu tiên những cá nhân có khả năng kết hợp chuyên môn, công nghệ, tư duy sáng tạo và kỹ năng phối hợp. Điều này đặc biệt rõ ở các vị trí như Livestream Operator, Creator Manager hay Editor video ngắn, nơi ranh giới giữa kỹ thuật, truyền thông và kinh doanh thường đan xen. Vì vậy, cơ hội nghề nghiệp rộng mở cũng đi kèm yêu cầu khắt khe hơn: người trẻ phải liên tục nâng cao năng lực nếu muốn duy trì lợi thế trong một thị trường thay đổi nhanh.
Thứ nhất, kỹ năng số không còn là lợi thế bổ trợ mà đã trở thành năng lực nền tảng. Biết sử dụng phần mềm hay nền tảng chỉ là bước đầu; quan trọng hơn là hiểu cách công nghệ vận hành và tạo ra giá trị cho công việc. Một Editor video ngắn không chỉ biết cắt ghép mà còn phải hiểu tỷ lệ khung hình, nhịp dựng, khả năng giữ chân người xem và cách nội dung được phân phối trên từng nền tảng. Livestream Operator cũng không đơn thuần bật máy quay mà phải kiểm soát đường truyền, âm thanh, ánh sáng, phần mềm phát sóng, dữ liệu tương tác và xử lý sự cố theo thời gian thực. Như vậy, năng lực số ngày nay được đo bằng khả năng ứng dụng công nghệ để giải quyết công việc hiệu quả, chứ không chỉ bằng mức độ thành thạo một công cụ cụ thể.
Thứ hai, tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề đang trở thành những giá trị khó thay thế của người lao động. Công nghệ có thể hỗ trợ tạo hình ảnh, dựng video, tổng hợp dữ liệu hay đề xuất nội dung, nhưng chưa thể thay thế hoàn toàn khả năng thấu hiểu bối cảnh, cảm xúc và nhu cầu của con người. Một video có kỹ thuật tốt nhưng thiếu ý tưởng vẫn có thể bị bỏ qua; một phiên livestream có hình ảnh chỉn chu nhưng không hiểu tâm lý khách hàng cũng khó tạo chuyển đổi. Vì thế, người trẻ cần rèn luyện khả năng quan sát, phân tích, đặt câu hỏi và đưa ra phương án mới thay vì chỉ làm theo quy trình có sẵn. Trong môi trường cạnh tranh cao, khác biệt không nằm ở việc ai sử dụng nhiều công cụ hơn, mà ở việc ai biết dùng công cụ để tạo ra kết quả phù hợp và có giá trị hơn.
Thứ ba, khả năng giao tiếp và phối hợp đang trở thành một phần của năng lực nghề nghiệp, thay vì chỉ là kỹ năng bổ trợ. Phần lớn công việc trong hệ sinh thái số được thực hiện theo chuỗi, với nhiều cá nhân cùng tham gia tạo nên một sản phẩm. Creator Manager phải làm việc với nhà sáng tạo, nhãn hàng, bộ phận pháp lý, đội ngũ nội dung và các nền tảng phân phối; Editor cần hiểu yêu cầu của người viết kịch bản, người quay và người quản lý kênh; đội ngũ livestream phải phối hợp chặt chẽ giữa người dẫn, bộ phận kỹ thuật và bán hàng. Chỉ cần một mắt xích giao tiếp không rõ ràng, toàn bộ quy trình có thể bị chậm hoặc sai hướng. Vì vậy, khả năng diễn đạt, phản hồi, quản lý thời gian và phối hợp giữa nhiều bên ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng công việc.
Thứ tư, năng lực thích ứng và tự học quyết định khả năng tồn tại lâu dài trong những nghề biến đổi nhanh. Đặc trưng của thị trường số là công cụ, thuật toán và hành vi người dùng có thể thay đổi trong thời gian ngắn. Một kỹ thuật dựng hiệu quả hôm nay có thể nhanh chóng trở nên lỗi thời; một nền tảng đang thịnh hành có thể mất sức hút; một vị trí từng được săn đón cũng có thể bị tái cấu trúc khi công nghệ thay đổi. Bởi vậy, người trẻ không thể chỉ dựa vào kiến thức đã học trong trường mà cần hình thành thói quen cập nhật liên tục, thử nghiệm công cụ mới và điều chỉnh cách làm việc. Lợi thế bền vững không nằm ở việc chạy theo mọi xu hướng, mà ở khả năng học nhanh, lựa chọn đúng kỹ năng cần thiết và thích nghi mà không đánh mất nền tảng chuyên môn cốt lõi.
Những thách thức về đào tạo, tính ổn định và tương lai của thị trường lao động số.
Thị trường lao động số mở ra nhiều cơ hội mới nhưng cũng làm gia tăng mức độ bất định trong lựa chọn nghề nghiệp. Tốc độ thay đổi của công nghệ, nền tảng và mô hình kinh doanh khiến một kỹ năng có thể nhanh chóng mất lợi thế nếu người lao động không kịp cập nhật. Theo Future of Jobs Report 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, khoảng 39% kỹ năng hiện có của người lao động được dự báo sẽ thay đổi hoặc trở nên lỗi thời vào năm 2030. Thách thức lớn nhất không nằm ở số lượng nghề mới xuất hiện, mà ở khả năng chuẩn bị nguồn nhân lực đủ năng lực theo kịp một thị trường liên tục tái cấu trúc.
Thứ nhất, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn vẫn còn rõ nét. Nhiều vị trí như Creator Manager, Livestream Operator hay Editor video ngắn hình thành nhanh hơn tốc độ cập nhật của các chương trình đào tạo chính quy. Trong khi nhà trường chủ yếu cung cấp kiến thức nền tảng, doanh nghiệp lại cần nhân sự có khả năng kết hợp kỹ năng công nghệ, truyền thông, sáng tạo nội dung, phân tích dữ liệu và vận hành nền tảng. Điều này khiến kinh nghiệm thực hành, khả năng tự học và năng lực làm việc trong các dự án thực tế ngày càng trở thành những tiêu chí quan trọng bên cạnh bằng cấp.
Thứ hai, tính ổn định của những nghề gắn với nền tảng số không thể được nhìn nhận theo cách truyền thống. Nhiều công việc phụ thuộc trực tiếp vào thuật toán, hành vi người dùng và chiến lược kinh doanh của các nền tảng. Khi một định dạng nội dung mất sức hút, chính sách phân phối thay đổi hoặc công cụ tự động hóa đảm nhận nhiều thao tác hơn, phạm vi công việc của con người cũng bị điều chỉnh. Rủi ro không nhất thiết nằm ở việc một nghề biến mất hoàn toàn, mà ở việc những nhiệm vụ bên trong nghề bị thu hẹp, thay thế hoặc đòi hỏi năng lực cao hơn. Người chỉ dựa vào một kỹ năng đơn lẻ sẽ dễ mất lợi thế hơn người có nền tảng chuyên môn rộng và khả năng chuyển đổi giữa nhiều vai trò.
Thứ ba, tương lai của lao động số sẽ phụ thuộc lớn vào năng lực học lại và chuyển đổi kỹ năng. Công nghệ có thể thay thế những thao tác mang tính lặp lại, nhưng các năng lực như tư duy phản biện, sáng tạo, giao tiếp, phán đoán và giải quyết vấn đề vẫn giữ vai trò quan trọng. Người trẻ cần xây dựng một “năng lực lõi” đủ vững để không phụ thuộc vào một công cụ hay nền tảng cụ thể. Giá trị nghề nghiệp bền vững không nằm ở việc chạy theo những vị trí đang thịnh hành, mà ở khả năng thích nghi, tái học và tiếp tục tạo ra giá trị khi yêu cầu công việc thay đổi.
Thứ tư, lựa chọn nghề nghiệp cần được đặt trong một chiến lược dài hạn thay vì chỉ dựa vào sức hút trước mắt. Thu nhập tốt, môi trường linh hoạt hay khả năng gia nhập nghề nhanh có thể khiến những công việc này trở nên hấp dẫn, nhưng một nghề “hot” chưa chắc đồng nghĩa với một con đường bền vững. Điều người trẻ cần cân nhắc sâu hơn là kỹ năng nào có thể chuyển đổi sang nhiều vị trí, năng lực nào khó bị thay thế và giá trị nào có thể tích lũy theo thời gian. Khi thị trường thay đổi nhanh, khả năng duy trì nghề nghiệp lâu dài sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng năng lực cá nhân, thay vì tên gọi công việc ở một thời điểm nhất định.
Những nghề mới của kỷ nguyên số cho thấy thị trường lao động không còn vận hành theo những khuôn mẫu cố định như trước. Công nghệ, nền tảng trực tuyến và kinh tế sáng tạo vừa mở ra những cơ hội nghề nghiệp chưa từng có, vừa đặt người trẻ trước yêu cầu liên tục cập nhật năng lực, mở rộng tư duy và chủ động trong quá trình học hỏi. Giá trị của người lao động trong tương lai sẽ không chỉ được đo bằng bằng cấp hay tên gọi nghề nghiệp, mà còn ở khả năng thích nghi, kết hợp nhiều kỹ năng và tạo ra giá trị trong môi trường luôn biến đổi.
Với người trẻ, điều quan trọng không phải là chạy theo mọi công việc được xem là “mới” hay “hot”, mà là hiểu rõ năng lực bản thân, xây dựng nền tảng chuyên môn vững chắc và chủ động chuẩn bị cho những thay đổi dài hạn của thị trường. Khi ranh giới giữa các nghề ngày càng linh hoạt, lợi thế bền vững sẽ thuộc về những người biết học nhanh, làm sâu và sẵn sàng chuyển đổi khi cần thiết. Những “nghề lạ” hôm nay có thể trở thành nghề quen thuộc của ngày mai, nhưng năng lực thích ứng mới là yếu tố quyết định người trẻ có thể đi bao xa trên hành trình nghề nghiệp.
Anh Tuấn
Danh mục tài liệu tham khảo
1. Bộ Công Thương (2026), Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026, Cổng thông tin điện tử Bộ Công Thương.
2. DataReportal (2026), Digital 2026: Vietnam, Global Digital Insights.
3. Generalao, I. N. (2025), Measuring Digital Platform Employment in Viet Nam: Lessons Learned from the Pilot Survey, International Labour Organization (ILO).
4. Organisation for Economic Co-operation and Development – OECD (2024), OECD Digital Economy Outlook 2024, Volume 2: Strengthening Connectivity, Innovation and Trust, OECD Publishing, Paris.
5. TGM Research (2025), Vietnam E-Commerce Insights 2025, TGM Research.
6. United Nations Conference on Trade and Development – UNCTAD (2024), Creative Economy Outlook 2024, United Nations, Geneva.
7. World Economic Forum – WEF (2025), The Future of Jobs Report 2025, World Economic Forum, Geneva.