Mười năm trước, năm 2016, ít ai nghĩ một di tích nằm trên đỉnh đèo Hải Vân, thuộc địa giới hai địa phương, lại có thể trở thành biểu tượng của tinh thần hợp tác liên vùng trong bảo tồn di sản. Khi ấy, Hải Vân Quan chỉ còn là phế tích xuống cấp, trong khi thách thức lớn nhất không nằm ở kinh phí hay kỹ thuật trùng tu mà ở việc di tích nằm trên ranh giới hành chính giữa Thừa Thiên Huế và Đà Nẵng, đòi hỏi sự đồng thuận và chung tay của cả hai địa phương.
Điều đáng quý là họ đã làm được. Năm 2016, ngành văn hóa và lãnh đạo hai địa phương đã thống nhất xây dựng hồ sơ đề nghị xếp hạng Hải Vân Quan là di tích cấp quốc gia. Chỉ một năm sau, ngày 14/4/2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định công nhận Hải Vân Quan là Di tích quốc gia, đánh dấu trường hợp đặc biệt khi một di tích do hai địa phương cùng quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị. Nhưng việc được công nhận mới chỉ là bước khởi đầu.
Sau nhiều năm chuẩn bị, cuối năm 2021, Đà Nẵng và Thừa Thiên Huế tiếp tục phối hợp triển khai Dự án bảo tồn, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị di tích Hải Vân Quan với tổng kinh phí hơn 42 tỷ đồng từ ngân sách của cả hai địa phương. Đó là một hành trình không hề dễ dàng. Việc bảo tồn một công trình quân sự nằm trên đỉnh núi cao gần 500 mét, giữa địa hình hiểm trở và điều kiện thời tiết khắc nghiệt, luôn đặt ra nhiều thách thức về kỹ thuật và tổ chức thi công. Tuy nhiên, với quyết tâm và tinh thần trách nhiệm, dự án đã hoàn thành vào cuối năm 2024, góp phần khôi phục diện mạo uy nghi của cửa ải từng trấn giữ tuyến thiên lý Bắc – Nam và được các bậc tiền nhân ca ngợi là “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”.
Hôm nay, đứng trên đỉnh Hải Vân nhìn về phía Bắc là vịnh Lăng Cô xanh biếc, nhìn về phía Nam là thành phố Đà Nẵng năng động, nhiều người không chỉ chứng kiến một di tích được hồi sinh mà còn cảm nhận được câu chuyện đẹp về sự đồng lòng và hợp tác. Có lẽ, giá trị lớn nhất của Hải Vân Quan không chỉ nằm ở những bức tường thành được phục dựng hay những mái ngói được khôi phục, mà còn ở bài học về cách các địa phương có thể vượt qua ranh giới hành chính để cùng chung tay gìn giữ và phát huy một di sản chung. Bởi di sản vốn không bị giới hạn bởi những đường ranh trên bản đồ.
Dãy Hải Vân không thuộc riêng Huế hay Đà Nẵng. Cũng như những giá trị lịch sử, văn hóa mà cha ông để lại luôn là tài sản chung của cộng đồng và của dân tộc. Khi các địa phương cùng nhìn nhận điều đó, những vướng mắc về cơ chế, quản lý hay nguồn lực đều có thể được tháo gỡ bằng sự đồng thuận và hợp tác. Mười năm sau khi bắt đầu hành trình ấy, Hải Vân Quan đã trở thành điểm đến hấp dẫn của miền Trung và là minh chứng sinh động cho hiệu quả của sự liên kết trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản.
Từ câu chuyện thành công đó, tôi lại nghĩ đến Hoành Sơn Quan.
Đây cũng là một cửa ải được xây dựng dưới triều Nguyễn, cũng nằm trên đỉnh núi ở vị trí chiến lược, đồng thời là ranh giới giữa hai địa phương ngày nay là Quảng Trị và Hà Tĩnh. Và cũng giống Hải Vân Quan trước đây, di tích này vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn trong công tác quản lý, bảo tồn và khai thác giá trị. Nhìn từ bài học của Hải Vân Quan, có thể thấy Hoành Sơn Quan đang đứng trước một cơ hội lớn.
Điều cần thiết lúc này có lẽ không chỉ là các cuộc hội thảo khoa học hay những kiến nghị đơn lẻ, mà là sự bắt tay thực chất giữa hai địa phương: thống nhất nhận thức rằng đây là một di sản chung, cùng xây dựng hồ sơ khoa học và cùng hoạch định kế hoạch dài hạn để bảo tồn, phát huy giá trị của di tích.
Nếu Huế và Đà Nẵng đã làm được điều đó cách đây mười năm, thì Quảng Trị và Hà Tĩnh hoàn toàn có thể thực hiện trong giai đoạn hiện nay. Điều này càng có thêm cơ sở khi lãnh đạo chủ chốt của hai địa phương đều am hiểu giá trị lịch sử, văn hóa của khu vực và có điều kiện tham khảo kinh nghiệm từ mô hình hợp tác bảo tồn Hải Vân Quan.
Tôi hy vọng rằng trong năm 2026, Quảng Trị và Hà Tĩnh sẽ cùng khởi động quá trình nghiên cứu, lập hồ sơ và đề xuất xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích cấp quốc gia. Xa hơn, hai địa phương có thể xây dựng một chương trình hợp tác lâu dài nhằm bảo tồn toàn diện và khai thác bền vững giá trị của công trình lịch sử đặc biệt này.
Di sản chỉ thực sự sống khi có người gìn giữ và tiếp nối giá trị của nó.
Những cổng thành, bức tường đá hay dấu tích kiến trúc cổ tự thân không thể kể chuyện. Chỉ khi có sự chung tay của chính quyền, các nhà khoa học và cộng đồng, những lớp trầm tích lịch sử mới được đánh thức, trở thành nguồn lực cho giáo dục, du lịch và phát triển bền vững.
Mười năm trước, Hải Vân Quan đã mang đến một bài học quý về sự hợp tác vượt qua ranh giới hành chính để bảo tồn một di sản chung. Mười năm sau, bài học ấy vẫn còn nguyên giá trị và cho thấy một nguyên tắc quan trọng: di sản quốc gia không thuộc riêng bất kỳ địa phương nào, mà là tài sản chung của cả dân tộc. Vì vậy, trách nhiệm gìn giữ và phát huy những giá trị ấy cũng cần được đặt trong tinh thần liên kết, sẻ chia và cùng hành động.
Nếu một ngày nào đó Hoành Sơn Quan được bảo tồn và phát huy giá trị theo cách Hải Vân Quan đã làm được, thì thành công ấy sẽ không chỉ là niềm vui của Quảng Trị hay Hà Tĩnh. Đó sẽ là minh chứng rằng khi các địa phương cùng chung tầm nhìn và trách nhiệm, những di sản của quá khứ sẽ tiếp tục sống trong hiện tại và trở thành tài sản quý giá cho các thế hệ mai sau.
TS. Phan Thanh Hải