Có những chiến công đã đi qua cùng năm tháng, nhưng giá trị và âm vang vẫn còn mãi. Chiến công của Sư đoàn 337 tại cầu Khánh Khê trên đường 1B, Lạng Sơn trong cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc tháng 2/1979 là một dấu son như thế. Trong khói lửa chiến tranh, cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn đã viết nên bản hùng ca về lòng yêu nước, ý chí kiên cường và chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tạo nên dấu mốc quan trọng trong lịch sử, truyền thống vẻ vang của Sư đoàn.
“Dặm bước thần kỳ, phong cách Quang Trung”
Có một sự trùng hợp đầy ý nghĩa: cách đây tròn 190 năm, vào mùa Xuân Kỷ Dậu 1789, sau khi lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, Nguyễn Huệ lập tức chỉnh đốn binh mã, rồi thần tốc tiến quân ra Bắc, mở cuộc hành quân lịch sử tiêu diệt quân Thanh xâm lược. Đúng thời khắc giao thừa năm Kỷ Dậu, chiến dịch đại phá quân Thanh mở màn trên đất Thăng Long, làm nên một trong những chiến công hiển hách nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.
190 năm sau, lịch sử như một lần nữa vang vọng. Sau khi được thành lập tại chợ Cọi, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An, ngày 28/7/1978, Sư đoàn 337 vừa khẩn trương xây dựng, củng cố lực lượng thì ngày 17/2/1979, chiến tranh biên giới phía Bắc nổ ra. Đất nước lại bước vào một cuộc chiến đấu mới để bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Nhận lệnh của Bộ Tổng Tham mưu, Sư đoàn 337 lập tức tổ chức “hành quân thần tốc”, vượt hơn nửa nghìn cây số từ Nghệ An ra biên giới Lạng Sơn bằng cả ba phương tiện: máy bay, ô tô và tàu hỏa, sẵn sàng bước vào cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc.
Thời gian chuẩn bị vô cùng gấp rút, song mọi công tác được triển khai đồng bộ, khẩn trương. Tin đi chiến đấu nhanh chóng truyền đến cán bộ, chiến sĩ trong toàn Sư đoàn. Xen lẫn những băn khoăn, lo lắng trước một nhiệm vụ mới là niềm tự hào của người lính được lên đường đánh giặc, góp sức giữ yên bờ cõi. Với tinh thần và khí thế cao, chỉ trong thời gian ngắn, toàn đơn vị đã hoàn tất công tác chuẩn bị, sẵn sàng lên đường.
Trên tuyến hành quân, hình ảnh những người lính Sư đoàn 337 rời quê hương ra trận cũng để lại những tình cảm sâu đậm trong lòng nhân dân. Dọc Quốc lộ 1A, tại các bến xe, nhà ga, nhân dân thành phố Vinh và các địa phương nơi đoàn quân đi qua đã ra tận nơi lưu luyến tiễn đưa cán bộ, chiến sĩ lên đường đánh giặc. Đó không chỉ là những cuộc chia tay, mà còn là sự gửi gắm niềm tin của hậu phương đối với những người lính đang nhận trọng trách bảo vệ biên cương Tổ quốc.
Trên suốt dọc đường hành quân, cán bộ, chiến sĩ kể cho nhau nghe về những trang sử oai hùng của cuộc hành quân thần tốc của Quang Trung – Nguyễn Huệ gần 200 năm trước. Trong khí thế sôi động của những ngày lên đường chiến đấu, âm hưởng hào hùng của những cuộc chiến tranh vệ quốc như lại dội về, gợi nhớ khí thế của những đoàn quân năm xưa lên đường đánh Mỹ. Chính trong không khí ấy, nhà thơ Tuấn Long đã khái quát tinh thần “Khẩn trương – Nghiêm túc” của Sư đoàn 337 bằng những vần thơ đầy khí phách:
“Từ trong nớ vụt bay ra biên giới
Dặm bước thần kỳ phong cách Quang Trung
Tới nơi này đâu đã kịp ngả lưng
Hướng súng nổ đã bùng lên chiến đấu…”
“Dặm bước thần kỳ, phong cách Quang Trung” không chỉ là một hình ảnh giàu sức gợi trong thơ, mà còn khái quát sinh động tinh thần hành quân của Sư đoàn 337 những ngày đầu cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc. Đó là sự thần tốc về thời gian, quyết liệt trong hành động và nghiêm túc, chặt chẽ trong tổ chức lực lượng. Người lính vừa rời quê hương, vượt hàng trăm cây số ra trận đã nhanh chóng chuyển sang tư thế chiến đấu, không có thời gian để “ngả lưng”.
Tính chất khẩn trương ấy còn thể hiện rõ trong quá trình hành quân, Sư đoàn vừa cơ động lực lượng vừa tiếp tục nhận quân, bổ sung cho các đơn vị mới thành lập như Trung đoàn 92, Trung đoàn 108. Vì vậy, khi tới vị trí tập kết, các đơn vị đã cơ bản bảo đảm đủ quân số, hoàn chỉnh biên chế, nhanh chóng ổn định tổ chức và bước vào chiến đấu.
Từ Nghệ An ra Lạng Sơn, hơn nửa nghìn cây số được rút ngắn bởi ý chí, quyết tâm và tinh thần “thần tốc”. Từ một đơn vị vừa được thành lập, Sư đoàn 337 nhanh chóng trở thành lực lượng sẵn sàng chiến đấu trên tuyến đầu biên giới. Trong cuộc hành quân đặc biệt ấy, hình ảnh người lính Sư đoàn 337 như tiếp nối một mạch nguồn truyền thống: Tổ quốc gọi là lên đường, đến nơi là sẵn sàng chiến đấu. Đó cũng là nét tương đồng đầy tự hào giữa “phong cách Quang Trung” năm xưa và tinh thần của Sư đoàn 337 trong những ngày đầu bước vào cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc.
Ngay từ những ngày đầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trao tặng cán bộ, chiến sĩ những lời căn dặn trở thành giá trị truyền thống, phẩm chất cao đẹp của người quân nhân cách mạng: “Trung với nước, hiếu với dân, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng”. Trải qua chiến đấu, xây dựng và trưởng thành, những giá trị ấy đã được hun đúc, tôi luyện trong mỗi cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 337.
Có thể nói, ngay trong những ngày đầu thành lập và bước vào cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, Sư đoàn 337 đã thể hiện rõ bản chất, truyền thống của Quân đội nhân dân Việt Nam anh hùng: trung thành với Tổ quốc, gắn bó với nhân dân, có ý chí quyết tâm cao, sẵn sàng nhận và hoàn thành mọi nhiệm vụ, không lùi bước trước khó khăn, gian khổ, hy sinh. Chính những phẩm chất ấy đã tạo nên sức mạnh để Sư đoàn hành quân thần tốc, nhanh chóng ổn định tổ chức, bước vào chiến đấu và hoàn thành nhiệm vụ được giao.
“Dặm bước thần kỳ, phong cách Quang Trung” vì thế không chỉ gợi nhắc một trang sử hào hùng của dân tộc, mà còn là sự tiếp nối của một truyền thống đã được các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 337 viết tiếp bằng ý chí, lòng quả cảm và tinh thần quyết chiến, quyết thắng. Từ những bước chân thần tốc năm xưa đến những bước quân hành ra biên giới năm 1979, một mạch nguồn xuyên suốt vẫn hiện hữu: khi Tổ quốc cần, người lính sẵn sàng lên đường; trước gian nguy, càng thêm kiên cường; trước nhiệm vụ, quyết tâm hoàn thành bằng được.
“Mẹ Suốt” trên sông Kỳ Cùng
Sư đoàn 337 sinh ra trên “đất lửa” miền Trung, nơi có dòng sông Nhật Lệ huyền thoại in bóng Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Suốt, người đã chèo đò đưa bộ đội qua sông trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Chiến công của mẹ Suốt gắn liền với dòng Nhật Lệ đã trở thành một biểu tượng đẹp về lòng yêu nước, sự quả cảm và tinh thần sẵn sàng hy sinh vì Tổ quốc. Và mới đây, tôi gặp lại bà Lý Thị Lởi, người được ví như “mẹ Suốt” trên sông Kỳ Cùng trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc của Tổ quốc cách đây hơn 40 năm, tháng 2/1979.
Câu chuyện bắt đầu từ chiều tối 24/2/1979. Những chuyến xe đầu tiên chở cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 4, Sư đoàn 337 đã có mặt tại vị trí tập kết ở xã Nhạc Kỳ, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn. Trước mắt chúng tôi là nhiệm vụ vượt sông Kỳ Cùng, chiếm lĩnh cao điểm 649, triển khai đội hình chiến đấu, đánh chặn quân đối phương từ hướng Đồng Đăng theo đường 1B, qua cầu Khánh Khê…
Vượt sông bằng cách nào? Mưa phùn, giá rét như cắt da, cắt thịt. Pháo từ bên kia biên giới liên tục dội xuống khu vực bến đò Bó Chét trên sông Kỳ Cùng. Giữa lúc lửa đạn đang ác liệt, một bà mẹ người Tày tay cầm cây sào xuất hiện, tiến về phía chúng tôi và nói: “Bộ đội qua sông để mẹ chèo đò”. Thấy chúng tôi có vẻ ái ngại, mẹ trấn an: “Ở bến sông này, mẹ đã chèo đò từ năm 13 tuổi, bộ đội cứ yên tâm…”. Một câu nói mộc mạc, nhưng trong hoàn cảnh ấy lại khiến chúng tôi thêm vững lòng. Giữa mưa phùn, giá rét và đạn pháo, người phụ nữ Tày đã không ngần ngại đưa những người lính vượt dòng Kỳ Cùng để kịp ra trận.
Tại Lễ kỷ niệm 40 năm Ngày thành lập Sư đoàn 337 (28/7/2018), tổ chức tại thành phố Lạng Sơn, tỉnh Lạng Sơn, chúng tôi mời mẹ Lý Thị Lởi, nhân chứng lịch sử của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc của Tổ quốc tham dự. Khi ấy, mẹ đã ngoài 80 tuổi, nhưng bàn tay vẫn khỏe, chắc. Nắm bàn tay mẹ, tôi gần như nhận ra ngay người chèo đò năm xưa. Tôi động viên mẹ, mẹ cười rồi bảo: “Thực ra, mẹ chở bộ đội qua sông cũng chỉ làm theo suy nghĩ như ngày trước, làm sao đánh được thằng Tây ra khỏi bản mình, đất nước mình thôi…!”. Một câu nói bình dị mà hàm chứa cả một đời người gắn với những cuộc chiến đấu bảo vệ quê hương, đất nước.
Mẹ Lởi sinh ra ở thôn Bản Chúc, xã Nhạc Kỳ, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn (nay thuộc xã Hoàng Văn Thụ, tỉnh Lạng Sơn). Gia đình mẹ có 11 người, nhưng do giặc giã, bệnh tật, hơn một nửa đã mất. Năm 1946, sức khỏe của cụ Lý Viết Quế, thân phụ mẹ Lởi, ngày càng giảm sút. Tuy vậy, cụ vẫn nhiệt tình tham gia hoạt động cách mạng, làm nhiệm vụ chở cán bộ, bộ đội ta qua sông. Cách nhà không xa là bến đò Bó Chét, nơi dòng Kỳ Cùng chảy về hạ lưu, nước xiết, hai bờ cách nhau chừng 100m.
Nhớ lại những năm tháng ấy, mẹ Lởi rơm rớm nước mắt kể: Một đêm cuối Hạ năm 1946, cụ Quế gọi Lởi, khi ấy mới 13 tuổi, vào buồng và nói nhỏ: “Cha già yếu rồi, không thể chèo đò mãi. Con hãy thay cha, đưa bộ đội qua sông”. Nói rồi, cụ dặn con gái mật hiệu để nhận ra “đồng chí”. Với người dân trong bản, hai tiếng “đồng chí” khi ấy thật thiêng liêng, cao cả.
Ngày ấy, quân Pháp đóng đồn trên đỉnh đồi Khau Hai. Các xã Bình Trung (huyện Cao Lộc), Nhạc Kỳ (huyện Văn Lãng) và một số địa bàn lân cận nằm dưới sự kiểm soát gắt gao của quân địch. Tuổi thơ cơ cực, Lởi chứng kiến nhiều lần giặc Pháp cướp bóc, tàn phá nhà cửa, hoa màu. Vì vậy, khi được cha giao nhiệm vụ giúp bộ đội, Lởi thức trắng nhiều đêm, tự ra sông luyện tập tay chèo. Theo lời dặn của cha, hằng ngày, Lởi dắt con trâu ra bờ sông Kỳ Cùng ăn cỏ. Đó vừa là cách ngụy trang, vừa là tín hiệu để che mắt quân địch.
Chập tối ngày 15/9/1946, từ bên kia sông xuất hiện ba ánh đèn pin nhấp nháy. Đúng ám hiệu. Bộ đội về rồi! Lởi reo khẽ, nhanh nhẹn đưa con đò áp vào bờ Song Giang, thuộc huyện Văn Quan ngày nay. Từ trong lùm cây rậm rạp, một tiếng hỏi khẽ vọng ra: “Đi chăn trâu hả?”. Lởi đáp: “Vâng”. Một người cao lớn bước ra, theo sau là năm anh bộ đội, quân tư trang rất gọn gàng. Mọi người lên thuyền, im lặng. Con đò lướt nhẹ trên mặt sông, chỉ còn tiếng sóng vỗ khe khẽ. Hình như trong màn đêm ấy còn có cả tiếng đập của trái tim cô bé Lởi.
Đêm đó, Lởi đưa hơn chục chuyến đò, chở gần 60 người. Trước lúc chia tay, một anh bộ đội nắm tay Lởi động viên: “Em giỏi quá. Cố gắng mai đây đi làm cách mạng”. Lời động viên năm nào đã theo cô gái người Tày đi suốt cuộc đời.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, mẹ Lý Thị Lởi chở đò đưa cán bộ từ bờ Song Giang sang Nhạc Kỳ đánh Pháp. Đến tháng 2/1979, mẹ lại chèo đò, nhưng lần này là theo chiều ngược lại. Suốt đêm 24, rạng sáng 25/2/1979, bất chấp hiểm nguy, giữa vòng vây lửa đạn của đối phương, mẹ Lởi vẫn vững tay chèo, đưa cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 4, Sư đoàn 337 vượt sông Kỳ Cùng để triển khai đội hình chiến đấu.
Khoảng 9 giờ sáng cùng ngày, Đại đội 10, Tiểu đoàn 3 chúng tôi đã lên chiếm lĩnh cao điểm 649. Đại đội trưởng Quách Thanh Dương phân công Trung đội trưởng Trần Minh Lệ cắm chốt tại cao điểm có vị trí quân sự đặc biệt quan trọng này. Tại đây, Trung đội trưởng Trần Minh Lệ cùng cán bộ, chiến sĩ Đại đội 10 đã chiến đấu kiên cường cho đến 17 giờ 30 phút cùng ngày, buộc quân đối phương phải bỏ chạy trước ý chí chiến đấu ngoan cường của quân ta.
Dòng Kỳ Cùng năm ấy đã chứng kiến một hình ảnh thật đẹp: một người mẹ Tày ở tuổi đã trưởng thành, nhưng mang trong mình ký ức của cô gái 13 tuổi năm xưa, lại cầm mái chèo đưa bộ đội ra trận. Ba mươi ba năm trước, cô gái Lý Thị Lởi từng chèo đò đưa cán bộ, bộ đội vượt sông đánh Pháp. Hơn ba thập niên sau, người mẹ ấy lại đứng bên dòng Kỳ Cùng, giữa mưa phùn, giá rét và bom đạn, đưa những người lính Sư đoàn 337 vượt sông bảo vệ biên cương. Nếu Mẹ Suốt trên dòng Nhật Lệ đã trở thành biểu tượng của người mẹ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, thì mẹ Lý Thị Lởi cũng để lại một dấu ấn không thể phai mờ trên dòng Kỳ Cùng. Hai người mẹ, hai dòng sông, hai thời kỳ chiến đấu, nhưng cùng chung một tấm lòng: khi Tổ quốc cần, sẵn sàng đưa người lính ra trận.
Và có lẽ chính vì thế, giữa những trang sử hào hùng của Sư đoàn 337, hình ảnh mẹ Lý Thị Lởi trên dòng Kỳ Cùng không chỉ là một câu chuyện về một người chèo đò. Đó còn là câu chuyện về Nhân dân, những người đã âm thầm đứng bên người lính, chở che, tiếp sức và cùng họ làm nên chiến thắng trong những năm tháng cam go bảo vệ biên cương Tổ quốc.
Chiến công của Đại đội 10, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 4 cùng các đơn vị trong đội hình Sư đoàn 337 đã góp phần chặn đứng, bẻ gãy mũi vu hồi trong ý đồ bao vây, chia cắt Lạng Sơn của địch tại cầu Khánh Khê, trên đường 1B. Cũng từ chiến công ấy, Sư đoàn 337 vinh dự được mang tên “Đoàn Khánh Khê” – nơi ghi dấu những trận chiến đấu ác liệt, oanh liệt của cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn, đồng thời in đậm hình ảnh người mẹ Tày Lý Thị Lởi suốt ngày đêm chèo đò đưa bộ đội vượt sông Kỳ Cùng ra trận.
Trong những ngày tháng ấy, mẹ Lý Thị Lởi được cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 337 yêu mến, kính trọng và suy tôn là “Mẹ Suốt” trên sông Kỳ Cùng. Hình ảnh người mẹ Tày bất chấp mưa phùn, giá rét và đạn pháo, vững tay chèo đưa những người lính vượt sông ra trận đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn.
Xúc động trước tấm gương sáng ngời của người mẹ anh hùng và tình cảm quân dân gắn bó trong những năm tháng chiến đấu bảo vệ biên cương Tổ quốc, nhà thơ Tuấn Long đã viết tặng mẹ Lý Thị Lởi những câu thơ:
“Tình đất nước vẫn ngọt ngào muôn thuở
Những bài thơ về bà mẹ anh hùng
Nhớ hôm nào Mẹ Suốt chở ngang sông
Trai xứ Lạng vào miền Nam đánh Mỹ
Và hôm nay những chàng trai xứ Nghệ
Lại có mẹ người Tày dẫn dắt qua sông…”
Tự hào Sư đoàn 337 – “Cánh cửa thép” Lạng Sơn
Sự có mặt kịp thời của Sư đoàn 337 trên hướng Lạng Sơn tháng 2/1979 mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trong 12 ngày đêm chiến đấu kiên cường, Sư đoàn đã liên tục đánh địch trên nhiều điểm cao, góp phần chặn đứng, bẻ gãy mũi vu hồi cánh phải trong ý đồ bao vây, chia cắt Lạng Sơn của địch tại cầu Khánh Khê trên đường 1B, cùng các lực lượng giữ vững tuyến phòng thủ, bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc. Với chiến công ấy, Sư đoàn vinh dự được mang tên “Đoàn Khánh Khê” – tên gọi trở thành niềm tự hào và dấu son trong lịch sử xây dựng, chiến đấu, trưởng thành của đơn vị.
Làm nên chiến công ấy không chỉ có những người lính trực tiếp cầm súng, mà còn có nhân dân nơi tuyến đầu, trong đó có mẹ Lý Thị Lởi, người mẹ Tày đã bất chấp mưa phùn, giá rét và bom đạn, vững tay chèo đưa cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 337 vượt sông Kỳ Cùng ra trận. Mái chèo của mẹ đã góp phần đưa những người lính kịp thời đến trận địa; tình yêu quê hương, lòng căm thù giặc và sự gắn bó máu thịt với bộ đội đã tạo nên sức mạnh của thế trận lòng dân. Nếu Sư đoàn 337 là “cánh cửa thép” nơi tuyến đầu ngăn bước quân thù, thì những người mẹ, người dân nơi biên giới chính là điểm tựa vững chắc, cùng người lính làm nên chiến công Khánh Khê.
Trong hành trình xây dựng và trưởng thành, Sư đoàn 337 đã bốn lần chuyển đổi nhiệm vụ: làm nhiệm vụ quốc tế giúp bạn Lào; chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc của Tổ quốc; điều chỉnh lực lượng theo mô hình khung KTT, rút gọn; và thực hiện nhiệm vụ kinh tế – quốc phòng. Dù ở cương vị, nhiệm vụ nào, Sư đoàn vẫn phát huy bản lĩnh, ý chí, kinh nghiệm của đội ngũ cán bộ, chiến sĩ, vượt qua khó khăn, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao.
Gần nửa thế kỷ đã qua, “Đoàn Khánh Khê” vẫn là niềm tự hào, là lời nhắc nhở về bản lĩnh, ý chí và tinh thần quyết chiến, quyết thắng của các thế hệ Sư đoàn 337. Hôm nay, truyền thống ấy tiếp tục được các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Đoàn Kinh tế – Quốc phòng 337 kế thừa trên mảnh đất Quảng Trị gian lao mà anh dũng; gắn bó với đồng bào, xây dựng bản làng vùng “đất lửa” ngày càng ấm no, hạnh phúc, góp phần củng cố quốc phòng – an ninh. Từ Khánh Khê đến Trường Sơn, mạch nguồn truyền thống vẫn được tiếp nối, để hình ảnh người lính Sư đoàn 337 mãi vững vàng như “cánh cửa thép” nơi tuyến đầu Tổ quốc:
“Theo những cánh hoa lê bát ngát trắng rừng
Theo đường hương thơm rừng hồi biên giới
Em đã gặp những chốt cao vời vợi
Gặp Sư đoàn cánh cửa thép Lạng Sơn.” (Thơ Tuấn Long)
Ngô Văn Học/Nguyên Trưởng ban Tuyên huấn Sư đoàn 337 – Khánh Khê