Không gian số đang định hình mạnh mẽ cách giới trẻ thể hiện bản thân và nhìn nhận giá trị cuộc sống. Khi “sống ảo” vượt khỏi nhu cầu kết nối, việc chạy theo hình ảnh hào nhoáng, lượt tương tác và những chuẩn mực thành công thiếu thực chất có thể dẫn đến lệch chuẩn nhận thức, lối sống thực dụng và suy giảm trách nhiệm với cộng đồng. Thực trạng ấy đặt ra yêu cầu nhận diện rõ những biến đổi về hệ giá trị của giới trẻ, từ đó tìm kiếm giải pháp định hướng lối sống lành mạnh, bản lĩnh và phù hợp với những giá trị tốt đẹp của xã hội.
Thực trạng “sống ảo” và sự biến đổi giá trị ở giới trẻ hiện nay
Đời sống số đã trở thành không gian quan trọng để người trẻ học tập, giao tiếp, giải trí và khẳng định bản thân. Báo cáo Digital 2026: Vietnam ghi nhận khoảng 79 triệu danh tính người dùng mạng xã hội hoạt động tại Việt Nam vào tháng 10/2025, tương đương 77,6% dân số; 92,3% người sử dụng Internet có mặt trên ít nhất một nền tảng. Riêng TikTok có phạm vi quảng cáo khoảng 76,1 triệu người từ 18 tuổi trở lên vào cuối năm 2025. Những số liệu này không đồng nghĩa phần lớn giới trẻ “sống ảo”, nhưng cho thấy môi trường trực tuyến có sức tác động đáng kể đến cách cá nhân thể hiện bản thân, tiếp nhận chuẩn mực và nhìn nhận giá trị cuộc sống.
Thứ nhất, mức độ hiện diện trên mạng xã hội ngày càng cao. Nghiên cứu năm 2025 trên 598 sinh viên tại 5 trường đại học ở Hà Nội cho thấy mỗi sinh viên sử dụng trung bình khoảng 6 mạng xã hội. Một nghiên cứu khác với 151 sinh viên năm thứ ba Khoa Sư phạm, Trường Đại học Phú Yên ghi nhận hơn 70% dành khoảng 5 giờ mỗi ngày cho Facebook, Zalo và TikTok. Khi đời sống trực tuyến chiếm phần đáng kể quỹ thời gian, lượt tương tác, bình luận và phản ứng của cộng đồng dễ trở thành nguồn tham chiếu cho cách người trẻ đánh giá bản thân. Đáng lưu ý không chỉ là thời lượng sử dụng, mà là nguy cơ lấy sự công nhận trên mạng làm thước đo thay cho năng lực, trải nghiệm và các mối quan hệ thực tế.
Thứ hai, nhu cầu xây dựng hình ảnh và thu hút chú ý có xu hướng đẩy một số người trẻ đến những biểu hiện lệch chuẩn. Tháng 4/2025, Trung ương Đoàn phản ánh hiện tượng một số TikToker nổi lên nhờ nội dung ăn chơi, xây dựng hình tượng “giang hồ”, phản cảm nhưng vẫn có lượng người theo dõi lớn và được mời xuất hiện tại một sự kiện ở Hòa Bình. Trường hợp này cho thấy nghịch lý giá trị trên không gian số: nội dung càng gây chú ý càng dễ tạo danh tiếng, bất kể giá trị mang lại tích cực hay tiêu cực. Khi danh tiếng tách khỏi năng lực, lao động và trách nhiệm, “viral” có thể bị ngộ nhận như một thước đo thành công.
Thứ ba, “câu view”, khoe khoang trên mạng có thể dẫn đến hành vi nguy hiểm ngoài đời thực. Ngày 10/5/2026 tại Thanh Hóa, lực lượng chức năng phát hiện 17 thanh, thiếu niên điều khiển xe máy tốc độ cao, lạng lách, tháo hoặc che biển số và mang theo hung khí. Nhiều trường hợp thường tụ tập, dùng điện thoại quay video, chụp ảnh đăng Internet nhằm khoe khoang, “câu view” và gây chú ý. Vụ việc cho thấy “sống ảo” ở mức cực đoan không chỉ liên quan đến hình ảnh cá nhân mà còn có thể chi phối lựa chọn hành vi, khi sự chú ý của cộng đồng được đặt cao hơn an toàn, chuẩn mực ứng xử và ý thức pháp luật.
Thứ tư, áp lực duy trì sự chú ý có thể làm mờ ranh giới giữa thể hiện bản thân và bất chấp chuẩn mực. Tháng 1/2026, cơ quan chức năng tại Quảng Ninh xử phạt 15 triệu đồng một nam thanh niên sinh năm 2001 vì đăng video dàn dựng, giả mạo, có nội dung độc hại liên quan đến trẻ em. Video được đặt tiêu đề gây sốc và thu hút hàng chục nghìn lượt xem trước khi bị yêu cầu gỡ bỏ. Trường hợp này cho thấy khi lượt xem trở thành mục tiêu, một số người có thể đẩy giới hạn nội dung ngày càng xa. UNICEF cũng lưu ý các nền tảng trực tuyến được thiết kế để duy trì sự chú ý; việc sử dụng thụ động quá mức có liên hệ với cảm giác đố kỵ, thiếu hụt và giảm mức độ hài lòng với cuộc sống, dù chưa đủ bằng chứng để khẳng định đầy đủ quan hệ nhân quả.
Những dẫn chứng trên chưa đủ để kết luận giới trẻ Việt Nam đang rơi vào một cuộc “khủng hoảng giá trị” trên diện rộng. Điều đáng quan tâm là một bộ phận người trẻ có dấu hiệu dịch chuyển thước đo giá trị từ năng lực, trải nghiệm và đóng góp thực chất sang mức độ được nhìn thấy và công nhận trên mạng. Khi hình ảnh lấn át thực chất, danh tiếng tách khỏi năng lực và lượt tương tác trở thành mục tiêu tự thân, “sống ảo” không còn đơn thuần là cách sử dụng công nghệ mà có thể trở thành biểu hiện của sự lệch chuẩn trong quá trình hình thành hệ giá trị của người trẻ.
Nguyên nhân của hiện tượng “sống ảo” và nguy cơ khủng hoảng giá trị ở giới trẻ
Hiện tượng “sống ảo” và những biểu hiện lệch chuẩn giá trị ở một bộ phận người trẻ không bắt nguồn từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả của sự tác động đan xen giữa tâm lý lứa tuổi, cơ chế vận hành của môi trường số, giáo dục gia đình, nhà trường và những biến đổi của đời sống xã hội. Nhận diện đúng các yếu tố này giúp tránh quy kết trách nhiệm hoàn toàn cho người trẻ và xác định hướng can thiệp phù hợp.
Thứ nhất, cơ chế thu hút sự chú ý của nền tảng số thúc đẩy việc chạy theo tương tác và danh tiếng. Nội dung gây bất ngờ, tranh cãi, phô diễn hoặc kích thích cảm xúc thường dễ lan truyền. Lượt thích, bình luận, chia sẻ và số người theo dõi trở thành những “phần thưởng” tức thời, khuyến khích người dùng tiếp tục tạo nội dung để duy trì sự chú ý. Với những người trẻ chưa có hệ giá trị ổn định, cơ chế này có thể làm mờ ranh giới giữa thể hiện cá tính và tìm kiếm sự công nhận. Khi mức độ được chú ý trở thành thước đo bản thân, câu hỏi “làm sao để nổi bật” dễ lấn át câu hỏi “điều này có thực sự có giá trị?”.
Thứ hai, nhu cầu khẳng định bản thân và được công nhận ở tuổi trẻ dễ bị khuếch đại trên môi trường trực tuyến. Đây là giai đoạn cá nhân định hình bản sắc, tìm kiếm vị trí xã hội và mong muốn được bạn bè thừa nhận. Việc thường xuyên tiếp xúc với hình ảnh được chọn lọc về ngoại hình, thành tích, vật chất và thành công có thể tạo áp lực phải chứng minh mình không thua kém người khác. Từ nhu cầu khẳng định chính đáng, một số người có thể chuyển sang tô dựng hình ảnh, phô bày vật chất hoặc chạy theo những chuẩn mực không phù hợp với điều kiện thực tế. Nếu kéo dài, tâm lý so sánh có thể khiến giá trị bản thân ngày càng phụ thuộc vào đánh giá bên ngoài.
Thứ ba, giáo dục về giá trị và kỹ năng sử dụng không gian số chưa theo kịp tốc độ thay đổi của đời sống trẻ. Nhiều gia đình chú trọng kết quả học tập, nghề nghiệp nhưng chưa dành đủ sự quan tâm cho việc giúp con hình thành khả năng tự đánh giá, quản trị cảm xúc và ứng xử trước áp lực từ cộng đồng trực tuyến. Ở nhà trường, giáo dục vẫn thiên về kiến thức, trong khi các nội dung về bản lĩnh số, tư duy phản biện, sức khỏe tinh thần và khả năng nhận diện những hình mẫu thành công được tô dựng chưa đồng đều. Khoảng trống này khiến một bộ phận thanh thiếu niên tiếp nhận lượng thông tin lớn nhưng thiếu công cụ phân biệt giữa giá trị thực chất và giá trị được tạo dựng để thu hút sự chú ý.
Thứ tư, quan niệm về thành công thay đổi cùng với áp lực của xã hội tiêu dùng. Hình ảnh giàu có, ngoại hình, hàng hiệu, du lịch sang trọng hay thành công sớm xuất hiện dày đặc trên không gian số có thể tạo cảm giác đây là những tiêu chuẩn phổ biến của một cuộc sống đáng mơ ước. Khi kết quả được nhìn thấy nhiều hơn quá trình tạo ra kết quả, lao động bền bỉ, tích lũy tri thức và trưởng thành từng bước dễ trở nên kém hấp dẫn so với con đường nổi tiếng nhanh. Áp lực phải thành công sớm, phải thể hiện bản thân và không được “tụt lại” có thể khiến một số người trẻ lựa chọn hình thức thay cho thực chất, làm gia tăng xung đột giữa giá trị cá nhân với những chuẩn mực bền vững của gia đình và xã hội.
Như vậy, nguyên nhân của “sống ảo” không chỉ nằm ở cách sử dụng công nghệ mà sâu xa hơn là sự giao thoa giữa nhu cầu được công nhận, cơ chế của nền kinh tế chú ý, khoảng trống trong giáo dục giá trị và áp lực thành công của đời sống hiện đại. Khi các yếu tố này cùng tác động, người trẻ dễ bị cuốn vào việc kiến tạo hình ảnh thay vì phát triển giá trị thực, từ đó gia tăng nguy cơ lệch chuẩn nhận thức và bất ổn trong quá trình hình thành hệ giá trị.
Định hướng xây dựng hệ giá trị lành mạnh cho giới trẻ hiện nay.
Trước những biến đổi nhanh của đời sống số, định hướng hệ giá trị cho giới trẻ không thể chỉ dừng ở việc khuyên nhủ đạo đức hay cảnh báo tác hại của “sống ảo”. Quan trọng hơn là giúp người trẻ hình thành năng lực tự nhận thức, phân biệt giá trị thực với hình ảnh được trình diễn, thành công bền vững với sự nổi tiếng nhất thời. Hệ giá trị vững chắc cần trở thành nền tảng để mỗi người tự điều chỉnh trước áp lực đám đông, cân bằng giữa khát vọng khẳng định bản thân và trách nhiệm với gia đình, cộng đồng, xã hội.
Thứ nhất, chú trọng hình thành nội lực và bản lĩnh cá nhân. Người trẻ cần hiểu rõ giá trị của bản thân và có khả năng tự đánh giá thay vì phụ thuộc vào ánh nhìn của người khác. Giáo dục cần bồi dưỡng lòng tự trọng, tinh thần trách nhiệm, ý thức lao động, sự kiên trì và khả năng chấp nhận quá trình trưởng thành lâu dài. Khi biết trân trọng năng lực, nhân cách và nỗ lực thực chất, lượt thích hay sự chú ý nhất thời sẽ khó trở thành thước đo giá trị bản thân.
Thứ hai, nâng cao năng lực làm chủ đời sống số. Người trẻ cần hiểu cách nội dung được tạo ra, lan truyền và tác động đến cảm xúc; đồng thời biết nhận diện hình ảnh dàn dựng, xu hướng gây sốc, thông điệp thương mại trá hình và những hình mẫu thành công thiếu nền tảng. Vì vậy, năng lực số không chỉ là kỹ năng sử dụng công nghệ mà còn bao gồm tư duy phản biện, khả năng kiểm chứng thông tin, quản trị cảm xúc và kiểm soát nhu cầu được công nhận.
Thứ ba, mở rộng cơ hội để người trẻ khẳng định giá trị bằng trải nghiệm và đóng góp thực tế. Học tập, lao động, nghiên cứu, sáng tạo, hoạt động cộng đồng, thể thao hay khởi nghiệp đều có thể giúp thanh niên nhận ra năng lực của mình qua kết quả cụ thể. Khi sự ghi nhận đến từ năng lực, nỗ lực và những giá trị tạo ra cho cộng đồng, nhu cầu tìm kiếm sự chú ý bằng hình ảnh hào nhoáng sẽ giảm sức hấp dẫn. Đồng thời, trải nghiệm thực tế giúp người trẻ trưởng thành và nhìn nhận thành công theo chiều sâu.
Thứ tư, xây dựng môi trường xã hội đề cao giá trị thực chất. Gia đình cần tạo nền tảng về nhân cách và sự tin cậy; nhà trường góp phần hình thành tư duy độc lập, kỹ năng sống và tinh thần tự chịu trách nhiệm; truyền thông cần lan tỏa những hình mẫu được ghi nhận bởi tri thức, lao động và cống hiến, thay vì chỉ bởi mức độ nổi tiếng. Các nền tảng số cũng cần nâng cao trách nhiệm đối với nội dung phản cảm, “câu tương tác” và những xu hướng có nguy cơ thúc đẩy hành vi lệch chuẩn.
V ề bản chất, định hướng hệ giá trị không nhằm tạo ra một thế hệ giống nhau, mà giúp mỗi người trẻ biết điều gì đáng theo đuổi và có trách nhiệm với lựa chọn của mình. Khi bản lĩnh, nhân cách, năng lực và đóng góp trở thành nền tảng xác lập giá trị bản thân, đời sống số sẽ trở thành không gian hỗ trợ phát triển, thay vì quyết định cách con người nhìn nhận và sống với chính mình.
“Sống ảo” không chỉ là một cách thể hiện bản thân trên không gian số mà còn phản ánh sự thay đổi trong cách một bộ phận người trẻ nhìn nhận thành công, vị thế và giá trị cá nhân. Khi hình ảnh, lượt tương tác và sự công nhận tức thời trở thành thước đo, những giá trị nền tảng như lao động, trách nhiệm, lòng tự trọng và cống hiến có nguy cơ bị xem nhẹ. Đáng lưu ý, vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ hay việc sử dụng mạng xã hội, mà ở cách con người lựa chọn và tiếp nhận những giá trị được lan truyền trên đó.
Trong bối cảnh đời sống số ngày càng chi phối mạnh mẽ quá trình giao tiếp, hình thành bản sắc và định hướng lối sống, người trẻ cần được trang bị đủ bản lĩnh để không đồng nhất giá trị bản thân với mức độ nổi tiếng trên mạng. Giá trị của một con người không thể được đo bằng số lượt thích, người theo dõi hay khả năng tạo ra sự chú ý, mà phải được khẳng định qua nhân cách, năng lực, trách nhiệm và những đóng góp thực chất. Đây cũng là điểm cần được nhấn mạnh trong giáo dục và truyền thông về lối sống của thế hệ trẻ.
Vì vậy, định hướng xây dựng hệ giá trị lành mạnh cần được thực hiện đồng thời ở cá nhân, gia đình, nhà trường và xã hội. Người trẻ cần chủ động rèn luyện nội lực, tư duy độc lập, khả năng quản trị cảm xúc và năng lực làm chủ không gian số; gia đình và nhà trường cần tạo môi trường giúp họ hình thành lòng tự trọng, tinh thần trách nhiệm và khả năng phân biệt giá trị thực với những chuẩn mực được tô dựng trên mạng; truyền thông và các nền tảng số cần góp phần lan tỏa những hình mẫu tích cực, đề cao tri thức, lao động, sáng tạo và cống hiến.
Điều quan trọng là, mục tiêu không phải là tách người trẻ khỏi đời sống số, mà là giúp họ làm chủ đời sống số mà không đánh mất những giá trị cốt lõi của đời sống thực. Khi mỗi người trẻ biết mình là ai, điều gì đáng theo đuổi và có trách nhiệm với lựa chọn của mình, mạng xã hội sẽ trở thành không gian để kết nối, sáng tạo và phát triển. Khi đó, sự hiện diện trên môi trường số không còn là cuộc chạy đua tìm kiếm sự công nhận, mà trở thành một phần của quá trình khẳng định giá trị bằng chính nhân cách, năng lực và đóng góp của mỗi người.
Anh Tuấn
Danh mục tài liệu tham khảo
1.Bộ Công an (2026), Ngăn chặn kịp thời các nhóm thanh thiếu niên mang hung khí, quay clip đăng mạng xã hội để “câu view”, Cổng Thông tin điện tử Bộ Công an, đăng ngày 12/5/2026, https://www.bocongan.gov.vn/bai-viet/ngan-chan-kip-thoi-cac-nhom-thanh-thieu-nien-mang-hung-khi-quay-clip-dang-mang-xa-hoi-de-cau-view-thach-thuc-luc-luong-chuc-nang-1778558641, truy cập ngày 14/8/2026.
2.Bộ Thông tin và Truyền thông (2021), Quyết định số 874/QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021 về việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội, https://mic.gov.vn/van-ban-phap-luat/14668.htm, truy cập ngày 14/8/2026.
3.Dương Thị Thu Hương, Nguyễn Thế Duy Long (2024), “Những nguy cơ mất an toàn trong sử dụng mạng xã hội trên không gian mạng của sinh viên hiện nay”, Tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông, Tập 30, Số 3, xuất bản ngày 02/8/2024, https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/nhung-nguy-co-mat-an-toan-trong-su-dung-mang-xa-hoi-tren-khong-gian-mang-cua-sinh-vien-hien-nay-p28604.html, truy cập ngày 14/8/2026.
4.Kemp, Simon (2025), Digital 2026: Vietnam, DataReportal, công bố ngày 08/11/2025, https://datareportal.com/reports/digital-2026-vietnam, truy cập ngày 14/8/2026.
5.Nguyễn Thùy Vân, Mai Trúc Lam, Trần Trọng Bắc (2025), “Ảnh hưởng của mạng xã hội đến đời sống, học tập và phát triển kỹ năng thích ứng nghề nghiệp của sinh viên năm 3, Khoa Sư phạm, Trường Đại học Phú Yên”, Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Phú Yên, Tập 14, Số 37, phát hành ngày 30/6/2025, https://vjol.info.vn/index.php/pyu/article/view/115411, truy cập ngày 14/8/2026.
6.Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (2025), Tẩy chay hành vi lệch chuẩn, giá trị ảo, Trang thông tin điện tử Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, đăng ngày 08/4/2025, https://doanthanhnien.vn/chi-tiet/tay-chay-hanh-vi-lech-chuan-gia-tri-ao-53276, truy cập ngày 14/8/2026.
7.UNICEF Việt Nam (2021), Mạng xã hội có ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên?, đăng ngày 20/10/2021, https://www.unicef.org/vietnam/vi/mang-xa-hoi-co-anh-huong-xau-den-suc-khoe-tam-than-cua-thanh-thieu-nien, truy cập ngày 14/8/2026.
8.UNICEF Việt Nam (2022), Study on School-related Factors Impacting Mental Health and Well-being of Adolescents in Viet Nam, UNICEF Viet Nam, tháng 6/2022, https://www.unicef.org/vietnam/reports/study-school-related-factors-impacting-mental-health-and-well-being-adolescents-viet-nam, truy cập ngày 14/8/2026.
9.World Health Organization – Regional Office for Europe (2024), A Focus on Adolescent Social Media Use and Gaming in Europe, Central Asia and Canada: Health Behaviour in School-aged Children International Report from the 2021/2022 Survey, Volume 6, WHO Regional Office for Europe, công bố ngày 24/9/2024, ISBN 978-92-890-6132-2, https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789289061322, truy cập ngày 14/8/2026.