Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, Huế không chỉ là nơi lưu giữ ký ức tuổi thơ mà còn là vùng đất góp phần hình thành nhân cách, tư tưởng và chí hướng cứu nước của vị lãnh tụ dân tộc. Tại mảnh đất Cố đô, Người đã sống, học tập và chứng kiến những biến động lớn của xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Chính không gian văn hóa, truyền thống yêu nước cùng những trải nghiệm thực tiễn nơi đây đã hun đúc nên bản lĩnh, lòng yêu nước và khát vọng giải phóng dân tộc của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh sau này. Huế vì thế trở thành dấu mốc đặc biệt quan trọng, nơi bắt đầu hành trình hình thành tư tưởng và nhân cách của Người.
Nhân kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, việc nhìn lại hệ thống di tích và không gian ký ức về Người ở Huế hôm nay không chỉ mang ý nghĩa tri ân lịch sử, mà còn gợi mở nhiều suy ngẫm về con đường phát triển văn hóa Việt Nam trong bối cảnh mới. Khi văn hóa đang được đặt trở lại vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển quốc gia thông qua các định hướng lớn của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là tinh thần của Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong giai đoạn mới, cùng Nghị quyết 28 của Quốc hội về cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển văn hóa, giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa càng cho thấy ý nghĩa thời sự sâu sắc.
Điều đáng chú ý là trong những định hướng ấy thấp thoáng tư tưởng của Người về xây dựng một nền văn hóa không đứng ngoài sự phát triển, mà phải trở thành động lực nội sinh, nền tảng tinh thần, sức mạnh mềm và nguồn lực bền vững của quốc gia. Đây cũng chính là giá trị lớn mà các di sản, ký ức và không gian văn hóa gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Huế tiếp tục lan tỏa trong đời sống hôm nay.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi.” Thế nhưng, trong một thời gian dài, văn hóa vẫn có lúc bị xem là lĩnh vực đứng phía sau phát triển kinh tế, như một “phần mềm” hỗ trợ hơn là động lực cốt lõi của sự phát triển. Chỉ khi bước vào thời kỳ cạnh tranh toàn diện bằng bản sắc, sáng tạo và sức mạnh mềm, người ta mới nhận ra rằng một quốc gia nếu đánh mất văn hóa cũng đồng nghĩa đánh mất căn tính và nền tảng cho sự phát triển bền vững.
Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển, khi lần đầu tiên văn hóa không chỉ được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực trực tiếp, động lực nội sinh của tăng trưởng, hội nhập và sức mạnh quốc gia. Tư duy ấy cho thấy sự gặp gỡ sâu sắc với quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, người luôn nhìn văn hóa như sức mạnh kiến tạo con người và kiến tạo dân tộc.
Cùng với đó, Nghị quyết 28 của Quốc hội đã mở ra không gian chính sách mới cho lĩnh vực văn hóa với nhiều định hướng quan trọng như đầu tư cho thiết chế văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa, thúc đẩy chuyển đổi số trong bảo tồn di sản, tăng cường xã hội hóa và trao thêm quyền chủ động cho địa phương. Những định hướng này không chỉ mang ý nghĩa điều chỉnh chính sách, mà còn cho thấy văn hóa đang thực sự trở thành một trụ cột trong chiến lược phát triển quốc gia.
Từ góc nhìn ấy, nhìn về Cố đô Huế, nơi lưu giữ hệ thống di tích đặc biệt gắn với thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh càng có thể thấy rõ hơn ý nghĩa của việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong thời đại mới. Đó không chỉ là gìn giữ ký ức lịch sử, mà còn là cách nuôi dưỡng bản sắc, khơi dậy sức mạnh văn hóa và truyền cảm hứng cho sự phát triển bền vững của hôm nay và mai sau.
Từ ngôi nhà 112 Mai Thúc Loan, nơi chứng kiến tuổi thơ nhiều biến động của Nguyễn Sinh Cung; Nhà lưu niệm Bác Hồ ở Dương Nỗ; Đình làng Dương Nỗ; Am Bà; Bến Đá; Trường Quốc Học Huế; cho đến Tòa Khâm sứ Trung Kỳ hay Trường Tiểu học Pháp – Việt Đông Ba…, tất cả đã hợp thành một hệ thống ký ức lịch sử đặc biệt, phản ánh quá trình hình thành tư tưởng yêu nước và ý chí cứu nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Điều đáng nói, những di tích ấy không chỉ mang giá trị lưu niệm đơn thuần, mà còn là “di sản sống” của tư tưởng Hồ Chí Minh. Ẩn chứa trong đó là câu chuyện về giáo dục, tinh thần tự học, ý thức dân tộc và sự thức tỉnh của một thanh niên Việt Nam trước cảnh nước mất, nhà tan. Vì vậy, việc bảo tồn không thể chỉ dừng lại ở gìn giữ vài ngôi nhà cổ, vài hiện vật hay dựng bia tưởng niệm, mà quan trọng hơn là phải làm cho các di tích tiếp tục “sống”, tiếp tục đối thoại với xã hội đương đại.
Đây cũng chính là điểm gặp gỡ giữa tư tưởng Hồ Chí Minh và tinh thần của Nghị quyết 80: di sản không phải là phần quá khứ bất động, mà phải trở thành nguồn lực cho phát triển hiện tại và tương lai.
Thời gian qua, Huế đã có nhiều nỗ lực trong công tác tu bổ, tôn tạo hệ thống di tích gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh; đồng thời đẩy mạnh giáo dục truyền thống thông qua các hoạt động ngoại khóa, tham quan trải nghiệm dành cho học sinh, sinh viên và du khách. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế sáng tạo đang phát triển mạnh mẽ, yêu cầu đặt ra cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản cũng đã khác trước rất nhiều.
Ngày nay, bảo tàng không còn chỉ là nơi trưng bày hiện vật, di tích cũng không đơn thuần là điểm đến tham quan. Người trẻ cần được trải nghiệm, tương tác và khám phá lịch sử bằng nhiều hình thức mới mẻ hơn, từ công nghệ số, không gian thực tế ảo cho đến những câu chuyện kể giàu cảm xúc kết hợp âm thanh, ánh sáng và nghệ thuật trình diễn. Điều đó đòi hỏi ngành văn hóa phải thay đổi mạnh mẽ về tư duy, chuyển từ cách tiếp cận bảo tồn tĩnh sang phát huy giá trị di sản theo hướng sáng tạo, hiện đại và gần gũi hơn với đời sống đương đại.
Những đề xuất như số hóa hiện vật, mô phỏng 3D, xây dựng không gian tương tác số hay kết nối hệ thống di tích Hồ Chí Minh với các tour di sản Cố đô mà ngành văn hóa Huế đang triển khai cho thấy sự chuyển động phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 80 và Nghị quyết 28. Đây chính là hướng đi để di sản bước vào đời sống đương đại bằng những hình thức mới mẻ, hấp dẫn hơn và có sức lan tỏa rộng hơn trong cộng đồng, đặc biệt với thế hệ trẻ.
Trong bối cảnh Huế chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ ngày 1/1/2025, câu chuyện bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hồ Chí Minh càng mang ý nghĩa chiến lược. Bởi Huế đang định hình mô hình “đô thị di sản, văn hóa, sinh thái, cảnh quan và thân thiện môi trường”, nơi văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là lợi thế cạnh tranh cốt lõi cho sự phát triển lâu dài.
Một đô thị di sản không thể phát triển bằng tư duy bê tông hóa hay chạy theo những giá trị ngắn hạn. Huế chỉ có thể phát triển bền vững nếu biết chuyển hóa chiều sâu văn hóa thành động lực phát triển. Và trong kho tàng di sản ấy, hệ thống di tích gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh chính là một trong những lớp trầm tích tinh thần đặc biệt quý giá.
Điều đáng suy ngẫm là hiện nay nhiều địa phương vẫn đang loay hoay giữa bài toán bảo tồn và phát triển. Có nơi xem di sản như lực cản của đô thị hóa; có nơi bảo tồn theo kiểu “đóng băng”, khiến di sản thiếu sức sống; trong khi ở một số nơi khác, việc khai thác du lịch quá mức lại làm mai một giá trị nguyên gốc. Những mâu thuẫn ấy cho thấy chúng ta vẫn chưa thật sự hiểu đầy đủ tinh thần phát triển văn hóa mà Chủ tịch Hồ Chí Minh từng đặt nền móng, một nền văn hóa vừa gìn giữ cội nguồn, vừa biết thích ứng và sáng tạo để đồng hành cùng sự phát triển của đất nước.
Bác Hồ chưa bao giờ nhìn văn hóa như một giá trị chỉ để trưng bày hay lưu giữ trong ký ức. Với Người, văn hóa phải gắn với con người, với đời sống và với tương lai dân tộc. Vì vậy, tinh thần của Nghị quyết 80 hôm nay không chỉ dừng ở việc phát triển văn hóa theo nghĩa thông thường, mà sâu xa hơn là xây dựng con người Việt Nam thời đại mới, những con người có bản lĩnh văn hóa, năng lực sáng tạo và khả năng hội nhập mà không đánh mất căn tính dân tộc.
Ở góc độ ấy, việc bảo tồn hệ thống di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Huế không chỉ là trách nhiệm riêng của ngành văn hóa hay của địa phương, mà còn là một phần trong chiến lược gìn giữ căn cước tinh thần Việt Nam giữa dòng chảy toàn cầu hóa.
Kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh vì thế không nên chỉ dừng lại ở các hoạt động tưởng niệm hay những khẩu hiệu quen thuộc. Điều quan trọng hơn là tiếp tục suy nghĩ và hành động để biến tư tưởng văn hóa của Người thành nguồn lực phát triển mới cho đất nước trong thời đại hôm nay; để mỗi di sản, mỗi không gian ký ức về Người không chỉ kể lại lịch sử, mà còn truyền cảm hứng về trách nhiệm công dân, tinh thần tự cường và khát vọng phát triển cho các thế hệ mai sau.
Từ Huế, vùng đất từng góp phần hình thành nhân cách và tư tưởng Hồ Chí Minh có thể nhìn thấy rõ một thông điệp lớn: muốn phát triển bền vững, Việt Nam không thể chỉ dựa vào tăng trưởng kinh tế hay hạ tầng vật chất. Sức mạnh thật sự của quốc gia nằm ở chiều sâu văn hóa, ở bản lĩnh con người và ở khả năng chuyển hóa di sản thành nguồn lực sáng tạo cho tương lai.
Trong kỷ nguyên cạnh tranh bằng tri thức, bản sắc và sức mạnh mềm, văn hóa càng trở thành “tài nguyên chiến lược” của quốc gia. Nếu biết khơi dậy đúng cách, những giá trị lịch sử, di sản và tư tưởng Hồ Chí Minh sẽ không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn trở thành nguồn năng lượng tinh thần thúc đẩy đổi mới sáng tạo, củng cố bản lĩnh dân tộc và nâng cao vị thế Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.
Đó cũng chính là con đường mà Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 28 của Quốc hội đang hướng tới, con đường đặt văn hóa vào vị trí trung tâm của phát triển, để từ đó tạo nên sức mạnh nội sinh cho quốc gia trong kỷ nguyên mới.
Và ở một ý nghĩa sâu xa hơn, đó cũng là cách thiết thực nhất để tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh, người đã dành trọn cuộc đời tìm con đường phát triển cho dân tộc Việt Nam bằng trí tuệ, văn hóa và khát vọng độc lập, tự cường.
TS. Phan Thanh Hải/Giám đốc Sở Văn hoá và Thể thao thành phố Huế